Մասնակից:Valen1988/Ավազարկղ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D0%BB%D1%8C%D0%B3%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0


https://tools.wmflabs.org/mormegil/catcompleter/?fbclid=IwAR3SFmxpOoD28DE9LnQkzYz7afCQao9SUj3dUzSyLG3hBUgwvQmIfNKk1hs

http://ru.texthandler.com/text-tools/letter-case-converter/ http://www.shrinkpictures.com/ (ինվ. 883)

Line across the Earth
34°
34-րդ արևելյան միջօրեական
Logo stars (green).png
Invisible.png
Invisible.png
Invisible.png
Երկիր Rotating earth (large).gif
Terra
Earth-DSCOVR-20150706-IFV.jpg
Երկրի լուսանկարը՝ կատարված 2015 թվականի հուլիսի 6-ին Deep Space Climate Observatory տիեզերանավից
Հիմնական տվյալներ
Հայտնաբերվել էթ.
Բացարձակ մեծություն (H)−2,6[1] - 5,7[2][3]
Հեռավորությունը Արեգակից150000000 կմ
ԱրբանյակներԼուսին
Ուղեծրային տվյալներ
Պերիհելին147 098 290 կմ
0,98329134 ա. մ.[комм. 1]
Ապոհելին152 098 232 կմ (1,01671388 ա. մ.)[4]
Մեծ կիսաառանցք149 598 261 կմ (1,00000261 ա. մ.)[5]
Էքսցենտրիսիտետ0,01671123[5][6]
Սիդերիկ պարբերություն365,256366004 дней
365 օր 6 ժամ 9 րոպե 10 վայրկյան[7]
Ուղեծրային արագություն29,783 կմ/վայրկյան
107 218 կմ/ժամ[6]
Թեքվածություն7,155° (Խավարածրի նկատմամբ)
1,57869° (Արեգակի հասարակածի նկատմամբ)
Ծագման անկյան երկայնություն348,73936°[6]
Պերիկենտրոնի արգումենտ114,20783°[6]
Ֆիզիկական հատկանիշներ
Սեղմվածություն0,0033528[6]
Շառավիղ6371,0 կմ[6]
Հասարակածային շառավիղ6378,1 կմ[6]
Բևեռային շառավիղ6356,8 կմ[6]
Մակերևույթի մակերես510 072 000 կմ²[8][9]
148 940 000 կմ² ցամաք (29,2 %)[8]
361 132 000 կմ² ջուր (70,8 %)[8]
Ծավալ10,8321×1011 կմ³[6]
Զանգված5,9726×1024 կգ (3×10−6 M)[6]
Միջին խտություն5,5153 գ/սմ³[6]
Հասարակածային մակերևութային ձգողություն9,780327 մ/վրկ² (0,99732 g)[6]
Հասարակածային պտույտի արագություն1674,4 կմ/ժամ (465,1 մ/վրկ)[10]
2-րդ տիեզերական արագություն4,25 կմ/վ[4]
Պտույտի պարբերություն0,99726968 օր
(23h 56m 4,100s) — սիդերիկ պտույտ[11],
24 ժամ
Առանցքի թեքում23°26’21",4119[7]
Ալբեդո0,306 (Բոնդ)[6]
0,367 (եկրաչափական)[6]
Մթնոլորտային տվյալներ
Քիմիական կազմ78,08 % - Ազոտ
20,95 % - Թթվածին
0,93 % - Արգոն
0,04 % - Ածխաթթու գազ[12]
1 % ջրային գոլորշի
Երկիր մոլորակը

Երկիր (լատ.՝ Terra), Արեգակնային համակարգի երրորդ մոլորակն է՝ ըստ Արեգակից ունեցած հեռավորության: Մեծությամբ հինգերորդ է Արեգակնային համակարգում: Երկրային խմբի մոլորակներից ամենամեծն է տրամագծով, զանգվածով ու խտությամբ:

Երբեմն հիշատակվում է որպես Աշխարհ, Երկնագույն մոլորակ[13][14][15], նաև Տերրա (լատ.՝ Terra): Մարդուն հայտնի միակ մարմինն է Արեգակնային համակարգում և ընդհանրապես ողջ Տիրեզերքում, որտեղ կյանք կա:

Գիտական տվյալները ցույց են տալիս, որ Երկիրը ձևավորվել է արեգակնային՝ նիբուլյար միգամածությունից մոտավորապես 4,54 միլիարդ տարի առաջ[16] և հենց այդ ժամանակ էլ «ընդունեց» միակ բնական արբանյակին՝ Լուսնին: Կյանքը Երկրի վրա ենթադրաբար առաջացել է 4.25 միլիարդ տարի առաջ[17], այսինքն գրեթե անմիջապես նրա առաջացման պահից: Այդ պահից սկսած Երկրի կենսոլորտը զգալիորեն փոփոխության է ենթարկել մթնոլորտին ու այլ աբիոտիկ գործոններին՝ պայմանավորելով աէորոբ օրգանիզմների աճն ու զարգացումը, ինչպես նաև օզոնային շերտի ձևավորումը, որը Երկրի մագնիսական դաշտի հետ միասին թուլացնում է Արևի վտանգավոր ճառագայթումը[18]՝ միաժամանակ պահպանելով կյանքի գոյությունը Երկրի վրա: Ճառագայթումը, որը պայմանավորված է հենց երկրակեղևից, ժամանակի ընթացքում զգալիորեն նվազել է շնորհիվ ռադիոնուկլիդների աստիճանական տարրալուծման: Երկրի երկրակեղևը բաժանված է մի քանի հատվածների, որոնց անվանում են տեկտոնական սալեր. վերջիններս շարժվում են մեկ տարվա ընթացքում մի քանի սանտիմետր: Երկրի կազմության, կառուցվածքի և զարգացման օրինաչափություններով զբաղվում է երկրաբանություն գիտությունը:

Երկրագնդի մակերևույթի մոտավորապես 70,8 % զբաղեցնում է Համաշխարհային օվկիանոսը[19], մնացած մասը զբաղեցնում են մայրցամաքներն ու կղզիները: Մայրցամաքներում գտնվում են գետերը, լճերը, ստորերկրյա ջրերն ու սառցադաշտերը, որոնք Համաշխարհային օվկիանոսի հետ միասին կազմում են Երկրի ջրոլորտը: Հեղուկ ջուրը, որն անհրաժեշտ է բոլոր տեսակի կենդանի օրգանիզմների համար, գոյություն չունի Արեգակնային համակարգի ոչ մի մոլորակի մակերևույթների վրա, բացի Երկիր մոլորակից: Երկրի բևեռները պատված են սառցե պատյանով, որն իրենից ներկայացնում է ծովային սառույց. այն իր մեջ ներառում է Արկտիկայի և Անտարկտիկայի ծովային սառույցը:

Сопоставление размеров планет земной группы (слева направо): Меркурий, Венера, Земля, Марс

Երկրի ներքին կառուցվածքը բազմազան է ու բավականին ակտիվ: Այստեղ է գտնվում բավականին հաստ շերտով ու մածուցիկ նյութը՝ մանթիան (միջնապատյան): Վերջինս տարածվում է հեղուկ վիճակում գտնվող արտաքին միջուկի վրա, որը համարվում է Երկրի մագնիսական դաշտի հիմնական աղբյուրը: Իսկ արտաքին միջուկն էլ տարածվում է ներքին միջուկի վրա, որը պինդ վիճակում է գտնվում ու, հավանաբար, կազմված է երկաթից ու նիկելից[20]: Երկրի երկրաֆիզիկական առանձնահատկության և նրա ուղեծրային շարժման հետևանքով Երկրի վրա կյանքը պահպանվել է հընթացս վերջին 3.5 միլիարդ տարիների: Ըստ տարբեր հաշվարկների Երկիրը կկարողանա պահպանել կենդանի օրգանիզմների գոյության պայմանները էլի 0.5-2.3 միլիարդ տարի[21][22][23]:

Երկիրը փոխազդեցության (ձգողականության) մեջ է գտնվում տիեզերական տարածության ուրիշ օբյեկտների հետ, այդ թվում Արեգակի ու Լուսնի: Երկիրը պտտվում է Արեգակի շուրջը. ընդ որում մեկ ամբողջական շրջապտույտը կազմում է 365.26 օր, որն անվանում են սիդերիկ պարբերություն: Երկրի պտույտի առանցքը թեքված է 23.44° անկյունով ուղեծրային հարթության նկատմամբ, որի հետևանքով սեզոնային փոփոխություններ են առաջանում Երկրի մակերևույթի վրա մեկ արևադարձային տարվա տարվա ընթացքում, որը կազմում է 365.24 արևային օր: Մեկ օրը Երկիր մոլորակի վրա այսօր կազմում է մոտավորապես 24 ժամ[6][24]: Լուսինն իր ուղեծրով Երկրի շուրջը սկսել է պտտվել մոտավորապես 4.53 միլիարդ տարի առաջ: Լուսնի ձգողականության հետևանքով Երկրի վրա առաջանում են օվկիանոսային մակընթացություններն ու տեղատվությունները: Ինչպես նաև Լուսինը կայունացնում է Երկրի առանցքի թեքությունը և աստիճանաբար դանդաղեցնում է Երկրի պտույտը[25][26][27]: Մի քանի տեսություններ ենթադրում են, որ աստերոիդների (աստղակերպեր) դեպի Երկիր անկման հետևանքով առաջացել են շրջակա միջավայրի մեծ փոփոխություններ, այդ թվում և կենդանի օրգանիզմների զանգվածային ոչնչացման երևույթներ[28]:

Երկիրը տուն է հանդիսանում միլոնավոր տեսակի կենդանի օրգանիզմների համար, այդ թվում և մարդու[29]: Երկրի տարածքը բաժանված է մոտավորապես 195 անկախ պետությունների միջև, որոնք համագործակցում են միմյանց հետ: Մարդկային մշակույթը ստեղծել է աշխարհստեղծման մի շարք պատկերացումներ, որոնցից են Հարթ Երկիրը, Կոորդինատների երկրակենտրոն համակարգը, Գայայի հիպոթեզը և այլն, ըստ որոնց Երկիրը համարվում է միասնական սուպերօրգանիզմ[30]:

Երկրի պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արեգակնային համակարգի և Երկիր մոլորակի առաջացման մասին ժամանակակից գիտական ենթադրություններից մեկը կոչվում է «Երկրի առաջացման միգամածային վարկած»: Ըստ այդ հիպոթեզի Արեգակնային համակարգը ձևավորվել է միջաստղային փոշուց և գազերից կազմված ամպից՝ միգամածությունից[31]: Ամպը կազմված է եղել հիմնական երկու գազերից՝ ջրածնից և հելիումից, որոնք առաջացել են Մեծ պայթյունի հետևանքով, ինչպես նաև ավելի ծանր քիմիական տարրերից, որոնք առաջացել են գերնոր աստղերի պայթյունի հետևանքով: Մոտավորապես 4.5 միլիարդ տարի առաջ միգամածությունը սկսվել է սեղմվել, որը, հնարավոր է առաջացալել է մի քանի լուսատարի հեռավորության վրա գտնվող գերնոր աստղերի պայթյունի հարվածային ալիքից: Երբ միգամածությունը սկսել է կրճատվել, նրա իմպուլսի մոմենտը, ձգողականությունն ու իներցիան տափակացրել են նրան ուղղահայաց առանցքի նկատմամբ: Դրանից հետո կոտրատված մասերը ձգողականության ուժի ներգործության շնորհիվ սկսեցին բախվել միմյանց, միաձուլվել՝ առաջացնելով առաջին մոլորակակերպերին[32]:

Մոլորակակերպերի աճանստվածքի հետևանքով փոշին, գազն ու մնացած բեկորները, որոնք մնացել էին Արեգակնային համակարգի ձևավորումից հետո, սկսեցին ձուլվել միմյանց ու ավելի մեծ օբյեկտներ դարձան՝ առաջացնելով մոլորակները[33]: Երկրի ձևավորման մոտավոր ժամանակը սկսվել է 4,54±0,04 միլիարդ տարի[34]: Մոլորակի ձևավորման ամբողջ պրոցեսը տևել է մոտավորապես 10-ից 20 միլիոն տարի:

Լուսին ձևավորվել է ավելի ուշ, մոտավորապես 4,527±0,01 միլիարդ տարի առաջ[35], չնայած վերջինիս առաջացման պատճառը ցայսօր էլ վիճարկելի է: Հիմնական գիտաենթադրությունը փաստում է, որ այն առաջացել է Երկրի վրա առաջացած հարվածի հետևանքով առաջացած նյութերի աճանստվածքից[36], ընդ որում, հարվածող մարմնի չափերը մոտ են Մարս մոլորակի չափերին[37], որի 10-12 % երկրային ծագման նյութ է եղել[38]: Ընդ որում հարվածի ժամանակ ավելի շատ էներգիա է անջատվել, քան դինոզավրերի վերացման ժամանակ տեղի ունեցած հարվածից[39]: Դա հերիք էր, որպեսզի Երկրի ներքին շերտերը գոլորշանային: Մանթիայի մի մասը թափանցեց Երկրի ուղեծիր. սա հուշում է, որ Լուսնի կառուցվածքում կա մետաղ: Ծանրության ուժի շնորհիվ դուրս մղված նյութն ընդունեց գնդաձև տեսք և ձևավորվեց Լուսինը:

Պրոտոերկիրտ մեծանում է աճանստվածքի շնորհիվ և այնքան է շիկանում, որ սկսում են հալվել մետաղներն ու միներալները: Երկաթը, ինչպես նաև երկրաքիմիական առումով դրան ազգագից այլ տարրերը, որոնք ունեին ավելի բարձր խտություն, քան սիլիկատներն ու ալյումասիլիկատները, իջնում են դեպի Երկրի կենտրոն[40]: Այս երևույթը հանգեցրեց Երկրի ներքին շերտերի տրոհման՝ միջնապատյանի և միջուկի, ընդ որում դա եղավ Երկրի ձևավորումից 10 միլիոն տարի հետո[41]: Երկրակեղևից գազերի արտահոսքը և ակտիվ հրաբխականությունը հանգեցրին առաջնային մթնոլորտի ստեղծմանը: Գոլորշու հեղուկացումը, որն ուժեղացել էր գիսաստղերի և աստղակերպերի կողմից բերված սառույցից, հանգեցրեց օվկիանոսների առաջացմանը[42]: Երկրի մթնոլորտը այդ ժամանակ կազմված էր թեթև տարրերից՝ ջրածին և հելիում[43], սակայն զգալի շատ ածխաթթու գազ էր պարունակում, քան այսօր, իսկ դա պաշտպանում էր օվկիանեսների սառցակալելուց, քանի որ Արևեգակի լուսատվությունը այդ ժամանակ չէր գերազանցում 70 %-ը այսօրվա վիճակից[44]: Մոտավորապես 3,5 միլիարդ տարի առաջ ձևավորվել է Երկրի մագնիսական դաշտը, որը դադարեցրեց արեգակնային քամիների կողմից մթնոլորտի դատարկեցումը[45]:


Մոլորակի մակերևույթը մշտապես փոփոխության է ենթարկվել հարյուրմիլիոնավոր տարիների ընթացքում՝ մայրցամաքները հայտնվել են և ավերվել, տեղափոխվել են մակերևույթով մեկ, պարբերաբար հավաքվել ու դարձել են սուպերմայրցամաք, հետո կրկին տեղափոխվել: Մոտավորապես 750 միլիոն տարի առաջ կոտրատվել է Ռոդինիան, հետո Պաննոտիան (600-540 միլիոն տարի առաջ), իսկ հետո վերջին սուպերմայրցամաքը՝ Պանգեան, որը կոտրատվել է 180 միլիոն տարի առաջ[46]:

Երկրաժամանակագրական աղյուսակ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երկրաժամանակագրական աղյուսակը Երկրի պատմության երկրաբանական աղյուսակն է, որն օգտագործվում է երկրաբանությունում և հնէաբանությունում. այն յուրօրինակ օրացույց է: Առաջին անգամ ֆաներոզոյի երկրաժամանակագրական աղյուսակն առաջարկել է անգլիացի երկրաբան Արթուր Հոլմսը 1938 թվականին[47]: Ֆաունայի մնացորդների բացակայության պատճառով մինչքեմբրի ժամանակաշրջանի երկրաժամանակագրական աղյուսակը կազմված է հիմնականում տարբեր մայրցամաքների ապարների բացարձակ տարիքի հիման վրա[47]:

Երկրի պատմությունը բաժանվում է տարբեր ժամանակահատվածների: Դրանց սահմանները համընկնում են կարևորագույն փոփոխությունների հետ:

Ֆաներոզոյի էրաների միջև սահմանները կարևորագույն էվոլյուցիոն իրադարձության՝ մասշտաբային բնաջնջման հետ է կապված: Պալեոզոյը մեզոզոյից բաժանվում է Երկրի պատմության ամենամեծ՝ պերմի բնաջնջումով: Իսկ մեզոզոյը կայնոզոյից բաժանվում է կավճապալեոգենի բնաջնջմամբ[комм. 2].

Կայնոզոյան ժամանակաշրջանը բաժանվում է երեք հատվածի՝ պալեոգեն, նեոգեն և չորրորդական (անտրոպոգեն): Այս փուլերը, իրենց հերթին, բաժանվում են երկրաբանական դարաշրջանների՝ պալեոցեն, էոցեն և օլիգոցեն: Նեոգենը՝ միոցեն և պլիոցեն: Անտրոպոգենն իր մեջ ներառում է պլեյստոցենն ու հոլոցենը:

ՍիդերիանՌիասյանՕրոսիրիանՍտատերյանԿալիմյանԷկտասյանՍտենիանՏոնյանԿրիոգենԷդիակարԷոարխեյՊալեոարխեյՄեզոարխեյՆեոարխեյՊալեոպրոտերոզոյՄեզոպրոտեոզոյՆեոպրոտերոզոյՊալեոզոյՄեզոզոյԿայնոզոյԿատարխեյԱրխեյՊրոտերոզոյՖաներոզոյՄինչքեմբրի
ՔեմբրիՕրդովիկի ժամանակաշրջանՍիլուրԴևոնի ժամանակաշրջանՔարածուխՊերմՏրիասՅուրայի ժամանակաշրջանԿավիճՊալեոգենՆեոգենԱնթրոպոգենի ժամանակաշրջանՊալեոզոյՄեզոզոյԿայնոզոյՖաներոզոյ
ՊալեոցենԷոցենՕլիգոցենՄիոցենՊլիոցենյան բաժինՊլեյստոցենՊալեոգենՆեոգենԱնթրոպոգենի ժամանակաշրջանԿայնոզոյ
ՊլեյստոցենՊլեյստոցենՊլեյստոցենՊլեյստոցենՊլեյստոցենԳոլոցենԱնթրոպոգենի ժամանակաշրջան
Միլիոն տարի

Կյանքի առաջացում և էվոլյուցիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գոյություն ունի Երկրի վրա կյանքի ծագման մի շարք տեսություններ: Մոտավորոպես 3,5-3,9 միլիարդ տարի առաջ հայտնվել է «վերջին ունիվերսալ ընդհանուր համապարփակ նախնին», որից, արդյունքում առաջացել են բոլոր կենդանի օրգանիզմները Երկրի վրա[48][49][50]:

Ֆոտոսինթեզի առաջացումը թույլ տվեց կենդանի օրգանիզմներին օգտագործել արեգակնային էներգիան: Այն հանգեցրեց մթնոլորտում թթվածնի ավելացման, որը սկսվեց 2,5 միլիորադ տարի առաջ[51], իսկ վերին շերտերում՝ օզոնի առաջացմանը: Մանրագույն բջիջների սիմբիոզը հանգեցրեց առավել բարդ՝ կորիզավորների առաջացմանը[52]: Մոտավորապես 2,1 միլիարդ տարի առաջ հայտնվեցին բազմաբջիջ օրգանիզմները, որոնք շարունակեցին ընտելանալ շրջակա միջավայրի պայմաններն[53]: Շնորհիվ այն հանգամանքի, որ օզոնային շերտը սկսեց կլանել ուլտրամանուշակագույն ճառագայթումը, Երկրի մակերևույթին սկսվեծ կյանքի տարածումը[54]:

11111[Ն 1]։

Նշումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Երկիրը գեոիդ է

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Մալամա, Ա. (2011)։ «Մոլորակների մագնիտուդը»։ Երկինքը և աստղադիտակները։ 121(1): 51–56 
  2. «Մերկուրիի փաստերի թերթը»։ ՆԱՍԱ-ի Գոդարդի տիեզերական թռիչքների կենտրոնը։ 30 նոյեմբեր 2007։ Վերցված է 2008 թ․ մայիսի 28 
  3. Էսպանակ Ֆրեդ (25 հուլիս 1996)։ «Տասներկու տարվա մոլորակայնի էֆեմերիդներ. 1995–2006»։ ՆԱՍԱ-ի տեղեկատու հրատարակում 1349։ ՆԱՍԱ։ Վերցված է 2008 թ․ մայիսի 23 
  4. 4,0 4,1 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ nasa անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  5. 5,0 5,1 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ standish_williams_iau անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  6. 6,00 6,01 6,02 6,03 6,04 6,05 6,06 6,07 6,08 6,09 6,10 6,11 6,12 6,13 6,14 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ earthfact անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  7. 7,0 7,1 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ IERS անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  8. 8,0 8,1 8,2 Pidwirny, Michael (2006-02-02)։ «Surface area of our planet covered by oceans and continents. (Table 8o-1)»։ University of British Columbia, Okanagan։ Վերցված է 2007-11-26 
  9. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ CIA անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  10. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Allen244 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  11. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Allen296 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  12. «Trends in Atmospheric Carbon Dioxide»։ Earth System Research Laboratory։ Արխիվացված է օրիգինալից 2013-01-19-ին 
  13. Drinkwater Mark, Kerr Yann, Font Jordi, Berger Michael (February 2009)։ «Exploring the Water Cycle of the 'Blue Planet': The Soil Moisture and Ocean Salinity (SMOS) mission»։ ESA Bulletin (European Space Agency) (137): 6–15։ «A view of Earth, the ‘Blue Planet’ [...] When astronauts first went into the space, they looked back at our Earth for the first time, and called our home the ‘Blue Planet’.» 
  14. Лебедев Л., Лукьянов Б., Романов А. Сыны голубой планеты. — Издательство политической литературы, 1971. — 328 с.
  15. Герман Титов. Голубая моя планета. — Воениздат, 1973. — 240 с.
  16. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ age_earth անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  17. Կաղապար:НФЭ
  18. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Harrison 2002 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  19. Կաղապար:Из
  20. Войткевич В. Г. Строение и состав Земли // Происхождение и химическая эволюция Земли / под ред. Л. И. Приходько. — М.: Наука, 1973. — С. 57-62. — 168 с.
  21. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ britt20003 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  22. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ carrington3 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  23. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ pnas1_24_95763 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  24. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ yoder1995 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  25. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Lambeck1977 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  26. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ touma1994 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  27. Chapront J.; Chapront-Touzé, M.; Francou, G. (2002)։ «A new determination of lunar orbital parameters, precession constant and tidal acceleration from LLR measurements»։ Astronomy and Astrophysics 387 (2): 700–709։ Bibcode:2002A&A...387..700C։ doi:10.1051/0004-6361:20020420 
  28. И. Лалаянц (1993-08)։ «Динозавров погубили... космические странники»։ Вокруг света։ Արխիվացված է օրիգինալից 2013-07-14-ին։ Վերցված է 2013-07-13 
  29. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ science_241_4872_1441 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  30. «Дождь и снег появляются благодаря бактериям в облаках» (ռուսերեն)։ Membrana.ru։ Արխիվացված է օրիգինալից 2013-01-19-ին 
  31. Encrenaz T. (2004)։ The solar system (3rd ed.)։ Berlin: Springer։ էջ 89։ ISBN 978-3-540-00241-3 
  32. P. Goldreich, W. R. Ward (1973)։ «The Formation of Planetesimals»։ Astrophysical Journal 183: 1051–1062։ Bibcode:1973ApJ...183.1051G։ doi:10.1086/152291 
  33. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Goldreich19732 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  34. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ age_earth2 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  35. Kleine Thorsten, Palme Herbert, Mezger Klaus, Halliday Alex N. (2005-11-24)։ «Hf-W Chronometry of Lunar Metals and the Age and Early Differentiation of the Moon»։ Science 310 (5754): 1671–1674։ Bibcode:2005Sci...310.1671K։ PMID 16308422։ doi:10.1126/science.1118842 
  36. R. Canup and E. Asphaug (2001)։ «Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation»։ Nature 412: 708–712 
  37. Луна образовалась от колоссального по масштабу столкновения земли с иной планетой? Наука и жизнь. № 8, 2004.
  38. Canup, R. M.; Asphaug, E. (Fall Meeting 2001). «An impact origin of the Earth-Moon system». Abstract #U51A-02, American Geophysical Union.
  39. «Where did the Moon come from?» (անգլերեն)։ starchild.gsfc.nasa.gov։ Արխիվացված է օրիգինալից 2013-06-14-ին։ Վերցված է 2013-06-14։ «When young Earth and this rogue body collided, the energy involved was 100 million times larger than the much later event believed to have wiped out the dinosaurs.» 
  40. Войткевич В. Г. Образование основных оболочек Земли // Происхождение и химическая эволюция Земли / под ред. Л. И. Приходько. — М.: Наука, 1973. — С. 99—108. — 168 с.
  41. Charles Frankel, 1996, Volcanoes of the Solar System, Cambridge University Press, pp. 7—8, ISBN 0-521-47770-0
  42. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ watersource անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  43. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Kasting93 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  44. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ asp2002 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  45. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ physorg20100304 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  46. Murphy, J. B.; Nance, R. D. (1965)։ «How do supercontinents assemble?»։ American Scientist 92: 324–33։ Արխիվացված է օրիգինալից 2010-09-28-ին։ Վերցված է 2007-03-05 
  47. 47,0 47,1 Геохронология // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
  48. Futuyma Douglas J. (2005)։ Evolution։ Sunderland, Massachusetts: Sinuer Associates, Inc։ ISBN 0-87893-187-2 
  49. Doolittle, W. F. (2000), «Uprooting the tree of life», Scientific American 282 (6): 90–95, doi:10.1038/scientificamerican0200-90, PMID 10710791, http://www.icb.ufmg.br/labs/lbem/aulas/grad/evol/treeoflife-complexcells.pdf 
  50. Glansdorff N., Xu Y, Labedan B. (2008)։ «The Last Universal Common Ancestor: Emergence, constitution and genetic legacy of an elusive forerunner»։ Biology Direct 3: 29։ PMC 2478661։ PMID 18613974։ doi:10.1186/1745-6150-3-29. 
  51. Ariel D. Anbar, Yun Duan1, Timothy W. Lyons, Gail L. Arnold, Brian Kendall, Robert A. Creaser, Alan J. Kaufman, Gwyneth W. Gordon, Clinton Scott, Jessica Garvin и Roger Buick A Whiff of Oxygen Before the Great Oxidation Event?(անգլ.) // Science. — 2007. — Vol. 317. — № 5846. — P. 1903—1906. — doi:10.1126/science.1140325
  52. Berkner, L. V.; Marshall, L. C. (1965)։ «On the Origin and Rise of Oxygen Concentration in the Earth's Atmosphere»։ Journal of Atmospheric Sciences 22 (3): 225–261։ Bibcode:1965JAtS...22..225B։ doi:10.1175/1520-0469(1965)022<0225:OTOARO>2.0.CO;2 
  53. «Обнаружены самые древние многоклеточные»։ BBC News։ Արխիվացված է օրիգինալից 2013-02-10-ին։ Վերցված է 2013-02-01 
  54. Burton Kathleen (November 29, 2000)։ «Astrobiologists Find Evidence of Early Life on Land»։ NASA։ Արխիվացված է օրիգինալից 2011-08-22-ին։ Վերցված է 2007-03-05 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]


Քաղվածելու սխալ՝ <ref> tags exist for a group named "комм.", but no corresponding <references group="комм."/> tag was found, or a closing </ref> is missing