Մասնակից:Makruhi/Ավազարկղ Մ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Տարտարիայի բույս-գառը

'Տարտարիայի բույս-գառ , /լատիներեն՝ Agnus scythicus կամ Planta Tartarica Barometz/, Կենտրոնական Ասիայի առասպելական արարածի անվանումն է, ըստ որի ոչխարն աճեցրել են որպես պտուղ:[1] Ոչխարը բույսին կապված էր պորտալարով և արածում էր նրա շուրջ գտնվող բուսականությունն այնքան ժամանակ, մինչև որ այն չէր վերջանում: Երբ այլևս արածելու ոչինչ չէր մնում, բույսն էլ, ոչխարն էլ մահանում էին: Առասպելի հիմքում իրական բույս՝ հայտնի ձարխոտ Cibotium-ն է, որը հայտնի էր նաև այլ անվանումներով՝ borometz, barometz և borametz: Վերջին երեք անվանումները տվյալ վայրի ՞գառ՞ բառի տարբեր արտասանություններն էին:[2] "Գառանը " ստանում էին ձարխոտի կարճ բրդոտ ցողունի վրայից տերևները հեռացնելով: Երբ ցողունը ազատված էր տերևներից, այն զարմանալիորեն նման էր գզգզված տոտիկներով բրդոտ սպիտակ գառնուկի;[1]

Բնորոշ գծեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տարտարիայի բույս-գառ, 17-րդ դարի պատկեր

՞Տարատարիայի բույս-գառը՞ գրքում (1887 թվական) , բնագետ Հենրի Լիին այս արարածին նկարագրում է և որպես բույս և որպես կենդանի էակ: Նա հավաստում է, որ բազում հեղինակներ հավատացած էին, որ գառնուկnայս բույսի պտուղն էր, աճել էր սեխանման մրգի սերմերից: Իսկ նրանցից ոմանք կարծում էին, որ գառնուկը դա բույսի կենդանի անդամներից մեկն էր: Եվ երբ նրանց բաժանում էին, այն մեռնում էր: Գտնում էին, որ սովորական գառան նման միս ու արյունից էր, ուներ ոսկորներ, կապված էր հողին ցողունով, որը նման էր պորտալարի, այն ճկուն էր և թույլ էր տալիս ճկվելու, երբ գառն ուզում էր արածել: Իսկ երբ այլևս ոչինչ չէր մնում արածելու, գառնուկը մահանում էր: Մեռնելուց հետո նրան ուտում էին, իսկ նրա մեղրահամ արյունը նույնպես օգտագործում: Տեղի բնակիչների կողմից օգտագործվում էր նաև նրա բուրդը տարբեր հագուստներ, գլխաշորեր պատրաստելու համար: Բացի մարդուց, մսակեր կենդանիներից նաև գայլերն էին օգտվում այս բույսից:


Հնարավոր ծագումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Cibotium barometz, Մյունխենի բուսաբանական այգի
Բերտուչիի մանկական գրքի պատկեր

Մեր թվարկությունից առաջ 436 թվականին հրեական մի հեքիաթում հիշատակվել է նմանատիպ բույս-կենդանու մասին: Նրան անվանում էին Յեդուահ, որը նման էր գառան իր կառուցվածքով, իսկ հողին կպած էր ցողունով: Երբ ուզում էին նրան որսալ, բավական էր, որ նետերով ու տեգերով նրան անջատեին ցողունից ու նա արդեն մահանում էր: Մահանալուց հետո, նրա ոսկորներն օգտագործում էին բախտագուշակության և մարգարեական արարողությունների ժամանակ:[3]

Առասպելի մեկ այլ տարբերակում էլ, այդ բույս-կենդանու արարածի անունը Ֆադուահ է, որը նույնպես իր կառուցվածքով բույս- կենդանի է հիշեցնում, դարձյալ հողին կապված ցողունի միջոցով: Սակայն նա շատ ագրեսիվ է, իր կողքից անցնողին բռնում է ու սպանում: Եվ երբ նրան անջատում են ցողունից, նա մահանում է մյուս բույս-կենդանիների նման:[4]

Պորդենոնի մի վանական, երբ առաջին անգամ լսում է այս արարածի մասին, այն նրան հիշեցնում է մեկ այլ առասպել իռլադական ծովի ափին գտնվող այն ծառերի մասին, որոնց դդմիկանման պտուղներն ընկնում էին ջուրը և վերածվում բադերի:[5] Սա վերաբերվում էր նաև բույս-կենդանուն, որի պտուղը հասունանում էր վերածվելով կենդանու: Բադերն ապրելով ջրում հասունանում էին և դառնում հասուն սագեր: Այս ենթադրյալ բույս-կենդանու գոյությունը բացատրվում էր հյուսիսից թռչող սագերի գոյությամբ:[6]

Գուստավ Շլեգելն իր Շուի-յանգ կամ ջրային ոչխար և Agnus Scythicus կամ բույս-գառ (1892 թվական) գրքում մատնանշում է չինական ջրային ոչխարի մասին առասպելը,որը ոգեշնչման աղբյուր էր հանդիսացել բույս-գառան համար: Ջրային ոչխարի մասին առասպելը մեզ տանում է դեպի Պարսկաստան: Նա նույնպես կապված էր հողին ցողունով, արնախումերից նրան պաշտպանում էին նրա շուրջը պատնեշելով և զինված մարդկանցով, ինչպես նաև թմբկահարներով, որպեսզի նրան չանջատեն ցողունից, այլապես նա կմահանար: Մահանալուց հետո նրա բուրդը օգտագործվում էր տարբեր հագուստներ և գլխի պարագաներ պատրաստելու համար:[7]

Առասպելի որոնման հետքերով[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առասպելի վաղ շրջանի տարբերակներում գառնուկը համարվում էր այդ բույսի պտուղը, որն աճել է սեխանման կամ դդմիկանման պտուղի սերմերից և աճելով նմանվել է բնական գառան: Սակայն հետագայում այս միտքն ավելի է զարգանում և սկսում են նրան համարել և որպես բույս և որպես կենդանի: Ինչպես տարբեր տարբերակներում, այդպես էլ Գուստավ Շլեգելի աշխատության մեջ, գառնուկը նկարագրվում է առանց պոզիկների, սակայն դրանց փոխարեն կան երկու սպիտակ գանգուրներ: Ջոն Մենդվիլը ժողովրդի ուշադրությանն է արժանացրել այս առասպելն Անգլիայում դեռևս 14-րդ դարում: Նա վերադառնալով Տարտարիայից նկարագրում է այնտեղ տեսած դդմիկանման պտուղը: Երբ այդ պտուղը հասունանում էր. այն բացվում էր ու նմանվում էր առանց բրդի գառան: Եվ միրգը, և գառանը հետո կարողանում էին ուտել: Ֆրուիլիի վանականը Մենդվիլի նման երկար շրջագայելով հասնում է Պարսկաստան, որտեղ էլ տեսնում է այդ դդմիկի նման պտուղը, որը նույնպես նման էր գառան, հասունանալուց հետո: 16-րդ դարի կեսերին, Սիգիսմունդ վոն Հերբերշտեյնը, որը 1517 և 1526 դեսպան է եղել կայսրեր Մաքսիմիլիան I-ի և Չարլզ V –ի օրոք, մանրամսն նկարագրություններ է թողել իր ՞Նոթեր Ռուսաստանի մասին՞ գրքում: Նա հայտարարում է, որ շատ հավաստի աղբյուրներից լսել է բույս-գառան գոյությունը կասկածի տակ առնող փաստեր: Նա իր նոթերում նշել է նաև նրա գտնվելու վայրը՝ Կասպից ծովի մոտ Չայկա և Վոլգա գետերի միջև: Այս արարածը սկիզբ է առել դդմանաման սերմերից և ուներ երկուս ու կես ոտնաչափ բարձրություն և որոշ դեպքերում շատ քիչ է նմանվել գառան: Նրա գզգզված մազերից սմբակները նման չէին սովորական գառան սմբակներին: Այն եղել է գայլերի և այլ կենդանիների նախընտրելի ուտելիքը: Նրա մարմինը ավելի նման է եղել ծովախեցգետնի:[8]

Գերմանացի գիտնական և բժիշկ Էնգելբերտ Կաեմպֆերը 1683 թվականին ուղևորվում է Պարսկաստան այդ գառան վայրը գտնելու մտադրությամբ: Տեղի բնակիչների հետ զրուցելուց հետո ոչ մի իրեղեն ապացույց չգտնելով բույս-գառան հավաստի լինելու մասին, հանգում է այն եզրակացության, որ այն միայն առասպել է :[9] Նա դիտարկելով տեղի բնակչության սովորույթը, թե նրանք ինչպես են մոր փորից հեռացնում դեռ չծնված գառնուկին, փափուկ բուրդը հավաքելու համար, նա հասկանում է, թե իրականում ինչպես է հյուսվել այդ առասպելը:[10] Հետագայում նա ենթադրում է, ցուցահանդեսում ցուցադրված բրդի նմուշը բնավ էլ կարող է կենդանական ծագում չունենալ, այլ նրա ծագումը կարող է լինել բուսական:[11]

Բույս-գառը պոեզիայում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դոկտոր Էրասմուս Դարվինն իր ՞Բուսաբանական այգին՞ գրքում (1781 թվական), գրում է Borametz-ի մասին: Գիյոմ դը Սալլուստ դյու Բարտասն իր La Semaine (1587 թվական) բանաստեղծության մեջ նկարագրում է թե ինչպես է Ադամը զբոսնում Եդեմական այգում և հիանում այդ հրաշալի բույսով:[12]

Մշակութային հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դենի Դիդրոն իր հանրագիտարանի առաջին հրատարակությունում գրում է բույս-գառան մասին մի հոդված:[13] Այս արարածը հայտնվել է նաև Ջորջ Լուի Բորգեսի ՞ Մտածածին արարածների գիրք՞ գրքում:. ՞Մեկ շրջան՞ խաղում կա "Baromett seed" հասկացությունը , երբ տնկում են և աճում է երկու մարդասպան գառնուկներ:[14]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 Large Mark F.; John E. Braggins (2004)։ Tree Ferns։ Portland, Oregon: Timber Press։ էջ 360։ ISBN 978-0-88192-630-9 
  2. Ashton, John. Curious Creatures in Zoology, 1890
  3. Lee, 1887 p. 5
  4. Lee, 1887 p. 6
  5. Lee, 1887 p. 11
  6. Lehner, Ernst, and Johanna Lehner. Folklore and Symbolism of Flowers, Plants, and Trees. New York: Tudor Publishing Company, 1960. pg. 86.
  7. Schlegel, Gustav. The Shui-yang or Watersheep and The Agnus Scythicus or Vegetable Lamb. Acts of the 8th International Congress of Orientalists. Leiden: E. J. Brill, 1892. pg 23.
  8. Lee, 1887 p. 12
  9. Schlegel, Gustav. The Shui-yang or Watersheep and The Agnus Scythicus or Vegetable Lamb. Acts of the 8th International Congress of Orientalists. Leiden: E. J. Brill, 1892. pg 31.
  10. Tryon Alice (1957)։ «The Vegetable Lamb of Tartary»։ American Fern Journal 47 (1): 1–7 [pg. 5]։ JSTOR 1545391 
  11. Carrubba Robert (1993)։ «Engelbert Kaempfer and the Myth of the Scythian Lamb»։ The Classical World 87 (1): 41–47 [pg. 45]։ JSTOR 4351440 
  12. Lee, 1887 p. 18
  13. Diderot, Denis. "Agnus scythicus." The Encyclopedia of Diderot & d'Alembert Collaborative Translation Project. Translated by Malcolm Eden. Ann Arbor: Scholarly Publishing Office of the University of Michigan Library, 2003. Web. Trans. of "Agnus scythicus," Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers, vol. 1. Paris, 1751.
  14. Electronic Gaming Monthly (218)։ August 2007 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]