Մասնակից:Makruhi/Ավազարկղ Բ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Գյուղատնտեսություն, որը կոչվում է նաև հողագործություն,կենդանիների, բույսերի, սնկերի և կեցության համար այլ անհրաժեշտ բաների /սնունդ, մանրաթելեր, բնական վառելանյութ, բուժիչ միջոցներ/: մշակումն է:life.[1] Գյուղատնտեսությունը մարդու քաղաքակրթության զարգացման, նրա նստակյաց կյանքին անցնելու հիմքը, իսկ հողագործությունը ստեղծեց սննդի տարբեր տեսակներ և խթանեց քաղաքականության զարգացմանը:Գյուղատնտեսության ուսումնասիրությունը հայտնի է որպես գիտություն գյուղատնտեսության մասին:Գյուղատնտեսության պատմությունն սկսվում է հազարավոր տարիներ առաջ,որի զարգացումն ապրել է տարբեր կլիմայական պայմաններ,մշակույթներ,տեխնոլոգիաներ:Սակայն բոլոր ժամանակներում էլ նրա խնդիրը եղել է մշակել այն,բարիք ստանալ նրանից:Հողի մշակումը պահանջել է ոռոգում,չնայած կային չոր ձևով մշակման մեթոդներ,ընտանի անասունները պահվում էին խոտածածկ վայրերում:Աշխարհի զարգացման հետ մեկտեղ զարգացավ արդյունաբերական գյուղատնտեսությունը,որը հիմնված է բազմաթիվ մշակույթների վրա դառնալով ժամանակակից գյուղատնտեսության տիրապետող համակարգը ներառելով նաև օրգանական գյուղատնտեսությունը:

Մինչ արդյունաբերական հեղափոխությունը, մարդկանց մեծ մասը զբաղվում էր գյուղատնտեսությամբ և նարնք բավարարվում էին այն բերքով կամ այն բարիքով ինչը իրենք կարողանում էին ստանալ իրենց մշակածից և վաճառելով այդ բարիքը:Սակայն մեծ շրջադարձ եղավ գյուղատնտեսության մեջ նոր տեխնոլոգիաների երևան գալով, ինչպես նաև զարգացան համաշխարհային շուկաները:Գյուղատնտեսության մեջ կարելի է նշել Հաբեր-Բոշի /Haber-Bosch/ սինթեզման մեթոդը,որը ցանքաշրջանառության հետ սննդային մշակումը պակաս կարևոր չէր քան կենդանական գոմաղբը:

Ժամանակակից հողագործությունը, բույսերի աճեցումը, գյուղատնտեսական քիմիկատները ինչպիսին են թունաքիմիկատները, պարարտանյութերը նպաստում են մեծ քանակությամբ բերք ստանալու, սակայն մյուս կողմից էլ նրա դառնում են վնասակար մարդկային առողջության համար:Սելեկտիվ ձևով անասունների բուծումը նշանակալիորեն բարձրացրեց մսամթերքի ցուցանիշը,սակայն մյուս մթերքների նման տարբեր հորմոնների ,անտիբիոտիկների օգտագործումը նպաստեց մարդկանց մոտ տարբեր առողջականա խնդիրների առաջացմանը:Գյուղատնտեսական մթերքի արտադրության և ջրի կառավարումը դարձան համընդհանուր խնդիրներ:Համընդհանուր տաքացումը,ջրի աղբյուրների պակասելը,այս բոլորը ազդում են գյուղատնտեսության զարդացման վրա:

Խոշոր գյուղատնտեսական արտադրանքները կարելի է խմբավորել՝ սնունդ, մանրաթելեր, վառելիք և հումք:Սննդի մեջ մտնում է հացահատիկային բույսերը, բանջարեղենը, միրգը, սննդային յուղը, մսամթերքը, համեմունքները:Մանրաթելերի մեջ են մտնումբամբակը,բուրդը,մետաքսը, կանեփը և վուշը:Հումքի մեջ են ներառվում անտառանյութը և բամբուկը:Այլ օգտակար նյութերը արտադրվում են բույսերից,ինչպիսին է խեժը, բնական ներկը, դեղերը, օծանելիքը, բնական վառելիքը և դեկորատիվ/

Ծագում և տերմինաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Agriculture,գյուղատնտեսություն բառը միջնադարյան անգլերեն բառն է հարմարեցված լատիներենի agricultūra բառի հետ, որտեղ ager նշանակում է դաշտ /"field"/ իսկ / cultūra/ -ն ՝ մշակույթ:[2] Գյուղատնտեսությունը սովորաբար վերաբերվում է մարդկանց գործունեությանը,չնայած այն հետազոտում է նաև մրջյունների որոշ տեսակների,սպիտակ մրջյունների, բզեզների:[3]Գյուղատնտեսությունը կիրառել, գործի մեջ դնել նշանակում է բնական ռեսուրսներից ստեղծել մարդկանց համար անհրաժեշտ ապրանքներ:[4] This definition includes arable farming or agronomy, and horticulture, all terms for the growing of plants, animal husbandry and forestry.[4]Երբեմն տարբերություն են դնում գյուղատնտեսության և անտառաբուծություն մեջ հիմնվելով նախկին կառավարման կրկնության վրա, ինտենսիվ և ծավալուն կառավարման վրա ավելի շուտ բնության կողմից քան մարդու:Հայտնի է ,որ կա մեծ գիտելիք անտառագիտությունից փոխանցված գյուղատնտեսությանը:[5] Ավանդական գյուղատնտեսության մեջ երկուսն էլ միանում են և ստեղծում են գյուղատնտեսական անտառագիտություն /agroforestry/ տերմինը:[6]

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

A Sumerian harvester's sickle made from baked clay (ca. 3000 BC).

Գյուղատնտեսության մեջ ցանքսը,ոգոգումը, այն պարարտացնելը,անասնապահությամբ զբաղվելը իրականացվել են դեռ վաղ ժամանակներից, սակայն դրանք մեծ զարդացում են ապրել անցյալ դարաշրջանում:Պատմաբաններն ու հնագետները երկար ժամանակ վիճում էին այն հարցի շուրջ թե արդյոք գյուղատնտեսության զարգացումը ազդել է քաղաքակրթության զարգացման վրա:Աշխարհի բնակչության թիվը երբեք չի գերազանցել 15 մլն մինչև չի զարգացել գյուղատնտեսությունը:[7]Ըստ աշխարհագրագետ Ջեըդ Դայմոնդի գյուղատնտեսության ծախսերն էին.աշխատանքային ժամերի օրական միջինը աճեց, սնունդը վատթարացավ, համաճարակային հիվանդությունները աճեցին և կյանքի տևողությունը կրճատվեց:[8]

Նախապատմական ծագում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անտառային այգեգործություն, դա բույսերի աճեցման վրա հիմնված արտադրանքի համակարգն է և համարվում աշխարհի ամենահին գյուղատնտեսության ձևերից մեկը: [9] ԱՆտառային այգիները ունեն նախապատմություն սկսած ջունգլիներով ծածկված գետի ափերից մինչև մուսոնածածկ խոնավ ստորոտներվ շրջաններից:Աստիճանաբար ընտանիքը բարելավում էր իր միջավայրը ընտրելով օգտակար ծառը մշակում տարբեր տեսակներ և տարածում այն:Ի միջիայլոց բարձրագույն տեսակներ ընտրվել են հենց ընտանեկան այգիներից:[10]

Նեոլիտի շրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Threshing of grain in ancient Egypt

Արևմտյան Ասիայի բերրի կիսալուսինը դիտում է նախ և առաջ անասուններին ընտանի դարձնելը, սկսելով նեոլիտի հեղափոխությունը:Մոտավորապես 10,000 կամ 13,000 տարի առաջ ժամանակակից անասունների նախնիները ընտանի են դարձել այս շրջանում:Աստիճանաբար փոխակերպումը վայրի վճակից ընտանիի սկսում է տարածվել ածխարհի բոլոր տարածքներով:[11]Գյուղատնտեսությունը նպաստեց բնակչության աճին և աստիճանաբար առաջացան քաղաքները:Այս կարիք ուներ ավելի մեծ քաղաքական ուժ ունեցող կազմակերպությունների, որոնք որոշումներ կկայացնեին բերքի տեղավորման, բաշխման և այլ գորշողությունների վերաբերյալ:[12]

Վաղ նեոլիտի շրջանի գյուղերը ապացույց են, որ կարող էին մշակել հացահատիկ, իսկ Միջին Արևելքը համարվում է ցորենի, գարու, սիսեռի հայրենիքը:Այստեղ Հորդանանի հովտում մշակվել է թուզ 11,300 տարի առաջ, հացահատիկային բույսեր Սիրիայում մոտավորապես 9,000 տարի առաջ:Իսկ նույն ժամանակաշրջանում Չինաստանում սկսեցին մշակել բրինձ ու կորեկ օգտագործելով արհեստականորեն ստեղծված գրհեղեղներն ու հրդեհները որպեսզի կարողանան ղեկավարել դրանց մշակումը: [11]Մանրաթելային բույսերը սկսել են մշակվել նույնքան վաղ որքան սնունդը:Չինաստանը մշակում էր կանեփ,բամբակ, ինչպես նաև այն մշակվում էր նաև Աֆրիկայում և Հարավային Ամերիկայում, իսկ Մերձավոր Արևելքում՝ վուշ:[13] Հողի պարարտացման համար գոմաղբի, մոխրի օգտագործումը դեռ սկսվել վաղ շրջանից և այն օգտագործվել է Միջագետքում, Նեղոսի հովտում և Միջին Արևելքում:[14]

Roman harvesting machine

Դդմիկը աճեցնում էին Մեկսիկայում մոտավորապես 10,000 տարի առաջ, երբ եգիպտացորենի նման բույսեր էին ստացվում վայրի անմշակ տեոսինտ մոտավորապես 9,000 տարի առաջ:Նրանից ժամանակակից եգիպտացորեն ստանալը շատ երկար պրոցես էր, այն համարյա տևեց մինչև 5,500 [11] - 6,000 տարի առաջ,որն այժմ մենք անվանում ենք եգիպտացորեն:Այն այնուհետև տարածվեց Հյուսիսային Ամերիկայում, իսկ ամենաշատ եգպտացորեն ունեին բնիկ ամերիկացիները եվրոպացիների շահագործման շրջանում:[15] Ոլոռը նույնպես մշակվել է այդ շրջանում և այս երեք բույսերը ստեղծում են գյուղատնտեսական եռյակ քույր Հյուսիսային և կենտրոնական ամերիկայիում և իրենց բաղադրության պատճառով դառնում դիետիկ սնունդ բազում երկրների բնակչության համար:[16] Խաղողն առաջին անգամ աճեցվել է 8,000 տարի առաջ Հարավային Կովկասում և մ.թ.ա. 3000 թվականին տարածվել է Նեղոսի հովտում, Եգիպտոսում:[17]

Գյուղատնտեսությունտ Եվրոպայում զարգացավ փոքր ինչ ուշ, հյուսիսից դեպի արևելք մ.թ.ա. st around 4000 թվականին:Գյուղատնտեսության տարածման փաստը Եվրոպայում առաջ բերեց երկու հիպոթեզի. առաջինն նախնական ալիքի տեսությունն էր,այն , որ այն մայրցամաքում տարածվեց շատ դանդաղ:Իսկ երկրորդը բնակչության զարկերակի ուսմունքն էր,այն էր, որ փոփոխվեց ցատկերով: [18] Ինչպես նաև 6000 տարի առաջ, ապացուցված է,որ ձիաբուծությունը սկսվել է Եվրասիայի տարածքում:Եթե սկզբում այն հիմնականում օգտագործվում էր միայն որպես սնունդ, ապա հետո զգացին ,որ նա պիտանի էր նաև դաշտերում աշխատանքների և բեռներ տեղափոխելու համար:[19] 5,000 տարի առաջ արևածաղիկն առաջին անգամ մշակվեց Հյուսիսային Ամերիկայում , երբ նույն ժամանակՀարավային Ամերիկային Անդեսի շրջանում աճեցնում էին կարտոֆիլ:[11] A minor center of domestication, the indigenous peoples of the eastern United States appear to have domesticated numerous crops, including tobacco.[20]

Բրոնզե և քարե դարեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մ.թ.ա. մոտավորապես 3000 թվականին, քոչվոր անասնապահությունը սկսեց հիմնվել մշտական վայրում Եվրոպայի և Ասիայի բազմաթիվ տարածքներում:Հիմնական վայրը տափաստանն էր, որ ձգվում էր հունգարական հարթությունից մինչև Մանջուրիա, որտեղ ավելի շուտ անասունների, ոչխարների, ձիերի քան երկսապատավոր ուխտերի համար գոյության պայմանները ապահովված էին:Երկրորդ վայրը Արաբիան էր,որտեղ մեկսապատանի ուխտը հիմնական կենդանին էր ,կային նաև ոչխարներ, այծեր և ձիեր:Երրորդ վայրը անասնապահության համար համարվում էր Կենտրոնական Աֆրիկան իր արևադարձային սավանաների կլիմայով:Անասուններն ու այծերը ավելի հաճախ էին այստեղ հանդիպում, ավելի քիչ քանակությամբ ոչխարներ ,ձիեր:Չորրորդ վայրը դա Հյուսիսային Եվրոպան էր և Ասիան,որտեղ բազմացվում էին հիմնականում հյուսիսային եղջերուներ:[21]

Մ.թ.ա. 2500-2000 թվականների միջև ընկած ժամանակաշրջանում վարելահողի ամենապարզագույն ձևը կոչվում էր գութան /ard/, քարե գործիք էր տարածված Եվրոպայում:Սրա օգտագործումը նշանակալիորեն փոխեց մշակման հնարավորությունները:[22]Այս ժամանակաշրջանից առաջ պարզագույն փորելու ցիցն էր օգտագործվում փորելու նպատակով,որոնք նաև հեշտ էին փոխադրելու համար:Սակայն հողերի շարունական մշակումը թույլ տվեց օգտագործել գութանները:[23] Քանի որ մարդիկ ավելի նստակյաց կյանք սկսեցին վարել այնպիսի տեղերում, ինչպիսին Եգիպտոսի Նոր թագավորությունն էր և Հին Հռոմը զարգացան գյուղատնտեսական պրոցեսները, աճեց բնակչության թիվը,ինչպես նաև ստրուկությունը, որը դարծավ մեծ աշխատուժ գյուղատնտեսական պրոցեսները իրականացնելու համար:Գյուղատնտեսական տեխնոլոգիաները մեծ ազդեցություն ունեցան տարբեր հացահատիկային բույսերի մշակման, մրգի մեծ տեսականու ստացման, եգիպտացորենի յուղի արտադրման և այլ մթերքների:[24][25] Չինաստանը նույնպես այն ժամանակի ուներ զարգացած գյուղատնտեսություն:Զուերի դինաստիայի ժամանակ էր, որ առաջին ջրանցքները կառուցվեցին ոռոգման համար (մ.թ.ա. 1666–221 թականներին):Ավելի ուշ Երեք թագավորությունները և Հյուսիսային դինաստիան և Հարավային դինաստիան (մ.թ. 221–581 թվականներին) ստեղծեցին կենսաբանական վնասատուների դեմ պայքարելու առաջին գրառումները, որտեղ նշված էր այն տեխնոլոգիական նորարարությունների մասին ինչպիսիք էին պողպատը և սայլակը:[26]

Հին աշխարհում այնպիսի թարմ մթերքները ինպիսին էին միսը, կաթնամթերքը, միրգն ու բանջարեղենը սպառվում էին այն վայրերին մոտիկ ,որտեղ նրանք արտադրվում էին:Ոչ շուտ փչացող մթերքները ինպիսին էին հացահատիկը, ձեթը, գինին վաճառվում էին հաճախ այդ վայրերից շատ հեռու:Հին հռոմը համարվում խոշոր գյուղատնտեսական ապրանքների վաճառքի կենտրոնը:Առևտրային ճանապարհները ձգվում էին Բրիտանիայից Սկանդինավիա,արևմտյան Հնդկաստան և Արևելյան Չինաստան: [27]

Հին Հունաստանում և Հին Հռոմում, շատ գիտնականներ գյուղատնտեսական տեխնիկաներ են մշակել ընդհուպ մինչև պարարտացումը:[14] Նրանց ուսմունքներն էլ հիմք հանդիսացան Միջնադարի ուսմունքների համար:[14]Ալեքսանդր Մեծի արշավանքների ժամանակ (մ.թ.ա. 330–323 թվականներին), մեծացան ձիերի դերը գյուղատնտեսության մեջ:Նորարարությունները շարունակեցին զարգացում ապրել և նպաստել արդյունավետ աշխատանքին:Միջնադարում դրանց զարգացումը հանգեցրեց մեխանիզմների հայտնագործմանը:[19] Մայաների մշակույթի ժամանակ տեխնոլոգիաների նորարարությունները հասան իրենց գագաթնակետին,որը թույլ տվեց նրանց իրենց զարգացած գյուղատնտեսությամբ պահպանելու իր ժողովրդին մ.թ.ա. 400-900 թվականներին: Նրան օգտագործեցին հսկայական ջրանցքներ և զարգացրին դաշտերի մշակման համակարգերը մեծ տարաշքներ մշակելու համար Յուկատանի թերակղզում:[28][29]

Միջնադար[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Agricultural calendar from a manuscript of Pietro de Crescenzi.

Միջնադարը համարվում է գյուղատնտեսական տեխնիկայի և տեխնոլոգիաների կատարելագործման դարաշրջան:Այս շրջանում բազմաթիվ Եվրոպայի մենաստաններում մշակվում և ուսումնասիրվում էր գիտելիք գյուղատնտեսության և անտառաբուծության վերաբերյալ:Ֆեոդալական համակրգը Եվրոպայում և Ասիայում թույլ էր տալիս կալվածատերերին վերահսկելու և իրենց հողերը և աշխատողներին:[30] Միջնադարում արաբական աշխարում վճռականորեն արգելվում էր հացահատիկի և տեխնոլոգիայի փոխանակումը Եվրոպայի, Ասիայի և Աֆրիկայի միջև:Բացի տեղափոխումից, նրանք ամառային ոռոգման սկզբունք մշակեցին Եվրոպայի համար,և զարգացրեցին ճակընդեղի ցանելու համակարգը օգտագործելով ստրուկների աշխատուժը:[31] Population continued to increase along with land use. From 100 BC to 1600 AD, methane emissions, produced by domesticated animals and rice growing, increased substantially.[32]

Մ.թ. 900 թվականին Եվրոպայում երկաթի հալումը նպաստեց տարբեր գյուղատնտեսական գործիքների ստեղծմանը ընդհուպ ձիու պայտը:Այն թույլ տվեց մաքրելու Եվրոպայում անտառային տարածքներ,տարբեր բույսերի մշակման համար ցանքատարածություններր ստեղծելով:Ի հայտ եկան հողմաղացները,որոնք օգտագործվում էին վուշի և այլ հացահատիկային բույսեր աղալու համար, չնայած այն բանի որ ջրաղացները դեռ օգտագործվում էին Հին Հռոմում նույն նպատակով:[33] [34]Նույն ժամանակ Եվրոպայում հողատերերը երկու դաշտ պահելուց անցան երեքին և ամեն անգամ նրանք վարում էին միայն մեկը իսկ մյուսները թողնում էին հանգստանալու:Այս մեթոդը նպաստեց բերքի մեծ բերքատվությանը: [33] Watermills were initially developed by the Romans, but were improved throughout the Middle Ages, along with windmills, and used to grind grains into flour, cut wood and process flax and wool, among other uses.[35]

Ancient methods of planting are still widespread in many countries. Here, two members of the Brao ethnic group plant seeds on their land in Laos

Այնպիսի հացահատիկներ ինչպիսին էին ցորենը ,տարեկան, վասակը, գարին, ոլոռը ,լոբին դարձան ոչ միայն մպարարտանյութ այլ նաև կեր՝ կենդանիների համար:[36] [37][38] Միջնադարյան գյուղատնտեսությունը միշտ էլ բավարարել է ժողովրդի պահանջները նորմալ պայմաններում և միայն մեծ սովի 1315–1317թվականների սարսափելի եղանակային պայմանների ժամանակ էր որ ժողովրդի պահանջները չէին համընկնում մթերքի պաշարներին:[39]Միջնադարի տաքացման շրջանում մ.թ. 900–1300 թվականներին սկսեվեցին ջերմաստիճանի բարձրացում որը պատճառ հանդիսացավ բերրիությանը Եվրոպայում ինչպես նաև ենթաարևադարձային բերքի աճին /թուզ,ձիքապտուղ/:ԱՅս շրջանում Գրինլանդիայում և Իսլանդիայում սկսեցին բնակաություն հաստատել և սկսեցին զբաղվել գյուղատնտեսությամբ: Կլիմայի փոփոխությունը սկսվեց 15-րդ դարում և ավարտվեց 16-րդ դաիր կեսերից մինչև 19-րդ դարերը:[40]

Համընդհանուր փոփոխություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1492 թվականից հետո կոլումբոսյան մեծ փոփոխություն կատարվեց բերքի մշակման և անասնապահության մեջ:Նոր աշխարհից ուղևորվելու հին աշխարհ նպաստեցին տարբեր նոր տեսակների /ինչպես բերքի,այդպես էլ կենդանիների բուծման/անասունների մշակման սկզբը դնելուն:Նոր բերքի և անասնապահության մշակման նշանակալի փոփոխությունները ազդեցին ժողովուրդների մշակույթների վրա:[41]16-րդ դարում պորտուգալացիների կողմից [42] եգիպտացորենի մշակումը փոարինվեց ավանդական աֆրիկյան մշակույթի բույսերով որպես մայրցամաքի կարևոր բերք:[43]

Նրա ներդրումը Հարավային ամերիկայից Իսպանիա ուշ 1500 թվականներին, կարտոֆիլը դարձավ կարևորագույն մթերքներից մեկը Եվրոպայում 1700թվականներին:Այն սկսեց ունենալ մեծ պահանջարկ,որը շատ առողջարար էր և սկսեց նվազեցնել բազմաթիվ հիվանդություններով տառապողների թիվը, կրճատելով մահացությունները,որի հայտնվելը պայթյուն առաջացրեց Եվրոպայում ,Միացյալ Նահանգներում և Բրիտանական Կայսրությունում:Նա ծառայեց նաև բերքատվության բարձրացմանը:[44] Մինչ կարտոֆիլին հարմարվելը,հացահատիկից կախվածությունը և նրանց պակասը պատճառեց մեծ սովեր հատկապես 17 խոշորագույնները Անգլիայում միայն 1523-1623 թվականների միջև ընկած ժամանակահատվածը:Իսկ կախվածությունը կարտոֆիլից բերեց նաև նրա պակաս,որը նույնպես ժողովրդին կանգնեցրեց սովի արհավիրքի առաջ և միայն մեկ մլն մարդ սովամահ եղավ Իռլանդիայում այդ ժամանակ:[45]

Ժամանակակից զարգացումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Plans for Jethro Tull's seed drill, from 1752.

Բրիտանական գյուղատնտեսական հեղափոխությունը զանգվածային մեծ փոփոխություններ մտցրեց գյուղատնտեսական արտադրանքի արդյունավետության առումով և դարձավ բազմաթիվ գիտնականների և պատմաբանների քննարկման առարկան:16-19-րդ դարերի բրիտանական գյուղատնտեսության մեջ կատարված փոփոխությունները հաջորդաբար ազդեցին աշխարհի բոլոր երկրների գյուղատնտեսության վրա:Խոշոր ներդրումներից էին մեքենայացումն ու ցանկապատումը, բերքի բարբերաբար կրկնումը, ընտրովի բուծումը:1960 թվականների պատմաբանները գտնում էին , որ բրիտանական գյուղատնտեսական հեղափոխությունը կատարվել է փոքր թվով նորարարների կողմից, որոնց թվում էին Ռոբերտ Բեկվելը,[46] Թոմաս Կոկը, Չարլզ Թաունշենդը: Գյուղատնտեսական փոփոխությունները արդյունաբերության և գաղթի զարգացման հետ թույլ տվեցին Բրիտանիայի բնակչությանը ինպես նաև Միացյալ Նահանգներին,Գերմանիային և Բելգիային ,որոնք հետևելով բրիտանական մոդելին, խուսափեոլու Մալթուզյան թակարդից բարձրացնել բնակչության թիվը և կենսամակարդակը:Հավաստիացվում է,որ ցորենի արտադրությունն Անգլիայում մեկ հեկտարի համար 19 բուշելից 1720 թվականին հասնում էր մինչև 21–22 բուշելի դարամիջին , իսկ կայունացավ հասնելով մինչև 30-ի 1840 թվականին:[47][48][49]

Նախաժամանակակից գյուղատնտեսությունը Եվրոպայում բնութագրվում էր ֆեոդալական բաց դաշտային համակարգով, երբ հողատերերը աշխատում էին նեղ հողակտորներում,որը ընդանուր էր և որ դա արդյունավետ չէր:[50]Բազմաթիվ ագարակներ սկսեցին ցանկապատվել և բարելավեցին իրենց հողակտորի օգտագործումը:Հողային բարեփոխման այս պրոցեսը զարգացավ 18-րդ դարում հատուկ որոշումների միջոցով, որն ընդունեց Միացյալ Թադավորության պառլամենտը ,որպեսզի այն դրվի օրինական գործածության մեջ:[51]1750թվականներին գյուղատնտեսական շուկան առևտրականացվեց,հացահատիկի վաճառքը գերազանցվեց իր հիմնական վաճառքին և նույնիսկ արտահանվեց:[51][52]

Հացահատիկային բույսերի արտահանում է աճեց շնորհիվ հողագործների կողմից օգտագործվող նիտրոգենով պարարտացնելուն և 19-րդ դարի սկզբների նրա բերքատվությունը կտրուկ աճեց:Սա պատճառ հանդիսացավ բնակչության աճի,աշխատուժի արդյունաբերական հեղափոխության համար:[53]

Գյուղատնտեսության զարգացումը իր ժամանակակից ձևերով հնարավոր դարձավ գյուղատնտեսության շարունակական մեքենայացման շնորհիվ:[54]1800թվականներին չուգունին փոխարինեց փայտը շատ տեղերում:Շարքացանը զարգանում էր մինչև 1500 թվականների սկիզբը, սակայն Ջետրո տալն էր,որ հնարեց ձիու օգնությամբ շարքացանը աշխատեցնելը 1731 թվականին,մինչև 1800 թվականները դեռ տարածում չուներ:s.[55] Andrew Meikle patented the first practical threshing machine in 1784.[56]

Արդյունաբերական հեղափոխությունը մեծ պայթյուն առաջացրեց առըտրի և բեռնափոխադրումների բնագավառում:Աճեցին պահանջարկները հումքի նկատմամբ:Ապրանքների գները աճեցին մոտ հինգ անգամ 1750-1914 թվականները ընկած ժամանակահատվածում, տարեկան տոնննաներով փոխադրումները աճեցին 4-30 մլն տոննայի 1800- 1900 թվականներին:19-րդ դարի երկրորդ կեսին աճեց մթերքի և բրդի առևտուրը :Երկաթուղիների կառուցումը խթանեց բեեռնափոխադրումների աճին: [57] Արևադարձային գոտիներում գտնվող երկրները ՝ Ավստրալիան և հարավային Ամերիկան առաջատարներն էին համարվում:[58]

Early 20th century image of a tractor ploughing an alfalfa field.

1800-ակնների կեսերին հնձող ձիու տեխնիկան հեղափոխեց և ստեղծվեց բամբակազտիչ մեքենան, որը տալիս ավելի մեծ արդյունք:Այս ժամանակահատվածում սկսեցին օգտագործվել մեխանիզմները ստեղծվեցին տրակտորները, ունք լայն տարածում գտան 1900-1923 թվականներին, հետո կոմբայնները և այլ սարքավորումներ,որոնք զարգացրեցին գյուղատնտեսությունը:[54] These inventions allowed farming tasks to be done with a speed and on a scale previously impossible, leading modern farms to output much greater volumes of high-quality produce per land unit.[59]

Պարարտանյութերի միջոցով բերքատվության բարձրացման համար կատարվել են գիտական ուսումնասիրություններ 1843 թվականին Ջոն Բեննետ Լոեսի կողմից:Նա առաջինը գտավ այն նյութը ,որի միջոցով կարելի էր իրականացնել պարարտացումը:Դա սուպեր Ֆոսֆատն էր,որը ստացվում էր ծծմբաթթվի մեջ կոպրոլիտի լուծումից: by John Bennet Lawes.[60]1909թվականին Հաբեր-Բոշի սինթեղման մեթոդը ամոնիումի նիտրարի սինթեզման պրոցեսն էր:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետոսինթետիկ պարարտանյութի ստեղծումը արագորել աճեց բնակչության աճի հետ համընթաց:[61]

Գյուղատնտեսությունը վերջին ժամանակաշրջանում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չնայած գյուղատնտեսության հսկայական ձեռքբերումներին,պատերազմների, կլիմայական փոփոխությունների,կառավարությունների քաղաքականության,հացահատիկի պակասի պատճառով դեռևս 20-րդ դարում սով,որից մահանում են միլիոնավոր մարդիկ:[62]

Norman Borlaug, father of the Green Revolution, is often credited with saving hundreds of millions of people worldwide from starvation.

Կանաչ հեղափոխությունը դա ուսումնասրիությունների, առաջընթացների, տեխնոլոգիական նախաձեռնությունների շրջան է, և 1940-ական թվականներից մինչև 1970-ական թվականները ընկած ժամանակաշրջանում գյուղատնտեսությությունը մեծ վերելք ապրեց:[63]Նորման Բորլոգը՝ կանաչ հեղափոխության նախաձեռնողը, փրկեց հազարավոր մարդկանց սովամահ լինելուց: [64]Ժողովրդագրագետ /դեմոգրաֆ Թոմաս Մալտւսը 1798 թվականին կանխատեսեց,որ Երկիրը չի կարող պահել այդքան շատ մարդկանց,սակայն տեխնոլոգիաների միջոցով կարելի էր արտադրել ավելի շատ մթերք,մարդկանց բավարարելու համար:[65]

1966 թվականից սկսած եգիպտացորենի բերքատվությունը աճեց 35 տարում:[66]

Հացահատիկներից բրինձը,եգիպտացորենը, ցորենը բավարարում են մարդկության 60%-ի պահանջները:[67]1700-1980 թվականների միջև եղած ժամանակամիջոցում ընդհանուր մշակված հողատարարծությունների թիվը աճեց 466%"-ով հատկապես շնորհիվ ընտրովի անասնաբուծության, հողի պարարտացման,տեխնիկային զարգացման:[67] Ինտենսիվ գյուղատնտեսությունը նույնացվեց հնդկաստանի և Ասիայի հողի դեգրադացիայի,որակի հետ, ավելացավ բնակչության թիվը, աճեց պահանջարկը:Միամշակույթը ավելացրեց վնասատուների թիվը,որոնք հսկվում էին և ոչնչացվում էին քիմիկատների օգնությամբ: [67] 21-րդ դարում բույսերը աճեցվում են բնական վառելիքներ ստանալու, դեղագործական նպատակներով:[68] and bioplastics.[69]

Ժամանակակից գյուղատնտեսություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Satellite image of farming in Minnesota
Infrared image of the above farms. Various colors indicate healthy crops (red), flooding (black) and unwanted pesticides (brown).

Անցյալ դարաշրջանի գյուղատնտեսությունը բնութագրվում է իր բարձր արտադրողականությամբ, թունաքիմիկատների օգտագործմամբ վնասատուների ոչնչացման նպատակով, գյուղատնտեսության սուբսիդավորմամբ, միջավայրին հասցվող նաև սպառնալիքներով, պայմանագրային գյուղատնտեսությամբ, օրգանական մթերքների մշակմամբ:[70][71] Խոշորագույն գյուղատնտեսական շարժումներից մեկը դա ԵՄ-ն էր, որը հավաստագրեց օրգանական սնունդը 1991 թվականին և 2005 թվականին իրականացրեց փուլային բարեփոխում կապված ֆերմաների սուբսիդավորման հետ:[72], որը հայտնի է նաև ՞տնտեսական բաժանում՞ անվանումով:Օրգանական սննդի մշակման աճը նոր թափ հաղորդեց այլընտրանքային տեխնոլոգիաների հետազոտման բնագավառում՝ ինչպիսին են ընտրովի անասնաբուծությունը, վնասատուների դեմ համակցված պայքարը:Տեխնոլոգիական արաջընքացն իր մեջ ընդգրկում է գենետիկորեն ձևափոխված մթերք:

2007 թվականին, գյուղատնտեսների դրդապաըճառները աճեցնելու ոչ սննդային /բնական վառելիք/ համախմբեցին տարբեր գործոնների:higher incentives for farmers to grow non-food biofuel crops[73] ինչպիսին են գերզարգացած նախկին գյուղատնտեսական հողերը, բարձացնելով փոխադրամիջոցների ծախսերը, սպառողների պահանջարկը Չինաստանում և Հնդկաստանում և բնակչության աճը, [74] Ասիայում, Միջին Արևելքում, Աֆրիկայում, Մեքսիկայում սննդի պակասը ինչպես նաև մթերքի գների աճը:[75][76] 2007 թվականի դրությամբ 37 երկրներ կանդնեցին սննդային ճգնաժամի առաջ , իսկ 20-ը ստիպված եղան սննդի գների վերահսկում հաստատեն:[77][78][79]Գյուղատնտեսության զարգացման միջազգային ֆոնդը պնդում է, որ փոքր ֆերմերային տնտեսությունների զարգացումը կարող են ինչ-որ չափով կկարգավորի գները և ապահովություն կհաստատի:[80]

Հիվանդությունը հողի որակի վատթարացումը այսորվա գյուղատնտեսության ամենախոշոր դրդապատճառներից են:Օրինակ ցողունային ժանգի համաճարակը արածված ցորենի վրա տարածվում է Աֆրիկայում,Ասիայում պատճառելով 70% և ավելի բերքի կորուստ:[81] Approximately 40% of the world's agricultural land is seriously degraded.[82] Եթե Աֆրիկայում շարունակվի այս վիճակը ապա նա շուտով կկարողանա կերակրել իր բնակչության 25% -ին միայն:[83]

2009 թվականին գյուղատնտեսության արտադրողականությունը Չինասատնում ամենաբարձրն էր ամբողջ աշխարհում:Տնտեսագետները չափում են գյուղատնտեսության ընդհանուր արտադրողականության գործոնը և այս չափումը ցույց է տալիս, որ Միացյալ Նահանգներում այն 1.7անգամ ավելի բարձր է արտադրողականությունը քան 1948 թվականին:Վեց երկրներ .Միացյալ Նահանգներ,Կանադա,Ֆրանսիա, Ավստրալիա, Արգենտինա և Թայլանդ հացահատիկի արտահանումը կազմում է 90%: Ջրի դեֆիցիտը բազմաթիվ միջին փոքրությամբ երկրներում՝Ալժիրում, Իրանում, Եգիպտոսում, Մեքսիկայում խթանում է հացահատիկի ներմուծմանը:[84] may soon do the same in larger countries, such as China or India.[85]

Աշխատուժ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2011 թվականին , Աշխատանքի միջազգային կազմակերպությունը /International Labour Organization/ հաստատեց, որ մեկ բիլիոն մարդկանց միայն 1/3 համարվում կարող աշխատուժ,որն աշխատում է գյուղատնտեսական ոլորտում:Մոտավորապես 70% -ը երեխաներ են և մեծ տոկոսը կազմում են կանայք:[86] 1997-2007 թվականներին, գյուղատնտեսություն աշխատողների տոկոսն ընկավ չորսով և այդ միտումը շարունակվում է:[87]Տարբեր երկրներում գյուղատնտեսության մեջ աշխատողների տոկոսը շատ տարբեր է,օրինակ՝ Միացյալ Նահանգներինը և Կանադայինը կազմում է 2%-ից քիչ, իսկ Աֆրիկայի բազմաթիվ ազգերինը՝ 80%:[88] Զարգացած երկրներու այս թվերը նշանակալիորեն ավելի ցածր նախորդներից:Օրինակ 16-րդ դարում Եվրոպայի բնակչության 55 և 75 տոկոսն ընդգրկված էր գյուղատնտեսության մեջ նայած երկրի:19-րդ դարում այն իջավ մինչև 35-65տոկոս:[89] In the same countries today, the figure is less than 10%.[88]

Ապահովություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գյուղատնտեսությունը անընդհատ վտանգի մեջ եղող արդյունաբերությունը:Շատ հաճախ գյուղատնտեսության մեջ տեղի են ունենում դեպքեր վնասվածքների ելքով,քաղծկեղներ թունաքիմիկատներից, կամ մեքենաների հետ գործ ունենալուց:[90]:Պարարտանյութերը և այլ թուաքիմիկատները կարող են սպառնալ աշխատողի առողջությանը, որոնք կարող են վատ հետևանքներ ունենալ:[91] [92] Common causes of fatal injuries among young farm workers include drowning, machinery and motor vehicle-related accidents.[92]

Աշխատնքի միջազգային կազմակերպությունը գյուղատնտեսության արտադրությունը համարում է ամենավտանգավոր արդյունաբերություններից մեկը բոլոր տնտեսական բաժինների մեջ:"[86]Հաստատված է, որ տարեկան ամենաքիչը 170,000 աշխատող է մահանում գյուղատնտեսությունում աշխատող,որը երկու անգամ ավելի շատ է մյուս բնագավառներում մահացողների միջինից:Սակայն շատ անգամ գյուղատնտեսության բնագավառում հիվանդություններից, վնասվածքներից տուժացների մասին հաշվետվություն չի տրվում:ref name=ILO2>«Agriculture: A hazardous work»։ International Labour Organization։ 15 June 2009։ Վերցված է 24 April 2013 </ref>Կազմակերպությունը մշակել է Ապահովության և Առողջության մասին գյուղատնտեսության մեջ կոնվենցիան 2001 թվականին, որտեղ նշված է այն բոլոր ռիսկերը, որոնք հանդիպում են գյուղատնտեսական աշխատանքներ կատարելիս, նրանց կանխելու ձևերը և թե անհատներն ու կազմակերպությունները ինչ դեր պետք է ունենան:[86]

Գյուղատնտեսական արտադրության համակարգեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բերքի մշակման համակարգեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Rice cultivation at a paddy field in Bihar state of India
The Banaue Rice Terraces in Ifugao, Philippines

Բերքի մշակման համակարգը տարբեր է կապված ռեսուրսներից, կլիմայական պայմաններից, աշխարհագրությունից, կառավարության քաղաքականությունից, հասարակական, քաղաքական և տնտեսական ճնշումներից և մշակող տնտեսվարի մտածելակերպից և մշակույթից:[93][94]

Մշակման հերթափոխումը կամ կտրումն ու այրումը դա անտառների այրման համակարգն է, երբ տարեկան պարարտացվում են բերքը պահպանելու նպատակով ,որից հետո մի քանի տարի բերքը չի չորանում:[95] Հետո այդ մասը թողնում ենև նրան վերադառնում են շատ տարիներ հետո, եթե այնտեղ բնակչության թիվը խտանում էև պարարտանյութերի օգնությամբ շատ բերք են ստանում:Տարեկան մշակումը դա հաջորդ փուլն է, որի ժամանակ պարարտանյութերը դարձյալ դեր են խաղում:

Հետագա ինդուստրալիզացիան հանգեցնում է մի տեսակի մթերքի մշակմանը ,որը զբաղեցնում է մեծ տարածություն:Այս դեպքում պարարտանյութերի օգտագործումը անհրաժեշտ է դառնում:[94] Multiple cropping, in which several crops are grown sequentially in one year, and intercropping, when several crops are grown at the same time, are other kinds of annual cropping systems known as polycultures.[95]

Մերձարևադարձային և չոր վայրերում գյուղատնտեսության ժամկետները և տևողությունը կարող են սահմանափակ լինել անձրևների պատճառով, օրինակ տարեկան մեկ անգամ բերք ստանալ, կարիք ունենան հավելյալ ոռոգման:Այս վայրերում բերքերից են սուրճը,շոկոլադը ,իսկ մշակման համակարգերը գյուղանտառային են:Իսկ բարեխառն վայրերում,որտեղ էկոհամակարգերի գերակշռող մասերը խոտածածկ էին, բերքի տարեկան բարձր արտադրողականություն է, սա համարվում է երկրագործության համար իշխող համակարգ:[95]

Բերքատվության վիճակագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կարըորագույն բերքի կատեգորիաներն են հանդիսանում հացահատիկային բույսերը, անասնակերը, մրգերը և բանջարեղենը:Հատուկ մթերքը աճեցվում է առանձին շրջաններում:In millions of metric tons, based on FAO estimate.

Top agricultural products, by crop types
(million tonnes) 2004 data
Cereals 2,263
Vegetables and melons 866
Roots and Tubers 715
Milk 619
Fruit 503
Meat 259
Oilcrops 133
Fish (2001 estimate) 130
Eggs 63
Pulses 60
Vegetable Fiber 30
Source:
Food and Agriculture Organization (FAO)
[96]
Top agricultural products, by individual crops
(million tonnes) 2011 data
Sugar cane 1794
Maize 883
Rice 722
Wheat 704
Potatoes 374
Sugar beet 271
Soybeans 260
Cassava 252
Tomatoes 159
Barley 134
Source:
Food and Agriculture Organization (FAO)
[96]

Անասնաբուծության համակարգեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ploughing rice paddies with water buffalo, in Indonesia

Այնպիսի կենդանիները, ինչպիսին ձին էր, եզը, ուղտը, լաման, ջորին միշտ էլ մարդկանց ծառայել են հողի մշակման ժամանակ:Են նրանց բուծելու նպատակը ոչ միայն նրանց օգտագործումն է եղել որպես մսամթերք, այլ նաև որպես աշխատանքի միջոց:

Անասնաբուծության համակարգերը կարող են լինել առաջին, որի հիմքը կերի աղբյուրն է,ինչպիսին են խոտածածկ տարածքները, խառը և հողազուրկ:[97] 2010էվականի դրությամբ երկրագնդի 30%-ը սառցից և ջրից ազատ տարածքը օգտագործվում է անասնաբուծության համար, որտեղ ընդգրկված են մոտավորապես 1.3 բիլիոն մարդ: 1960-2000 թվականներին նշանակալի աճ նկատվեց անասնապահական արտադրանքի շնորհիվ կենդանիների մեծ քաշի:Կան նախադրյալներ,որ ընդհանուր անասունների քանակը կշարունակի աճել և կտրուկ աճ կգրանցվի մինչև 2050 թվականը:[98]Ձկնաբուծությունը գյուղատնտեսոության մեջ համարվում է ամենաարագ աճող բաժինը, տարեկան միջինը տալով 9% աճ 1975-2007 թվականների միջև ընկած ժամանակամիջոցում:[99]

20 դարի երկրորդ կեսերին ընտրովի բուծումը կենտրոնացավ ստեղծելով նոր անասնաբուծություններ խաչասերման միջոցով:Սակայն սա հանգեցրեց նշանակալի նվազեցման գենետիկ բազմազանության մեջ և անասնաբուծության ռեսուրսներում, որն էլ իր հերթին առաջացրեց տարբեր հիվանդություններ և հարմարվողականությունը թուլացավ նախկինի համեմատ:[100]

Խոտածածկ համակարգում անասնաբուծությունը հիմնված է բուսական կերով սվելու վրա:Այս համակարգը հատկապես կարևոր է այն վայրերր համար,որտեղ բուսաբուծությամբ հնարավոր չէ կլիմայի և հողի որակի պատճառով, որոնք կարող են ունենալ 30–40 մլն վնասատուներ:[95] Mixed production systems use grassland, fodder crops and grain feed crops as feed for ruminant and monogastric (one stomach; mainly chickens and pigs) livestock. Manure is typically recycled in mixed systems as a fertilizer for crops.[97]

Հողազուրկ համակարգին է վերաբերվում այն կերակրելու ձևը, երբ անասուններին կերարկրում են ֆերմաներից դուրս ներկայացնելով անսնապահական և բուսուաբուծության արտադրանքը որպես առավելություն Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության /Organisation for Economic Co-operation and Development(OECD)/ անդամ երկրներին:[97]Արդյունաբերական զարգացած երկրները օգտագործում են այս գործողությունները արտադրելու համար ավելի շատ թռչնեղեն և խոզի միս:Գիտնականները գտնում են,որ անասնապահական արտադրանքի 75% աճ կգրանցվի 2003-2030թվականներին այսպես կոչված ՞գործարանային ֆերմերության՞ շնորհիվ:Սրանցիwill be in confined animal feeding operations, sometimes called factory farming. Much of this growth is happening in developing countries in Asia, with much smaller amounts of growth in Africa.[98] Some of the practices used in commercial livestock production, including the usage of growth hormones, are controversial.[101]

Արտադրական պրակտիկա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Road leading across the farm allows machinery access to the farm for production practices.

Tillage is the practice of plowing soil to prepare for planting or for nutrient incorporation or for pest control. Tillage varies in intensity from conventional to no-till. It may improve productivity by warming the soil, incorporating fertilizer and controlling weeds, but also renders soil more prone to erosion, triggers the decomposition of organic matter releasing CO2, and reduces the abundance and diversity of soil organisms.[102][103]

Pest control includes the management of weeds, insects, mites, and diseases. Chemical (pesticides), biological (biocontrol), mechanical (tillage), and cultural practices are used. Cultural practices include crop rotation, culling, cover crops, intercropping, composting, avoidance, and resistance. Integrated pest management attempts to use all of these methods to keep pest populations below the number which would cause economic loss, and recommends pesticides as a last resort.[104]

Nutrient management includes both the source of nutrient inputs for crop and livestock production, and the method of utilization of manure produced by livestock. Nutrient inputs can be chemical inorganic fertilizers, manure, green manure, compost and mined minerals.[105] Crop nutrient use may also be managed using cultural techniques such as crop rotation or a fallow period.[106][107] Manure is used either by holding livestock where the feed crop is growing, such as in managed intensive rotational grazing, or by spreading either dry or liquid formulations of manure on cropland or pastures.

Water management is needed where rainfall is insufficient or variable, which occurs to some degree in most regions of the world.[95] Some farmers use irrigation to supplement rainfall. In other areas such as the Great Plains in the U.S. and Canada, farmers use a fallow year to conserve soil moisture to use for growing a crop in the following year.[108] Agriculture represents 70% of freshwater use worldwide.[109]

Բերքի վերափոխում և կենսատեխնոլոգիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Crop alteration has been practiced by humankind for thousands of years, since the beginning of civilization. Altering crops through breeding practices changes the genetic make-up of a plant to develop crops with more beneficial characteristics for humans, for example, larger fruits or seeds, drought-tolerance, or resistance to pests. Significant advances in plant breeding ensued after the work of geneticist Gregor Mendel. His work on dominant and recessive alleles, although initially largely ignored for almost 50 years, gave plant breeders a better understanding of genetics and breeding techniques. Crop breeding includes techniques such as plant selection with desirable traits, self-pollination and cross-pollination, and molecular techniques that genetically modify the organism.[110]

Domestication of plants has, over the centuries increased yield, improved disease resistance and drought tolerance, eased harvest and improved the taste and nutritional value of crop plants. Careful selection and breeding have had enormous effects on the characteristics of crop plants. Plant selection and breeding in the 1920s and 1930s improved pasture (grasses and clover) in New Zealand. Extensive X-ray and ultraviolet induced mutagenesis efforts (i.e. primitive genetic engineering) during the 1950s produced the modern commercial varieties of grains such as wheat, corn (maize) and barley.[111][112]

The Green Revolution popularized the use of conventional hybridization to sharply increase yield by creating "high-yielding varieties". For example, average yields of corn (maize) in the USA have increased from around 2.5 tons per hectare (t/ha) (40 bushels per acre) in 1900 to about 9.4 t/ha (150 bushels per acre) in 2001. Similarly, worldwide average wheat yields have increased from less than 1 t/ha in 1900 to more than 2.5 t/ha in 1990. South American average wheat yields are around 2 t/ha, African under 1 t/ha, and Egypt and Arabia up to 3.5 to 4 t/ha with irrigation. In contrast, the average wheat yield in countries such as France is over 8 t/ha. Variations in yields are due mainly to variation in climate, genetics, and the level of intensive farming techniques (use of fertilizers, chemical pest control, growth control to avoid lodging).[113][114][115]

Գենետիկ ինժեներիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Genetically Modified Organisms (GMO) are organisms whose genetic material has been altered by genetic engineering techniques generally known as recombinant DNA technology. Genetic engineering has expanded the genes available to breeders to utilize in creating desired germlines for new crops. Increased durability, nutritional content, insect and virus resistance and herbicide tolerance are a few of the attributes bred into crops through genetic engineering.[116] For some, GMO crops cause food safety and food labeling concerns. Numerous countries have placed restrictions on the production, import and/or use of GMO foods and crops, which have been put in place due to concerns over potential health issues, declining agricultural diversity and contamination of non-GMO crops.[117] Currently a global treaty, the Biosafety Protocol, regulates the trade of GMOs. There is ongoing discussion regarding the labeling of foods made from GMOs, and while the EU currently requires all GMO foods to be labeled, the US does not.[118]

Herbicide-resistant seed has a gene implanted into its genome that allows the plants to tolerate exposure to herbicides, including glyphosates. These seeds allow the farmer to grow a crop that can be sprayed with herbicides to control weeds without harming the resistant crop. Herbicide-tolerant crops are used by farmers worldwide.[119] With the increasing use of herbicide-tolerant crops, comes an increase in the use of glyphosate-based herbicide sprays. In some areas glyphosate resistant weeds have developed, causing farmers to switch to other herbicides.[120][121] Some studies also link widespread glyphosate usage to iron deficiencies in some crops, which is both a crop production and a nutritional quality concern, with potential economic and health implications.[122]

Other GMO crops used by growers include insect-resistant crops, which have a gene from the soil bacterium Bacillus thuringiensis (Bt), which produces a toxin specific to insects. These crops protect plants from damage by insects.[123] Some believe that similar or better pest-resistance traits can be acquired through traditional breeding practices, and resistance to various pests can be gained through hybridization or cross-pollination with wild species. In some cases, wild species are the primary source of resistance traits; some tomato cultivars that have gained resistance to at least 19 diseases did so through crossing with wild populations of tomatoes.[124]

Ազդեցությունը շրջակա միջավայրի վրա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գյուղատնտեսությունը մեծ ծախսեր է պահանջում տարբեր միջոցառումների համար:2000 թվականի Միացյալ Թագավորությունում արված գյուղատնտեսության գնահատումը ցույց տվեց, որ 1996 թվականին կատարվել է £2,343մլն հավելյալ ծախս կամ £208 մեկ հեկտարի համար:[125]Իսկ 2005 թվականի ԱՄՆ-ի ծախսերի վերլուծությունը ցույց տվեց,որ մոտավորապես $5-16 բիլիոնի դոլարի ծախս է եղել կամ $30-$96 մեկ հեկտարի համար, մինչդեռ անասնապահական արտադրանքի համար ծախսվել է $714 մլն:[126]Երկու ուսումնասիրություններն էլ հիմնված են միայն ֆինանսական ազդեցությունների վրա, այսինք պետք է ավելի շուտ յուրացնել արտաքին ծախսերը:[125][126] 2010 թվականին ՄԱԿ-ի Միջավայրի մասին ծրագրի Միջազգային ռեսուրսների համաժողովը հրատարակեց արտադրողականության և սպառվան վրա միջավայրի ունեցած ազդեցության մասին:[127]

Անասնաբուծության խնդիրները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

A senior UN official and co-author of a UN report detailing this problem, Henning Steinfeld, said "Livestock are one of the most significant contributors to today's most serious environmental problems".[128] Livestock production occupies 70% of all land used for agriculture, or 30% of the land surface of the planet. It is one of the largest sources of greenhouse gases, responsible for 18% of the world's greenhouse gas emissions as measured in CO2 equivalents. By comparison, all transportation emits 13.5% of the CO2. It produces 65% of human-related nitrous oxide (which has 296 times the global warming potential of CO2,) and 37% of all human-induced methane (which is 23 times as warming as CO2.) It also generates 64% of the ammonia emission. Livestock expansion is cited as a key factor driving deforestation; in the Amazon basin 70% of previously forested area is now occupied by pastures and the remainder used for feedcrops.[129] Through deforestation and land degradation, livestock is also driving reductions in biodiversity.

Հողային և ջրային խնդիրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Land transformation, the use of land to yield goods and services, is the most substantial way humans alter the Earth's ecosystems, and is considered the driving force in the loss of biodiversity. Estimates of the amount of land transformed by humans vary from 39 to 50%.[130] Land degradation, the long-term decline in ecosystem function and productivity, is estimated to be occurring on 24% of land worldwide, with cropland overrepresented.[131] The UN-FAO report cites land management as the driving factor behind degradation and reports that 1.5 billion people rely upon the degrading land. Degradation can be deforestation, desertification, soil erosion, mineral depletion, or chemical degradation (acidification and salinization).[95]

Eutrophication, excessive nutrients in aquatic ecosystems resulting in algal blooms and anoxia, leads to fish kills, loss of biodiversity, and renders water unfit for drinking and other industrial uses. Excessive fertilization and manure application to cropland, as well as high livestock stocking densities cause nutrient (mainly nitrogen and phosphorus) runoff and leaching from agricultural land. These nutrients are major nonpoint pollutants contributing to eutrophication of aquatic ecosystems.[132]

Agriculture accounts for 70% of withdrawals of freshwater resources.[133] Agriculture is a major draw on water from aquifers, and currently draws from these underground water sources at an unsustainable rate. It is long known that aquifers in areas as diverse as northern China, the Upper Ganges and the western US are being depleted, and new research extends these problems to aquifers in Iran, Mexico and Saudi Arabia.[134] Increasing pressure is being placed on water resources by industry and urban areas, meaning that water scarcity is increasing and agriculture is facing the challenge of producing more food for the world's growing population with fewer water resources.[135] Agricultural water usage can also cause major environmental problems, including the destruction of natural wetlands, the spread of water-borne diseases, and land degradation through salinization and waterlogging, when irrigation is performed incorrectly.[136]

Պարարտանյութեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Pesticide use has increased since 1950 to 2.5 million tons annually worldwide, yet crop loss from pests has remained relatively constant.[137] The World Health Organization estimated in 1992 that 3 million pesticide poisonings occur annually, causing 220,000 deaths.[138] Pesticides select for pesticide resistance in the pest population, leading to a condition termed the 'pesticide treadmill' in which pest resistance warrants the development of a new pesticide.[139]

An alternative argument is that the way to 'save the environment' and prevent famine is by using pesticides and intensive high yield farming, a view exemplified by a quote heading the Center for Global Food Issues website: 'Growing more per acre leaves more land for nature'.[140][141] However, critics argue that a trade-off between the environment and a need for food is not inevitable,[142] and that pesticides simply replace good agronomic practices such as crop rotation.[139]

Կլիմայի փոփոխություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Climate change has the potential to affect agriculture through changes in temperature, rainfall (timing and quantity), CO2, solar radiation and the interaction of these elements.[95] Extreme events, such as droughts and floods, are forecast to increase as climate change takes hold.[143] Agriculture is among sectors most vulnerable to the impacts of climate change; water supply for example, will be critical to sustain agricultural production and provide the increase in food output required to sustain the world's growing population. Fluctuations in the flow of rivers are likely to increase in the twenty-first century. Based on the experience of countries in the Nile river basin (Ethiopia, Kenya and Sudan) and other developing countries, depletion of water resources during seasons crucial for agriculture can lead to a decline in yield by up to 50%.[144] Transformational approaches will be needed to manage natural resources in the future.[145] For example, policies, practices and tools promoting climate-smart agriculture will be important, as will better use of scientific information on climate for assessing risks and vulnerability. Planners and policy-makers will need to help create suitable policies that encourage funding for such agricultural transformation.[146]

Agriculture can both mitigate or worsen global warming. Some of the increase in CO2 in the atmosphere comes from the decomposition of organic matter in the soil, and much of the methane emitted into the atmosphere is caused by the decomposition of organic matter in wet soils such as rice paddies,[147] as well as the normal digestive activities of farm animals. Further, wet or anaerobic soils also lose nitrogen through denitrification, releasing the greenhouse gases nitric oxide and nitrous oxide.[148] Changes in management can reduce the release of these greenhouse gases, and soil can further be used to sequester some of the CO2 in the atmosphere.[147]

There are several factors within the field of agriculture that contribute to the large amount of CO2 emissions. The diversity of the sources ranges from the production of farming tools to the transport of harvested produce. Approximately 8% of the national carbon footprint is due to agricultural sources. Of that, 75% is of the carbon emissions released from the production of crop assisting chemicals.[149] Factories producing insecticides, herbicides, fungicides, and fertilizers are a major culprit of the greenhouse gas. Productivity on the farm itself and the use of machinery is another source of the carbon emission. Almost all the industrial machines used in modern farming are powered by fossil fuels. These instruments are burning fossil fuels from the beginning of the process to the end. Tractors are the root of this source. The tractor is going to burn fuel and release CO2 just to run. The amount of emissions from the machinery increase with the attachment of different units and need for more power. During the soil preparation stage tillers and plows will be used to disrupt the soil. During growth watering pumps and sprayers are used to keep the crops hydrated. And when the crops are ready for picking a forage or combine harvester is used. These types of machinery all require additional energy which leads to increased carbon dioxide emissions from the basic tractors.[150] The final major contribution to CO2 emissions in agriculture is in the final transport of produce. Local farming suffered a decline over the past century due to large amounts of farm subsidies. The majority of crops are shipped hundreds of miles to various processing plants before ending up in the grocery store. This shipments are made using fossil fuel burning modes of transportation. Inevitably these transport adds to carbon dioxide emissions.[151]

Կայունություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Some major organisations are hailing farming within agroecosystems as the way forward for mainstream agriculture. Current farming methods have resulted in over-stretched water resources, high levels of erosion and reduced soil fertility. According to a report by the International Water Management Institute and UNEP,[152] there is not enough water to continue farming using current practices; therefore how critical water, land, and ecosystem resources are used to boost crop yields must be reconsidered. The report suggested assigning value to ecosystems, recognizing environmental and livelihood tradeoffs, and balancing the rights of a variety of users and interests. Inequities that result when such measures are adopted would need to be addressed, such as the reallocation of water from poor to rich, the clearing of land to make way for more productive farmland, or the preservation of a wetland system that limits fishing rights.[153]

Technological advancements help provide farmers with tools and resources to make farming more sustainable.[154] New technologies have given rise to innovations like conservation tillage, a farming process which helps prevent land loss to erosion, water pollution and enhances carbon sequestration.[155]

Գյուղատնտեսական տնտեսագիտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Agricultural economics refers to economics as it relates to the "production, distribution and consumption of [agricultural] goods and services".[156] Combining agricultural production with general theories of marketing and business as a discipline of study began in the late 1800s, and grew significantly through the 20th century.[157] Although the study of agricultural economics is relatively recent, major trends in agriculture have significantly affected national and international economies throughout history, ranging from tenant farmers and sharecropping in the post-American Civil War Southern United States[158] to the European feudal system of manorialism.[159] In the United States, and elsewhere, food costs attributed to food processing, distribution, and agricultural marketing, sometimes referred to as the value chain, have risen while the costs attributed to farming have declined. This is related to the greater efficiency of farming, combined with the increased level of value addition (e.g. more highly processed products) provided by the supply chain. Market concentration has increased in the sector as well, and although the total effect of the increased market concentration is likely increased efficiency, the changes redistribute economic surplus from producers (farmers) and consumers, and may have negative implications for rural communities.[160]

National government policies can significantly change the economic marketplace for agricultural products, in the form of taxation, subsidies, tariffs and other measures.[161] Since at least the 1960s, a combination of import/export restrictions, exchange rate policies and subsidies have affected farmers in both the developing and developed world. In the 1980s, it was clear that non-subsidized farmers in developing countries were experiencing adverse affects from national policies that created artificially low global prices for farm products. Between the mid-1980s and the early 2000s, several international agreements were put into place that limited agricultural tariffs, subsidies and other trade restrictions.[162]

However, as of 2009, there was still a significant amount of policy-driven distortion in global agricultural product prices. The three agricultural products with the greatest amount of trade distortion were sugar, milk and rice, mainly due to taxation. Among the oilseeds, sesame had the greatest amount of taxation, but overall, feed grains and oilseeds had much lower levels of taxation than livestock products. Since the 1980s, policy-driven distortions have seen a greater decrease among livestock products than crops during the worldwide reforms in agricultural policy.[163] Despite this progress, certain crops, such as cotton, still see subsidies in developed countries artificially deflating global prices, causing hardship in developing countries with non-subsidized farmers.[164] Unprocessed commodities (i.e. corn, soybeans, cows) are generally graded to indicate quality. The quality affects the price the producer receives. Commodities are generally reported by production quantities, such as volume, number or weight.[165]

Երկրների ցանկը ըստ գյուղատնտեսական արդյունքի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կաղապար:Bar chart

Էներգիա և գյուղատնտեսություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Since the 1940s, agricultural productivity has increased dramatically, due largely to the increased use of energy-intensive mechanization, fertilizers and pesticides. The vast majority of this energy input comes from fossil fuel sources.[166] Between the 1960–65 measuring cycle and the cycle from 1986 to 1990, the Green Revolution transformed agriculture around the globe, with world grain production increasing significantly (between 70% and 390% for wheat and 60% to 150% for rice, depending on geographic area)[167] as world population doubled. Modern agriculture's heavy reliance on petrochemicals and mechanization has raised concerns that oil shortages could increase costs and reduce agricultural output, causing food shortages.[168]

Agriculture and food system share (%) of total energy
consumption by three industrialized nations
Country Year Agriculture
(direct & indirect)
Food
system
United Kingdom[169] 2005 1.9 11
United States[170] 1996 2.1 10
United States[171] 2002 2.0 14
Sweden[172] 2000 2.5 13

Modern or industrialized agriculture is dependent on fossil fuels in two fundamental ways: 1) direct consumption on the farm and 2) indirect consumption to manufacture inputs used on the farm. Direct consumption includes the use of lubricants and fuels to operate farm vehicles and machinery; and use of gasoline, liquid propane, and electricity to power dryers, pumps, lights, heaters, and coolers. American farms directly consumed about 1.2 exajoules (1.1 quadrillion BTU) in 2002, or just over 1% of the nation's total energy.[168]

Indirect consumption is mainly oil and natural gas used to manufacture fertilizers and pesticides, which accounted for 0.6 exajoules (0.6 quadrillion BTU) in 2002.[168] The natural gas and coal consumed by the production of nitrogen fertilizer can account for over half of the agricultural energy usage. China utilizes mostly coal in the production of nitrogen fertilizer, while most of Europe uses large amounts of natural gas and small amounts of coal. According to a 2010 report published by The Royal Society, agriculture is increasingly dependent on the direct and indirect input of fossil fuels. Overall, the fuels used in agriculture vary based on several factors, including crop, production system and location.[173] The energy used to manufacture farm machinery is also a form of indirect agricultural energy consumption. Together, direct and indirect consumption by US farms accounts for about 2% of the nation's energy use. Direct and indirect energy consumption by U.S. farms peaked in 1979, and has gradually declined over the past 30 years.[168] Food systems encompass not just agricultural production, but also off-farm processing, packaging, transporting, marketing, consumption, and disposal of food and food-related items. Agriculture accounts for less than one-fifth of food system energy use in the US.[170][171]

Նավթամթերքի դեֆիցիտի հետևանքների մեղմացում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

M. King Hubbert's prediction of world petroleum production rates. Modern agriculture is totally reliant on petroleum energy.[174]

Նավթի պակասորդի դեպքում, օրգանական գյուղատնտեսությունը կարող է ավելի շատ գրավիչ լինել քան պայմանական պրակտիկան,որի դեպքում օգտագործում են նավթի հիմքով պարարտանյութեր:Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ ժամանակակից օրգանական մեթոդները բարձրացնում են բերքատվությունը:[175] [176]Օրգանական մեթոդով մշակումը շատ աշխատուժ է պահանջում քաղաքային վայրերից դեպի գյուղականը:[177] Այս մեթոդներով արդյունքի հասնելը բավականաչափ ժամանակ է պահանջում:[175]

Գյուղական համայնքներում կարելի է վառելիք ձեռք բերել բնական ածուխից, որն օգտագործում է գյուղատնտեսական թափթփուկը ապահովելու համար ածուխ որպես պարարտանյութ:Քանի որ սինթետիկ վառելիքը կարող էր օգտագործվեր տեղում,պրոցեսը կարող էր ավելի արդյունավետ լինել և կարող էր բավականաչափ վառելիքով ապահովել նոր օրգանական գյուղատնտեսական միացումը:[178][179]

Առաջ է քաշվել այն գաղափարը, որ գենետիկ փոփոխության ենթարկված օրգանիզմը մի օր կարող է զարգանալ, որն էլ մի օր թույլ կտա բարձրացնելու բերքատվությունը: .[180]Հաջողության հնարավորությունը այս ծրագրերի միջոցով, խնդրահարույց է տնտեսագետների կողմից:[181][182] [183]

Քաղաքականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գյուղատնտեսության քաղաքականությունը կառավարության որոշումների և գործողությունների միասնությունն է, որը վերաբերվում է հայրենական գյուղատնտեսությանը և օտարերկրյա գյուղատնտեսական արտադրանքի ներմուծմանը:Կառավարությունները իրականացնում են գյուղատնտեսական քաղաքականություններ հասնելու համար հատուկ արդյունքների հայրենի գյուղատնտեսական արտադրանքի շուկաներում:Այն թեմաները .որնք հուզում են քաղաքականությունը ղեկավարելու ռիսկի կառավարումն է և հարմարացվելը /կլիմայի փոփոխություն,սննդի ապահովություն,բնական հիվանդություններ/,բնական ռեսուրսներ և միջավայրի կայունություն /հատկապես ջրի ռեսուրսների կառավարում/,ուսումնասիրում և զարգացում, և շուկայի ձեռք բերում հայրենի արտադրանքի համար:[184] Գյուղատնտեսության քաղաքականությունը շոշափում է նաև սննդի որակի հարցը, սննդի ապահով/անվտանգ լինելը:Քաղաքականության ծրագիրը կարող է կարգավորել ֆինանսական ծրագրեր ,ինչպիսին են սուբսիդավորումը, քաջալերելով արտադրողներին կամավոր ընդգրկվելու որակի ապահովագրման ծրագրերում:[185]

Սակայն քաղաքականության ստեղծմանը վրա կարող են ազդել սպառողները, գյուղատնտես-գործարարները, առևտրային միջնորդությունները և այլ խմբեր:[186]ՄԱԿ- /Միացյալ Ազգերի Կազմակերպության/ Գյուղատնտեսական կազմակերպությունը ջանքեր է գործադրում կանխելու սովը, անցկացնում է ֆորումներ համընդհանուր գյուղատնտեսական կարգավորումների և համաձայնագրերի վերաբերյալ: 2010 թվականին առաջարկություններ եղան անասնաբուծության ոլորտում կամավոր կոդեքս վարքագծի վերաբերյալ, որի համաձայն հիվանդ կենդանիների համար ստանդարտներ պիտի մշակվեր:[187]

See also[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Further reading[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Safety and health in agriculture։ International Labour Organization։ 1999։ էջեր 77–։ ISBN 978-92-2-111517-5։ Վերցված է 13 September 2010 
  2. Chantrell, Glynnis, ed. (2002)։ The Oxford Dictionary of Word Histories։ Oxford University Press։ էջ 14։ ISBN 0-19-863121-9 
  3. Ulrich G. Mueller, Nicole M. Gerardo, Duur K. Aanen, Diana L. Six, and Ted R. Schultz (December 2005)։ «The Evolution of Agriculture in Insects»։ Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics 36: 563–595։ doi:10.1146/annurev.ecolsys.36.102003.152626 
  4. 4,0 4,1 «Definition of Agriculture»։ State of Maine։ Վերցված է 6 May 2013 
  5. Committee on Forestry Research, National Research Council (1990)։ Forestry Research: A Mandate for Change։ National Academies Press։ էջեր 15–16։ ISBN 0-309-04248-8 
  6. Budowski, Gerardo (1982)։ «Applicability of agro-forestry systems»։ in MacDonald, L.H.։ Agro-forestry in the African Humid Tropics։ United Nations University։ ISBN 92-808-0364-6 
  7. Tellier, Luc-Normand (2009)։ Urban world history: an economic and geographical perspective։ PUQ։ էջ 26։ ISBN 2-7605-1588-5 
  8. Jared Diamond (2012)։ The World Until Yesterday։ Viking։ էջ 353։ ISBN 978-0-670-02481-0 
  9. Douglas John McConnell (2003)։ The Forest Farms of Kandy: And Other Gardens of Complete Design։ էջ 1։ ISBN 978-0-7546-0958-2 
  10. Douglas John McConnell (1992)։ The forest-garden farms of Kandy, Sri Lanka։ էջ 1։ ISBN 978-92-5-102898-8 
  11. 11,0 11,1 11,2 11,3 «The Development of Agriculture»։ National Geographic։ Վերցված է 22 April 2013 
  12. DK Jordan (24 November 2012)։ «Living the Revolution»։ The Neolithic։ University of California – San Diego։ Վերցված է 22 April 2013 
  13. Hancock, James F. (2012)։ Plant evolution and the origin of crop species (3rd ed.)։ CABI։ էջ 119։ ISBN 1-84593-801-1 
  14. 14,0 14,1 14,2 UN Industrial Development Organization, International Fertilizer Development Center (1998)։ The Fertilizer Manual (3rd ed.)։ Springer։ էջ 46։ ISBN 0-7923-5032-4 
  15. S. Johannessen and C. A. Hastorf (eds.), ed. (1994)։ Corn and Culture in the Prehistoric New World։ Boulder, Colorado: Westview Press։ ISBN 0-8133-8375-7 
  16. DK Jordan (24 November 2012)։ «Beyond Wheat»։ The Neolithic։ University of California – San Diego։ Վերցված է 22 April 2013 
  17. Vergano, Dan (19 January 2011)։ «Grapes domesticated 8,000 years ago»։ USA Today։ Վերցված է 4 May 2013 
  18. DK Jordan (24 November 2012)։ «The "Agricultural Revolution"»։ The Neolithic։ University of California – San Diego։ Վերցված է 22 April 2013 
  19. 19,0 19,1 Adams, Kristina։ «Horses in History: A Bibliography»։ USDA National Agricultural Library։ Վերցված է 24 May 2013 
  20. Heiser, Carl B., Jr. (1992)։ «On Possible Sources of the Tobacco of Prehistoric Eastern North America»։ Current Anthropology 33: 54–56։ doi:10.1086/204032 
  21. Richerson, Peter J. (2001)։ «Chapter 5: Pastoral Societies»։ Principles of Human Ecology։ էջեր 79–80 
  22. Michael Moïssey Postan, H. J. Habakkuk, Miller, Edward, ed. (1987)։ Cambridge Economic History of Europe: Vol. 2: Trade and Industry in the Middle Ages։ Cambridge University Press։ էջ 28։ ISBN 0-521-08709-0 
  23. Brian M. Fagan (2004)։ The Seventy Great Inventions of the Ancient World։ Thames & Hudson։ ISBN 0-500-05130-5 
  24. «Farming»։ Egypt's Golden Empire։ PBS։ Վերցված է 22 May 2013 
  25. Janick, Jules (2008)։ «Roman Agricultural History»։ Purdue University։ Վերցված է 22 May 2013 
  26. Janick, Jules։ «History of Agricultural and Horticultural Technology in Asia» (PDF)։ Purdue University։ էջեր 3–4։ Վերցված է 23 May 2013 
  27. Lesley Adkins, Roy A. Adkins (1998)։ Handbook to Life in Ancient Rome։ Oxford University Press։ էջեր 194–196։ ISBN 0-19-512332-8 
  28. Mascarelli, Amanda (5 November 2010)։ «Mayans converted wetlands to farmland»։ Nature։ doi:10.1038/news.2010.587 
  29. Morgan, John (6 November 2013)։ «Invisible Artifacts: Uncovering Secrets of Ancient Maya Agriculture with Modern Soil Science»։ Soil Horizons 53 (6): 3։ doi:10.2136/sh2012-53-6-lf 
  30. Jourdan, Pablo։ «Medieval Horticulture/Agriculture»։ Ohio State University։ Վերցված է 24 April 2013 
  31. Janick, Jules (2008)։ «Islamic Influences on Western Agriculture»։ Purdue University։ Վերցված է 23 May 2013 
  32. Stromberg Joseph (February 2013)։ «Classical gas»։ Smithsonian 43 (10): 18։ Վերցված է 27 August 2013 
  33. 33,0 33,1 Backer, Patricia։ «Part 1 – Medieval European history»։ History of Technology։ San Jose State University։ Վերցված է 24 April 2013 
  34. Glick, Thomas F. (2005)։ Medieval Science, Technology And Medicine: An Encyclopedia։ Volume 11 of The Routledge Encyclopedias of the Middle Ages Series։ Psychology Press։ էջ 270։ ISBN 0-415-96930-1 
  35. Newman, Paul B. (2001)։ Daily Life in the Middle Ages։ McFarland։ էջեր 88–89։ ISBN 0-7864-5052-5 
  36. Campbell Bruce M. S., M. Overton (1993)։ «A New Perspective on Medieval and Early Modern Agriculture: Six Centuries of Norfolk Farming, c.1250-c.1850»։ Past and Present 141: 38–105։ doi:10.1093/past/141.1.38 
  37. Campbell Bruce M.S. (2000)։ English Seigniorial Agriculture, 1250–1450։ Cambridge: Cambridge University Press։ ISBN 0-521-30412-1 
  38. Stone David (2005)։ Decision-Making in Medieval Agriculture։ Oxford: Oxford University Press։ ISBN 0-19-924776-5 
  39. John Langdon (2010)։ Robert E. Bjork, ed.։ The Oxford Dictionary of the Middle Ages։ Oxford, England: Oxford University Press։ էջեր 20–23։ ISBN 978-0-19-866262-4 
  40. Mann, Michael E. (2002)։ «Medieval Climactic Optimum»։ in Munn, Ted։ Encyclopedia of Global Environmental Change 1։ John Wiley & Sons։ էջեր 514–516 
  41. Crosby, Alfred։ «The Columbian Exchange»։ The Gilder Lehrman Institute of American History։ Վերցված է 11 May 2013 
  42. Wagner, Holly։ «Super-Sized Cassava Plants May Help Fight Hunger In Africa»։ The Ohio State University։ Վերցված է 11 May 2013 
  43. Florence Wambugu and John Wafula, ed. (2000)։ «Advances in Maize Streak Virus Disease Research in Eastern and Southern Africa»։ International Service for the Acquisition of Agri-Biotech Applications։ Վերցված է 16 April 2013 
  44. Chapman, Jeff։ «The Impact of the Potato»։ History Magazine (2) 
  45. Mann, Charles C. (November 2011)։ «How the Potato Changed History»։ Smithsonian 
  46. Thomas, Richard M. (June 2005)։ «Zooarchaeology, improvement and the British agricultural revolution»։ International Journal of Historical Archaeology 9 (2): 71–88 
  47. Snell K.D.M (1985)։ Annals of the Labouring Poor, Social Change and Agrarian England 1660–1900։ Cambridge, UK: Cambridge University Press։ ISBN 0-521-24548-6  Chapter 4
  48. Noel Kingsbury (2009)։ Hybrid: The History and Science of Plant Breeding։ Chicago: University of Chicago Press 
  49. Kennedy, Paul (2011)։ Preparing for the 21st century։ Random House։ էջ 11։ ISBN 0-307-77357-4 
  50. Neeson J. M. (1996)։ Commoners: Common Right, Enclosure and Social Change in England, 1700–1820։ Cambridge University Press։ էջեր 11–20։ ISBN 0-521-56774-2 
  51. 51,0 51,1 Shaw-Taylor Leigh (2001)։ «Parliamentary Enclosure and the Emergence of an English Agricultural Proletariat»։ Journal of Economic History 
  52. Derek Gregory, Ron Johnston, Geraldine Pratt, Michael Watts, Sarah Whatmore, ed. (2009)։ The Dictionary of Human Geography։ John Wiley & Sons։ էջեր 19–20 
  53. Overton, Mark (2 February 2011)։ «Agricultural Revolution in England 1500–1850»։ BBC։ Վերցված է 16 January 2014 
  54. 54,0 54,1 Janick, Jules։ «Agricultural Scientific Revolution: Mechanical»։ Purdue University։ Վերցված է 24 May 2013 
  55. Overton, Mark (1996)։ Agricultural Revolution in England: The Transformation of the Agrarian Economy 1500–1850։ Cambridge University Press։ էջեր 121–122։ ISBN 0-521-56859-5 
  56. Bob Powell (1988)։ Scottish Agricultural Implements։ Osprey Publishing։ էջ 25 
  57. «European Trade»։ University of California, Santa Barbara։ Արխիվացված է օրիգինալից 2 June 2013-ին։ Վերցված է 13 September 2013 
  58. «Marketing – Produce»։ A History of Agriculture in South Australia։ Government of South Australia։ Վերցված է 13 September 2013 
  59. Reid, John F. (Fall 2011)։ «The Impact of Mechanization on Agriculture»։ The Bridge on Agriculture and Information Technology 41 (3) 
  60. Coprolite Fertilizer Industry in Britain [1] Accessed 3 April 2012
  61. «A Historical Perspective»։ International Fertilizer Industry Association։ Վերցված է 7 May 2013 
  62. «Ten worst famines of the 20th century»։ Sydney Morning Herald։ 15 August 2011 
  63. Hazell Peter B.R. (2009)։ The Asian Green Revolution։ IFPRI Discussion Paper (Intl Food Policy Res Inst)։ GGKEY:HS2UT4LADZD 
  64. Kilman, Scott and Thurow, Roger (13 September 2009)։ «Father of 'Green Revolution' Dies»։ Wall Street Journal 
  65. Barrionuevo Alexei, Bradsher, Keith (8 December 2005)։ «Sometimes a Bumper Crop Is Too Much of a Good Thing»։ The New York Times 
  66. Tilman D, Cassman KG, Matson PA, Naylor R, Polasky S (August 2002)։ «Agricultural sustainability and intensive production practices»։ Nature 418 (6898): 671–7։ PMID 12167873։ doi:10.1038/nature01014 
  67. 67,0 67,1 67,2 Matson, Parton WJ, Power AG, Swift MJ և այլք: (1997)։ «Agricultural Intensification and Ecosystem Properties»։ Science 277 (5325): 504–9։ PMID 20662149։ doi:10.1126/science.277.5325.504 
  68. P. Byrne (April 2008)։ «Bio-pharming»։ Colorado State University։ Վերցված է 16 April 2013 
  69. Brickates Kennedy Val (16 October 2007)։ «Plastics that are green in more ways than one»։ The Wall Street Journal (New York) 
  70. Philpott, Tom (19 April 2013)։ «A Brief History of Our Deadly Addiction to Nitrogen Fertilizer»։ Mother Jones։ Վերցված է 7 May 2013 
  71. Scheierling, Susanne M. (1995)։ «Overcoming agricultural pollution of water: the challenge of integrating agricultural and environmental policies in the European Union, Volume 1»։ The World Bank։ Վերցված է 15 April 2013 
  72. «CAP Reform»։ European Commission։ 2003։ Վերցված է 15 April 2013 
  73. Smith, Kate; Edwards, Rob (8 March 2008)։ «2008: The year of global food crisis»։ The Herald (Glasgow) 
  74. «The global grain bubble»։ The Christian Science Monitor։ 18 January 2008։ Վերցված է 26 September 2013 
  75. «The cost of food: Facts and figures»։ BBC News Online։ 16 October 2008։ Վերցված է 26 September 2013 
  76. Walt, Vivienne (27 February 2008)։ «The World's Growing Food-Price Crisis»։ Time 
  77. Watts, Jonathan (4 December 2007). "Riots and hunger feared as demand for grain sends food costs soaring", The Guardian (London).
  78. Mortished, Carl (7 March 2008)."Already we have riots, hoarding, panic: the sign of things to come?", The Times (London).
  79. Borger, Julian (26 February 2008). "Feed the world? We are fighting a losing battle, UN admits", The Guardian (London).
  80. «Food prices: smallholder farmers can be part of the solution»։ International Fund for Agricultural Development։ Վերցված է 24 April 2013 
  81. «Wheat Stem Rust – UG99 (Race TTKSK)»։ FAO։ Վերցված է 6 January 2014 
  82. Sample, Ian (31 August 2007). "Global food crisis looms as climate change and population growth strip fertile land", The Guardian (London).
  83. "Africa may be able to feed only 25% of its population by 2025", mongabay.com, 14 December 2006.
  84. Brown Lester R.։ «Global Water Shortages May Lead to Food Shortages-Aquifer Depletion»։ Արխիվացված է օրիգինալից 24 July 2010-ին 
  85. «India grows a grain crisis»։ Asia Times (Hong Kong)։ 21 July 2006 
  86. 86,0 86,1 86,2 «Safety and health in agriculture»։ International Labour Organization։ 21 March 2011։ Վերցված է 24 April 2013 
  87. AP (26 January 2007)։ «Services sector overtakes farming as world's biggest employer: ILO»։ The Financial Express։ Վերցված է 24 April 2013 
  88. 88,0 88,1 «Labor Force – By Occupation»։ The World Factbook։ Central Intelligence Agency։ Վերցված է 4 May 2013 
  89. Allen, Robert C.։ «Economic structure and agricultural productivity in Europe, 1300–1800» (PDF)։ European Review of Economic History 3: 1–25 
  90. «NIOSH Workplace Safety & Health Topic: Agricultural Injuries»։ Centers for Disease Control and Prevention։ Վերցված է 16 April 2013 
  91. «NIOSH Pesticide Poisoning Monitoring Program Protects Farmworkers»։ Centers for Disease Control and Prevention։ Վերցված է 15 April 2013 
  92. 92,0 92,1 «NIOSH Workplace Safety & Health Topic: Agriculture»։ Centers for Disease Control and Prevention։ Վերցված է 16 April 2013 
  93. «Analysis of farming systems»։ Food and Agriculture Organization։ Վերցված է 22 May 2013 
  94. 94,0 94,1 Acquaah, G. 2002. Agricultural Production Systems. pp. 283–317 in "Principles of Crop Production, Theories, Techniques and Technology". Prentice Hall, Upper Saddle River, NJ.
  95. 95,0 95,1 95,2 95,3 95,4 95,5 95,6 Chrispeels, M.J.; Sadava, D.E. 1994. "Farming Systems: Development, Productivity, and Sustainability". pp. 25–57 in Plants, Genes, and Agriculture. Jones and Bartlett, Boston, MA.
  96. 96,0 96,1 «Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAOSTAT)»։ Արխիվացված է օրիգինալից 18 January 2013-ին։ Վերցված է 2 February 2013 
  97. 97,0 97,1 97,2 Sere, C.; Steinfeld, H.; Groeneweld, J. (1995)։ «Description of Systems in World Livestock Systems – Current status issues and trends»։ U.N. Food and Agriculture Organization։ Վերցված է 8 September 2013 
  98. 98,0 98,1 Thornton, Philip K. (27 September 2010)։ «Livestock production: recent trends, future prospects»։ Philosophical Transactions of the Royal Society B 365 (1554)։ doi:10.1098/rstb.2010.0134 
  99. Stier, Ken (19 September 2007)։ «Fish Farming's Growing Dangers»։ Time 
  100. P. Ajmone-Marsan (May 2010)։ «A global view of livestock biodiversity and conservation – GLOBALDIV»։ Animal Genetics 41 (supplement S1): 1–5։ doi:10.1111/j.1365-2052.2010.02036.x 
  101. «Growth Promoting Hormones Pose Health Risk to Consumers, Confirms EU Scientific Committee»։ European Union։ 23 April 2002։ Վերցված է 6 April 2013 
  102. Brady, N.C. and R.R. Weil. 2002. Elements of the Nature and Properties of Soils. Pearson Prentice Hall, Upper Saddle River, NJ.
  103. Acquaah, G. 2002. "Land Preparation and Farm Energy" pp.318–338 in Principles of Crop Production, Theories, Techniques and Technology. Prentice Hall, Upper Saddle River, NJ.
  104. Acquaah, G. 2002. "Pesticide Use in U.S. Crop Production" pp.240–282 in Principles of Crop Production, Theories, Techniques and Technology. Prentice Hall, Upper Saddle River, NJ.
  105. Acquaah, G. 2002. "Soil and Land" pp.165–210 in Principles of Crop Production, Theories, Techniques and Technology. Prentice Hall, Upper Saddle River, NJ.
  106. Chrispeels, M.J.; Sadava, D.E. 1994. "Nutrition from the Soil" pp.187–218 in Plants, Genes, and Agriculture. Jones and Bartlett, Boston, MA.
  107. Brady, N.C.; Weil, R.R. 2002. "Practical Nutrient Management" pp.472–515 in Elements of the Nature and Properties of Soils. Pearson Prentice Hall, Upper Saddle River, NJ.
  108. Acquaah, G. 2002. "Plants and Soil Water" pp.211–239 in Principles of Crop Production, Theories, Techniques and Technology. Prentice Hall, Upper Saddle River, NJ.
  109. Pimentel, D.; Berger, D.; Filberto, D.; Newton, M.; և այլք: (2004)։ «Water Resources: Agricultural and Environmental Issues»։ BioScience 54 (10): 909–918։ doi:10.1641/0006-3568(2004)054[0909:WRAAEI]2.0.CO;2 
  110. «History of Plant Breeding»։ Colorado State University։ 29 January 2004։ Վերցված է 11 May 2013 
  111. Stadler L. J., Sprague, G.F. (15 October 1936)։ «Genetic Effects of Ultra-Violet Radiation in Maize: I. Unfiltered Radiation» (PDF)։ Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America (US Department of Agriculture and Missouri Agricultural Experiment Station) 22 (10): 572–578։ PMC 1076819։ PMID 16588111։ doi:10.1073/pnas.22.10.572։ Արխիվացված օրիգինալից 24 October 2007-ին։ Վերցված է 11 October 2007 
  112. Berg Paul, Singer, Maxine (15 August 2003)։ George Beadle: An Uncommon Farmer. The Emergence of Genetics in the 20th century։ Cold Springs Harbor Laboratory Press։ ISBN 978-0-87969-688-7 
  113. Ruttan Vernon W. (December 1999)։ «Biotechnology and Agriculture: A Skeptical Perspective» (PDF)։ AgBioForum 2 (1): 54–60 
  114. Cassman K. (5 December 1998)։ «Ecological intensification of cereal production systems: The Challenge of increasing crop yield potential and precision agriculture»։ Proceedings of a National Academy of Sciences Colloquium, Irvine, California (University of Nebraska)։ Արխիվացված օրիգինալից 24 October 2007-ին։ Վերցված է 11 October 2007 
  115. Conversion note: 1 bushel of wheat = 60 pounds (lb) ≈ 27.215 kg. 1 bushel of maize = 56 pounds ≈ 25.401 kg
  116. «20 Questions on Genetically Modified Foods»։ World Health Organization։ Վերցված է 16 April 2013 
  117. Whiteside, Stephanie (28 November 2012)։ «Peru bans genetically modified foods as US lags»։ Current TV։ Վերցված է 7 May 2013 
  118. Shiva, Vandana (2005)։ Earth Democracy: Justice, Sustainability, and Peace։ Cambridge, MA: South End Press 
  119. Kathrine Hauge Madsen and Jens Carl Streibig։ «Benefits and risks of the use of herbicide-resistant crops»։ Weed Management for Developing Countries։ FAO։ Վերցված է 4 May 2013 
  120. «Farmers Guide to GMOs»։ Rural Advancement Foundation International։ Վերցված է 16 April 2013 
  121. Brian Hindo (13 February 2008)։ «Report Raises Alarm over 'Super-weeds'»։ Bloomberg BusinessWeek 
  122. Ozturk, et al., "Glyphosate inhibition of ferric reductase activity in iron deficient sunflower roots", New Phytologist, 177:899–906, 2008.
  123. «Insect-resistant Crops Through Genetic Engineering»։ University of Illinois։ Վերցված է 4 May 2013 
  124. Kimbrell, A. (2002)։ Fatal Harvest: The Tragedy of Industrial Agriculture։ Washington: Island Press 
  125. 125,0 125,1 Pretty J և այլք: (2000)։ «An assessment of the total external costs of UK agriculture»։ Agricultural Systems 65 (2): 113–136։ doi:10.1016/S0308-521X(00)00031-7 
  126. 126,0 126,1 Tegtmeier E.M., Duffy M. (2005)։ «External Costs of Agricultural Production in the United States»։ The Earthscan Reader in Sustainable Agriculture 
  127. International Resource Panel (2010)։ «Priority products and materials: assessing the environmental impacts of consumption and production»։ United Nations Environment Programme։ Վերցված է 7 May 2013 
  128. «Livestock a major threat to environment»։ UN Food and Agriculture Organization։ 29 November 2006։ Արխիվացված օրիգինալից 28 March 2008-ին։ Վերցված է 24 April 2013 
  129. Steinfeld H., Gerber P., Wassenaar T., Castel V., Rosales M., de Haan C. (2006)։ «Livestock's Long Shadow – Environmental issues and options»։ Rome: U.N. Food and Agriculture Organization։ Արխիվացված է օրիգինալից 25 June 2008-ին։ Վերցված է 5 December 2008 
  130. Vitousek, P.M.; Mooney, H.A.; Lubchenco, J.; Melillo, J.M. (1997)։ «Human Domination of Earth's Ecosystems»։ Science 277: 494–499 
  131. Bai, Z.G., D.L. Dent, L. Olsson, and M.E. Schaepman (November 2008)։ «Global assessment of land degradation and improvement: 1. identification by remote sensing» (PDF)։ FAO/ISRIC։ Վերցված է 24 May 2013 
  132. Carpenter, S.R., N.F. Caraco, D.L. Correll, R.W. Howarth, A.N. Sharpley, and V.H. Smith (1998)։ «Nonpoint Pollution of Surface Waters with Phosphorus and Nitrogen»։ Ecological Applications 8 (3): 559–568։ doi:10.1890/1051-0761(1998)008[0559:NPOSWW]2.0.CO;2 
  133. Molden, D. (ed.)։ «Findings of the Comprehensive Assessment of Water Management in Agriculture» (PDF)։ Annual Report 2006/2007։ International Water Management Institute։ Վերցված է 6 January 2014 
  134. Li, Sophia (13 August 2012)։ «Stressed Aquifers Around the Globe»։ New York Times։ Վերցված է 7 May 2013 
  135. «Water Use in Agriculture»։ FAO։ November 2005։ Վերցված է 7 May 2013 
  136. «Water Management: Towards 2030»։ FAO։ March 2003։ Վերցված է 7 May 2013 
  137. Pimentel, D. T.W. Culliney, and T. Bashore (1996)։ «Public health risks associated with pesticides and natural toxins in foods»։ Radcliffe's IPM World Textbook։ Վերցված է 7 May 2013 
  138. WHO. 1992. Our planet, our health: Report of the WHO commission on health and environment. Geneva: World Health Organization.
  139. 139,0 139,1 Chrispeels, M.J. and D.E. Sadava. 1994. "Strategies for Pest Control" pp.355–383 in Plants, Genes, and Agriculture. Jones and Bartlett, Boston, MA.
  140. Avery, D.T. (2000)։ Saving the Planet with Pesticides and Plastic: The Environmental Triumph of High-Yield Farming։ Indianapolis, IN: Hudson Institute 
  141. «Home»։ Center for Global Food Issues։ Վերցված է 24 May 2013 
  142. Lappe, F.M., J. Collins, and P. Rosset. 1998. "Myth 4: Food vs. Our Environment" pp. 42–57 in World Hunger, Twelve Myths, Grove Press, New York.
  143. Harvey, Fiona (18 November 2011)։ «Extreme weather will strike as climate change takes hold, IPCC warns»։ The Guardian 
  144. «Report: Blue Peace for the Nile» (PDF)։ Strategic Foresight Group։ Վերցված է 20 August 2013 
  145. «World: Pessimism about future grows in agribusiness» 
  146. «SREX: Lessons for the agricultural sector»։ Climate & Development Knowledge Network։ Վերցված է 24 May 2013 
  147. 147,0 147,1 Brady, N.C. and R.R. Weil. 2002. "Soil Organic Matter" pp. 353–385 in Elements of the Nature and Properties of Soils. Pearson Prentice Hall, Upper Saddle River, NJ.
  148. Brady, N.C. and R.R. Weil. 2002. "Nitrogen and Sulfur Economy of Soils" pp. 386–421 in Elements of the Nature and Properties of Soils. Pearson Prentice Hall, Upper Saddle River, NJ.
  149. Hillier Jonathon, C. Hawes, G. Squire, A. Hilton (2009)։ «The carbon footprints of food crop production»։ International Journal of Agricultural Sustainability 7 (2): 107–118 
  150. Lal Rattan (2004)։ «Carbon emission from farm operations»։ Environmental International 30 (7): 981–990 
  151. West T.O., G. Marland (2002)։ «Net carbon flux from agricultural ecosystems: methodology for full carbon cycle analyses»։ Environmental Pollution 116 (3): 439–444 
  152. Boelee, E. (Ed) (2011)։ «Ecosystems for water and food security»։ IWMI/UNEP։ Վերցված է 24 May 2013 
  153. Molden, D.։ «Opinion: The Water Deficit» (PDF)։ The Scientist։ Վերցված է 23 August 2011 
  154. Safefood Consulting, Inc. (2005)։ «Benefits of Crop Protection Technologies on Canadian Food Production, Nutrition, Economy and the Environment»։ CropLife International։ Վերցված է 24 May 2013 
  155. Trewavas, Anthony (2004)։ «A critical assessment of organic farming-and-food assertions with particular respect to the UK and the potential environmental benefits of no-till agriculture»։ Crop Protection 23 (9): 757–781։ doi:10.1016/j.cropro.2004.01.009 
  156. «Agricultural Economics»։ University of Idaho։ Վերցված է 16 April 2013 
  157. Runge, C. Ford (June 2006)։ «Agricultural Economics: A Brief Intellectual History» (PDF)։ Center for International Food and Agriculture Policy։ էջ 4։ Վերցված է 16 September 2013 
  158. Conrad, David E.։ «Tenant Farming and Sharecropping»։ Encyclopedia of Oklahoma History and Culture։ Oklahoma Historical Society։ Վերցված է 16 September 2013 
  159. Stokstad, Marilyn (2005)։ Medieval Castles։ Greenwood Publishing Group։ ISBN 0-313-32525-1 
  160. Sexton, R.J. (2000)։ «Industrialization and Consolidation in the US Food Sector: Implications for Competition and Welfare»։ American Journal of Agricultural Economics 82 (5): 1087–1104։ doi:10.1111/0002-9092.00106 
  161. Peter J. Lloyd, Johanna L. Croser, Kym Anderson (March 2009)։ «How Do Agricultural Policy Restrictions to Global Trade and Welfare Differ across Commodities?»։ Policy Research Working Paper #4864։ The World Bank։ էջեր 2–3։ Վերցված է 16 April 2013 
  162. Kym Anderson and Ernesto Valenzuela (April 2006)։ «Do Global Trade Distortions Still Harm Developing Country Farmers?»։ World Bank Policy Research Working Paper 3901։ World Bank։ էջեր 1–2։ Վերցված է 16 April 2013 
  163. Peter J. Lloyd, Johanna L. Croser, Kym Anderson (March 2009)։ «How Do Agricultural Policy Restrictions to Global Trade and Welfare Differ across Commodities?»։ Policy Research Working Paper #4864։ The World Bank։ էջ 21։ Վերցված է 16 April 2013 
  164. Glenys Kinnock (24 May 2011)։ «America's $24bn subsidy damages developing world cotton farmers»։ The Guardian։ Վերցված է 16 April 2013 
  165. «Agriculture's Bounty» (PDF)։ May 2013։ Վերցված է 19 August 2013 
  166. "World oil supplies are set to run out faster than expected, warn scientists". The Independent. 14 June 2007.
  167. Robert W. Herdt (30 May 1997)։ «The Future of the Green Revolution: Implications for International Grain Markets» (PDF)։ The Rockefeller Foundation։ էջ 2։ Վերցված է 16 April 2013 
  168. 168,0 168,1 168,2 168,3 Schnepf, Randy (19 November 2004)։ «Energy use in Agriculture: Background and Issues» (PDF)։ CRS Report for Congress։ Congressional Research Service։ Վերցված է 26 September 2013 
  169. Rebecca White (2007)։ «Carbon governance from a systems perspective: an investigation of food production and consumption in the UK» (PDF)։ Oxford University Center for the Environment 
  170. 170,0 170,1 Martin Heller and Gregory Keoleian (2000)։ «Life Cycle-Based Sustainability Indicators for Assessment of the U.S. Food System» (PDF)։ University of Michigan Center for Sustainable Food Systems 
  171. 171,0 171,1 Patrick Canning, Ainsley Charles, Sonya Huang, Karen R. Polenske, and Arnold Waters (2010)։ «Energy Use in the U.S. Food System»։ USDA Economic Research Service Report No. ERR-94։ United States Department of Agriculture 
  172. Wallgren Christine, Höjer Mattias (2009)։ «Eating energy—Identifying possibilities for reduced energy use in the future food supply system»։ Energy Policy 37 (12): 5803–5813։ ISSN 0301-4215։ doi:10.1016/j.enpol.2009.08.046 
  173. Jeremy Woods, Adrian Williams, John K. Hughes, Mairi Black and Richard Murphy (August 2010)։ «Energy and the food system»։ Philosophical Transactions of the Royal Society 365 (1554): 2991–3006։ doi:10.1098/rstb.2010.0172 
  174. «World oil supplies are set to run out faster than expected, warn scientists»։ The Independent։ 14 June 2007 
  175. 175,0 175,1 «Can Sustainable Agriculture Really Feed the World?»։ University of Minnesota։ August 2010։ Վերցված է 15 April 2013 
  176. «Cuban Organic Farming Experiment»։ Harvard School of Public Health։ Վերցված է 15 April 2013 
  177. Strochlic, R.; Sierra, L. (2007)։ «Conventional, Mixed, and "Deregistered" Organic Farmers: Entry Barriers and Reasons for Exiting Organic Production in California»։ California Institute for Rural Studies։ Վերցված է 15 April 2013 
  178. P. Read (2005)։ «Carbon cycle management with increased photo-synthesis and long-term sinks»։ Geophysical Research Abstracts 7: 11082 
  179. Greene, Nathanael (December 2004)։ «How biofuels can help end America's energy dependence»։ Biotechnology Industry Organization 
  180. Srinivas (June 2008)։ «Reviewing The Methodologies For Sustainable Living» 7։ The Electronic Journal of Environmental, Agricultural and Food Chemistry 
  181. R. Pillarisetti and Kylie Radel (June 2004)։ «Economic and Environmental Issues in International Trade and Production of Genetically Modified Foods and Crops and the WTO» 19 (2)։ Journal of Economic Integration։ էջեր 332–352 
  182. Conway, G. (2000)։ «Genetically modified crops: risks and promise»։ 4(1): 2։ Conservation Ecology 
  183. «Monsanto failure»։ New Scientist 181 (2433) (London)։ 7 February 2004։ Վերցված է 18 April 2008 
  184. Lindsay Hogan and Paul Morris (October 2010)։ «Agricultural and food policy choices in Australia» (PDF)։ Sustainable agriculture and food policy in the 21st century: challenges and solutions (Australian Bureau of Agricultural and Resource Economics – Bureau of Rural Sciences): 13։ Վերցված է 22 April 2013 
  185. «Agriculture: Not Just Farming ...»։ European Union։ Վերցված է 22 April 2013 
  186. Ikerd, John (2010)։ «Corporatization of Agricultural Policy»։ Small Farm Today Magazine 
  187. Jowit Juliette (22 September 2010)։ «Corporate Lobbying Is Blocking Food Reforms, Senior UN Official Warns: Farming Summit Told of Delaying Tactics by Large Agribusiness and Food Producers on Decisions that Would Improve Human Health and the Environment»։ The Guardian (London)