Մասնակից:Annstephany96/Ավազարկղ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Մշակույթ (/ˈkʌlər/), մարդկային հասարակության մեջ սոցիալական վարքագիծն ու կարգերն են: Մշակույթը համարվում է մարդաբանության կենտրոնական կոնցեպտը, որն իր մեջ է ներառում երևույթների շղթան, որը փոխանցվում է մարդկային հասարակությունների սոցիալական ուսումնասիրության միջոցով: Մշակութային ընդհանրություններ կան բոլոր մարդկային հասարակություններում. ընդհանրությունները հանդիպում են այնպիսի արտահայտչական ձևերում ինչպիսիք են արվետսը, երաժշտությունը, պարարվետսը, ծեսերը, կրոնը և այնպիսի տեխնոլոգիաներ ինչպիսիք են տարբեր սարքավորումների օգտագործման ձևերը, կերակուրի պատրաստման եղանակները, կացարանը և հագուստը: Նյութական մշակույթի կոնցեպտը վերաբերում է մշակույթի ֆիզիկական արտահայտմանը, որը ներառում է տեխնոլոգիաները, ճարտարապետությունը և արվեստը, մինչդեռ ոչ նյութական մշակույթի մեջ են մտնում հասարակական կառուցվածքի սկզբունքները (ներառյալ քաղաքական կառուցվածքի և սոցիալական հաստատությունների գործունեությունը), առասպելաբանությունը, փիլիսոփայությունը, գրականությունը (և' գրավոր և' բանավոր) և գիտությունը, որն ընդգրկում է հասարակության մշակութային ոչ նյութական ժառանգությունը[1]:

Հասարակական գիտություններում մշակույթի մի իմաստը որպես անհատի հատկանիշ համարվում է այն, թե ինչ մակարդակի զարգացվածություն ունի մարդը արվեստի, գիտության, կրթության և վարվելակերպի հարցում: Մշակութային զարգացվածության մակարդակը երբեմն դիտարկվում է` տարբերելու համար քաղաքակրթությունները պակաս բարդ հասարակություններից: Նման ստորակարգային հեռանկարները հանդիպում են դասակարգի վրա հիմնված տարբերություններում բարձր հասարակական էլիտայի մշակույթի և ցածր խավի ներկայացուցիչների ցածր մշակույթի, հանրաճանաչ մշակույթի կամ ժողովրդական մշակույթի միջև, որը տարբերվում է մշակութային մայրաքաղաք տարբեր խավերի մուտքով: Հասարակ լեզվով ասած, մշակույթը հաճախ վերաբերում է հատուկ խորհրդանշական ցուցիչ իրերին, որոնք օգտագործվում են էթնիկ խմբերի կողմից` տարբերվելու տեսանելիորեն`մարմնի կառուցվածքով, հագուստով կամ զարդեղենով: Զանգվածային մշակույթը վերաբերում է սպառողական մշակույթի ձևեր` զանգվածային արտադրանք և զանգվածային լրատվամիջոցին, որոնք ի հայտ են եկել 20-րդ դարին: Փիլիսոփայուփյան որոծ դպրոցներ ինչպիսիք ենք մարկսիզմը և քննադատական տեսությունը, ապացուցում են, որ մշակույթը հաճախ օգտագործվել է քաղաքական էլիտայի կողմից` կառավարելու ցածր խավի ներկայացուցիչներին և ստեղծելու կեղծ գիտակցություն, և նման դեպքերը սովորական են մշակութաբանության գիտակարգում: Ավելի լայն հասարակական գիտություններում մշակութային մատերիալիզմի տեսական տեսանկյունը ենթադրում է, որ մարդկանց խորհրդանշական մշակույթը ծնվում է մարդու կյանքի նյութական պայմաններից, երբ մարդիկ ստեղծում են ֆիզիկական գոյատևման պայմանները, և որ մշակույթի հիմքը զարգացած կենսաբանական դասավորության մեջ է:

Որպես հաշվելի գոյական, <<մշակույթը>> սովորույթների, ավանդույթների, հասարակության կամ համայնքի`էթնիկ խմբի կամ որևէ ազգի արժեքների հավաքակազմ է: Մշակույթը ժամանակի ընթքացքում ձեռք բերված գիտելիքների հավաքակազմ է: Այս իմաստով բազմամշակութայնությունը (multiculturalism) արժևորում է մոոլորակի տարբեր մշակույթների տեր բնակիչների միջև խաղաղ գոյակցությունը և փոխադարձ հարգանքը: Երբեմն <<մշակույթ>> բառը օգտագործվում է որևէ հասարակական ենթախմբի, ենթամշակույթի (subculture), կոնտրմշակույթի (counterculture) գործունեությունը բնութագրելու նպատակով: Մշակութային մարդաբանության շրջանակներում մշակութային րելատիվիզմի/հարաբերականության գաղափարախոսությունը և վերլուծական ելման դրությունը ենթադրում էն, որ մշակույթները չեն կարող հեշտությամբ բաժանվել աստիճանների կամ գնահատվել, քանի որ ցանկացած գնահատում պետք է տվյալ մշակույթի արժեհամակարգի սահմաններում լինի:

Ստուգաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ժամանակակից «մշակույթ» եզրույթն ի հայտ է եկել հին հռոմեացի հռետոր Ցիցերոնի «Տուսկուլանյան զրույցներում» աշխատությունից, որտեղ նա գրում է հոգու զարգացման կամ «cultura animi»-ի[2] մասին՝ այս գյուղատնտեսական փոխաբերությունն օգտագործելով փիլիսոփայական հոգու զարգացման համար, որը տելեոլոգիայի տեսանկյունից հասկացվում է որպես մարդու զարգացման հնարավոր բարձրագույն իդեալ։ Սամուել Փուֆենդորֆը կիրառել է այս եզրույթը ժամանակակից համատեքստում, նկատի ունենալով նման մի բան, սակայն ոչ այն, որ փիլիսոփայությունը մարդու բնական կատարելությունն է։ Նա և նրանից հետո շատ այլ գրողներ տվյալ բառն օգտագործել են՝ ի նկատի ունենալով «բոլոր այն ձևերը, որոնց միջոցով մարդիկ հաղթահարում են իրենց բնածին բարբարոսությունը և հնարքների արդյունքում դառնում են ամբողջությամբ մարդ»[3]։

1986 թվականին փիլիսոփա Ս․ Էդվարդ Կազին գրել է․ "Մշակույթ բառը Միջին անգլերենում նշանակել է "մշակված վայր/հող", և այս նույն բառը առաջացել է լատիներեն colere բառից, որը նշանակում է "բնակվել, խնամել, մշակել, պաշտել" և cultus "կուլտ, հատկապես կրոնական"։ Լինել մշակութային, կուլտուրա ունենալ նշանակում է խիտ բնակեցնել որևէ վայր, մշակել այն, պատասխանատվություն կրել դրա համար, հակազդել և խնամքով վերաբերվել դրան"[4]։

Ըստ Ռիչարդ Վելկլիի "մշակույթ"[3]նախապես նշանակել է հոգու և մտքի մշակում/զարգացում և իր ժամանակակից իմաստը ձեռք է բերել հիմնականում 18-րդ դարի գերմանացի մտավորականների գրերից, որոնք տարբեր մակարդակներում զարգացնում էին Ռուսոյի "ժամանակակից լիբերալիզմի և լուսավորչության" գրաքննադատությունը։ Այսպիսով, այս հեղինակների բնութագրմամբ "մշակույթի" և "քաղաքակրթության" միջև կա հակադրություն, նույնիսկ եթե այն ուժեղ արտահայտված չէ։

Մարդաբան Ե․ Բ․ Թայլըրի բնութագրմամբ այն "բաղադրյալ ամբողջություն է, որը ներառում է գիտելիքներ, հավատ, արվեստ, արժեքներ, օրենք, ավանդույթներ և մարդուն, որպես հասարակության անդամին հատուկ այլ կարողություններ և սովորություններ"։ Այլ կերպ ասած, ժամանակակից լեզվով "մշակույթը հասարակական բնագավառ է, որը ընդգծում/շեշտում է այն գործունեությունը, խոսույթը և նյութական արտահայտությունները, որոնք ժամանակի ընթացքում արտահայտում են կյանքի հասարակական նշանակության հաջորդականությունը և դրա խախտումը"[5]։

Ըստ Cambridge English բառարանի՝ մշակույթը "որոշակի ժամանակամիջոցում որոշակի մարդկանց խմբի ապրելակերպը, հատկապես ավանդույթներն ու հավատքներն են"[6]։ Մահվան վախի ղեկավարման տեսությունը (Terror management theory, Теория управления страхом смерти) ենթադրում է, որ մշակույթը գործունեությունների և աշխարհայացքների շարք է, որի միջոցով մարդիկ ճանաչում են ինքներն իրենց որպես "իմաստավոր աշխարհի արժեք ունեցող մարդ(իկ)", բարձրացնելով իրենց գոյության պարզապես ֆիզիկական կազմերից վեր՝ ժխտելու կենդանիների անկարևոր լինելը և մահը, որին "ծանոթանում" է Հոմո սափիենսը ավելի մեծ ուղեղ ձեռք բերելու դեպքում[7][8]։

Այս բառը օգտագործվում է իր հիմնական իմաստով, որպես խորհրդանիշների հետ երևակայորեն և ստեղծագործաբար գործելու և դրանց հետ փորձերը դասաակարգելու և ներկայացնելու զարգացած ունակություն։ Այս ունակությունը զարգացել է մարդկանց մեջ վարքագծային ժամանակցականության էվոլուցիայի հետ մեկտեղ դեռ 50,000 տարի առաջ, և հաճախ այն համարվում է հատուկ միայն մարդկանց, թեև կան այլ դասեր, որոնք նույնպես հասարակական ուսումնառության նմանատիպ, իհարկե շատ ավելի պարզ, ունակություններ են ցուցադրել։ Եզրույթը նաև նշանակում է գործունեությունների և կուտակած գիտելիքի և գաղափարների բաղադրյալ ցանց, որը փոխանցվում է սոցիալական փոխգործակցության միջոցով և գոյություն ունի հատուկ մարդկանց կամ մշակութային խմբերում։

Փոփոխություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բիթլզ խումբը մշակույթային դինամիկայի փոփոխման վառ օրինակ է ոչ միայն երաժշտության, այլև նորաձևության և կենսաոճի մեջ: Խմբի կազմավորվելուց կես դարից ավել է անցել, սակայն նրանք շարունակում են մշակութային ազդեցություն ունենալ ամբողջ աշխարհում:

Հնագիտական տվյալների հաամաձայն, միասնական մշակույթի ունակությունը մարդկանց մեջ առաջացել է մոտավորապես 500,000–170,000 տարի առաջ[9]։

Ռեյմոն Պանիքարը առանձնացրել է 29 միջոց, որոնցում կարող է իրականացվել մշակութային փոփոխություն, ներառյալ աճ, զարգացում, էվոլյուցիա, ինվոլյուցիա, ռենովացիա (վերանորոգում), ռեկոնցեպցիա (վերընկալում), վերափոխում, իննովացիա, վերածնունդ, հեղափոխություն, մուտացիա, առաջընթաց, տարածում, օսմոս, փոխառում, էկլէկտիզմ, սինկրետիզմ, արդիականացում, ինդիգենիզացիա և տրանսֆորմացիա[10]։ Այս համատեքստում արդիականացումը կարող է դիտարկվել որպես Լուսավորչական դարաշրջանի հավատալիքների, հետևյալ գործունեությունների՝ գիտության, ռացիոնալիզմի, արդյունաբերության, առևտրի, ժողովրդավարության, առաջընթացի գաղափարի յուրացում[10]։ Ռեյն Ռոդը, հիմնվելով Ումբերտո Էկոյի, Պիեր Բուրդիոյի և Ջեֆրի Ալեքսանդրի աշխատանքների վրա, առաջրկել է մշակութային փոփոխության մի մոդել, որը հիմնված է այն պնդումների և փորձերի վրա, որոնք դիտարկվում են իրենց Ճանաչողական համապատասխանության և հաստատված կամ հաստատված չեն մշակութային համայնքի խորհրդանշանական իշխանության կողմից[11]:

1770 թվականին Ջեյմս Կուկի ժամանմանը հանդիմացող ավստրալացի տեղաբնակների պատկերը 19-րդ դարի փորագրանակրի մեջ:
Ասորի երեխա ազգային հագուստով:

Մշակութային գյուտը նշանակում է ցանկացած նորարարություն, որը նոր է և օգտակար է մի խումբ մարդկանց համար և արտահայտված է նրանց վարքագծում, սակայն գոյություն չունի որպես ֆիզիկաակն օբյեկտ: Մարդկությունը այժմ գտնվում է գլոբալ "մշակութային փոփոխության արագացող ժամանակաշրջանում", որը պայմանավորված է միջազգային առևտրի, ԶԼՄ-ների տարածմամբ և իվերջո, մյուս գործոնների հետ մեկտեղ, մարդկության կտրուկ աճով: Մշակույթի վերափոխում նշանակում է հասարակության մշակութային հայեցակարգի վերակառուցում[12]:

Մշակույթները ներգրավված են երկու ուժերի կողմից, որոնք խրախուսում են փոփոխությունները և հակադարձում են դրանց: Այս ուժերը կապված են ինչպես սոցիալական կառույցների, այնպես էլ բնական իրադարձությունների հետ և ներգրավված են ընթացիկ կառույցներում մշակութային գաղափարների և գործունեությունների մեջ, որոնք ենթակա են փոփոխության (տես կառուցվածքը)[13]:
Սոցիալական կոնֆլիկտը և տեխնոլոգիաների զարգացումը կարող են փոփոխություններ առաջացնել հասարակության մեջ `փոփոխելով սոցիալական դինամիկան և առաջ տանելով նոր մշակութային մոդելները ` խթանելով և առաջացնելով վերականգնվող գործողություն: Այս սոցիալական փոփոխությունները կարող են ուղեկցվել գաղափարական և մշակութային այլ փոփոխություններով: Օրինակ՝ ԱՄՆ ֆեմինիստական շարժումը ներգրավեց նոր փորձեր, որոնք փոփոխություն մտցրին գենդերային հարաբերությունների մեջ` փոխելով գենդերային և տնտեսական կառույցները: Բնապահպանական պայմանները կարող են նույնպես դիտարկվել որպես գործոններ: Օրինակ վերջին սառցակալման վերջում տրոպիկական անտառները վերադարձան ի հայտ եկան նոր բույսեր, որոնք բերեցին գյուղատնտեսական գյուտի, որն իր հերթին հանգեցրեց բազմաթիվ մշակութային նորարարությունների և սոցիալական դինամիկայի փոփոխությունների[14]:

Ազգային հագուստով և զարդեղենով թուրք կնոջ ամբողջ հասակով նկարը, որտեղ նա կանգնած է յուրտի դիմացի գորգի վրա:

Մշակույթները արտաքին ազդեցություն են ունենում փոխգործակցության միջոցով այն հասարակությունների միջև, որոնք կարող են նաև կատարել կամ խափանել սոցիալական և մշակութային գործունեության փոփոխությունները: Ռեսուրսների վերաբերյալ պատերազմը կամ մրցակցությունը կարող է ազդել տեխնոլոգիական զարգացման կամ սոցիալական դինամիկայի վրա: Բացի այդ, մշակութային գաղափարները կարող են մի հասարակությունից մյուսին փոխանցվել` դիֆուզիայի կամ ակուլտուրացիայի միջոցով:

Դիֆուզիայի դեպքում, որևէ բանի ձևը (սակայն ոչ նշանակությունը) անցնում է մի մշակույթից մյուսին: Օրինակ` համբուգերները, Միացյալ նահանգներին հատուկ արագ սնունդը (fast food) Չինաստան ներմուծելիս էկզոտիկ էր թվում: "Խթանող դիֆուզիան" (գաղափարների տարածումը) վերաբերում է մի մշակույթի այնպիսի մի տարրի, որը բերում է որևէ գյուտի կամ դրա տարածմանը մեկ այլ մշակույթում: "Ուղղակի փոխառումը", մյուս կաղմից, վերաբերում է մի մշակույթից մեկ այկ մշակույթ տեխնոլոգիական կամ նյութական դիֆուզիային: Նորարարությունների դիֆուզիայի տեսությունը ներկայացնում է հետազոտության վրա հիմնված մոդելի վրա, որը պատասխանում է հարցին` ինչու և երբ են անհաները և մշակույթները յուրացնում նոր գաղափարներ, գործունեություններ և արտադրանքներ:

Ակուլտւորացիան տարբեր իմաստներ ունի, սակայն այս համատեքստում այն վերաբերում է մի մշակույթին բնորոշ գծի փոխարինումը մյուս մշակույթին բնորոշ գծով, ինչպես տեղի ունեցավ ամերիկյան տեղաբնակ ցեղերից մեկի և շատ բնիկ մարդկանց հետ ամբողջ երկրագնդով գաղութաքցման ընթացքում: Անհատական մակարդակի վրա հարակից գործընթացները ներառում են ձուլումը (անհատի կողմից այլ մշակույթի յուրացումը) և տրանսկուլտուրացիան: Մշակույթի անդրազգային հոսանքը մեծ դեր ունի տարբեր մշակույթների ձուլման և մտքերի, գաղափարների և հավատալիքների տարածման մեջ:

Վաղ ժամանակակից խոսույթները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գերմանական ռոմանտիզմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էմանուել Կանտը (1724–1804) ձևակերպել է "լուսավորչության" իր սեփական սահմանումը, որը նման է բիլդունգ հասկացույթին. "Լուսավորչությունը իր ինքնաենթարկվող անհասությունից մարդու հայտնվելն է"[15]: Նա պդնում էր, որ այդ անհասությունը գալիս է ոչ թե ըմբռնման պակասից, այլ անկախ մտածելու քաջությոան պակասից: Այս մտավոր երկչոտության դեմ Կանտը խորհուրդ է տալիս "Sapere aude" կամ "Համարձակվիր իմաստուն լինել": Կանտին ի պատասխան գերմանացի գիտնական Յոհան Գոտֆրիդ Հերդերը (1744–1803) պնդում է, որ մարդկային ստեղծագործ միտքը, որը անպայման ընդունում է անկանխատեսելի և բոլորովին տարբեր ձևեր, մարդկային բանականության նման կարևոր է: Ավելին, Հերդերը առաջարկել է բիլդունգի հավաքական ձև: Հերդերի համար բիլդունգը կապակցված նույնականություն ապահովող փորձերի ամբողջությունը, սովորական ճակատագրի մարդկանց զգացումն է[16]:

Յոհան Հերդերը հետաքրքրվում էր ազգային մշակույթներով:

1975-ին պրուսացի լեզվաբան և փիլիսոփա Վիլհելմ վոն Հումբոլդտը (1767–1835) դիմեց մարդաբանությանը, որը կսինթեզեր Կանտի և Հերդերի մտքերը: Ռոմանտիզմի դարաշրջանում Գերմանիայի գիտնականները, նամանավանդ նրանք, ովքեր կապ ունեին նացիոնալիստական շարժումների (տարբեր իշխանապետություններից դուրս "Գերմանիա" ստեղծելու նացիոնալիստական պայքարը, Ավստրո-Հունգարիայի կայսրության դեմ էթնիկ փոքրամամասնությունների նացիոնալիստական պայքարը) հետ զարգացրին "աշխարհայացք" (Weltanschauung) մշակութային հասկացության ավելի ներփակող գաղափար[17]:

Ադոլֆ Բաստիանը զարգացրել է մշակույթի համընդհանուր մոդելը:

Ըստ այս մտքի դպրոսի` յուրաքանչյուր էթնիկ խումբ ունի հստակ աշխարհայացք, որը չի համապատասխանում այլ խմբերի աշխարհայացքների հետ: Թեև մշակույթի վերաբերյալ այս մոտեցումը ավելի համապարփակ է քան նախկինները, այն դեռ տարբերություններ էր դնում "քաղաքակիրթ" և "պարզունակ" կամ "ցեղային" մշակույթների միջև:

1860-ին Ադոլֆ Բաստիանը (1826–1905) ապացուցում էր "մարդկային ցեղի հոգեկան միասնությունը"[18]: Նա ներկայացնում էր, որ ամոբղջ մարդկության հասարակությունների գիտական համեմատությունը կբացահայտի այն, որ որոշ աշխարհայացքներ կազմված են նույն հիմնական տարրերից: Ըստ Բաստիանի` բոլոր մարդկային հասարակությունները ունեն "տարրական գաղափարների" համակարգ (Elementargedanken): Տարբեր մշակույթներ կամ "ժողովրդական գաղափարներ" (Völkergedanken) այդ տարրական գաղափարների տեղական փոփոխումներն են[19]: Այս տեսակետը հիմք դարձավ մշակույթի ժամանակակից ընկալման համար: Ֆրանց Բոասը (1858–1942) սովորել է հենց այս մոտեցումը և այդ կարծիքին էր, երբ լքեց Գերմանիան և գնաց Միացյալ Նահանգներ[20]:

Անգլիական ռոմանտիզմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բրիտանացի պոետ և քննադատ Մեթյու Արնոլդը դիտարկում էր "մշակույթը" որպես մարդկային իդեալի մշակում:

19-րդ դարում հումանիստ, անգլիացյի պոետ և ակնարկագիր Մեթյու Առնոլդը (1822–1888) "մշակույթ" բառը օգտագործելիս նկատի ուներ անհատի հղկման, "աշխարհում արտահայտված ամենալավ մտքերի և հնչած խոսքերի " իդեալը[21]: Մշակույթի այս հասկացությունը նաև համեմատվում է գերմանակ բիլդունգի կոնցեպտի հետ. "մշակույթը լինելով ճանաչման միջոցով մեր ամբողջական կատարելության ձգտումը/մղումը մեզ ամենաշատը վերաբերող երևույթների նկատմամբ, աշխարհում արտահայտված մտքերի և հնչած խոսքերի ամենալավը"[21]:

Գործնականում մշակույթը վերաբերում էր կատարյալ էլիտային և ասոցացվում էր արվեստի, կլասիկ երաժշտության և բարձրաշխարհիկ խոհանոցի հետ[22]: Քանի որ այս ձևերը ասոցացվում էին քաղաքային կյանքի հետ "մշակույթը" նույնականացվում էր "քաղաքակարթության"(լատ.`civitas, city-քաղաք) հետ: Ռոմանտիկական շարժման մեկ այլ կողմն էր հետաքրքրությունը ժողովրդական բանայուսության նկատմամբ, որը բերեց "մշակույթի" նույնականացումը ոչ ընտրյալ հասարակության մեջ: Այս տարբերությունը հաճախ բնութագրվում է որպես բարձրաշխարհիկ մշակույթի, այսինքն իշխող հասարակական խմբի և ցածր մշակույթի միջև տարբերություն: Այլ կերպ ասած, "մշակույթի" գաղափարը, որը զարգացել էր Եվրոպայում 18-րդ դարի և 19-րդ դարի սկզբին արտացոլվեց անհավասարության տեսքով եվրոպական հասարակությունների միջև[23]:

Մեթյու Արնոլդը հակադրում էր "մշակույթը" անարխիայի հետ. Այլ եվրոպացիներ ինչպիսիք էին փիլիսոփաներ Թոմաս Հոբսը և Ժան-Ծակ Ռուսոն, հակադրում էին "մշակույթը" "բնության դիրքի" հետ: Ըստ Հոբսի և Ռուսոյի` բնիկ ամերիկացիները, որոնց նվաճվել էին եվրոպացիների կողմից սկսած 16-րդ դարից ապրում էին ներդաշնակ բնության հետ: Այս դիմադրությունը արտահայտում էր "քաղաքակիրթ" և "ոչ քաղաքակիրթ" հակադրության միջոցով: Ըստ այս մտածելակերպի` որոշ երկրներ և ազգեր կարելի է դասակարգել որպես ավելի քաղաքակիրթ, իսկ մյուսներին ավելի մշակութայնացված քանի մյուսներին: Այս հակադրությունը առաջ քաշեց Հերբերտ Սպենսերի`սացիալական դարվինիզմի և Լյուիս Հենրի Մորգանի մշակութային էվոլյուցիայի վերաբերյալ տեսությունները: Ինչպես պնդում էին որոշ քննադատներ, բարձրաշխարհիկ և ցածր մշակույթների միջև տարբերությունը իրապես եվրոպական էլիտայի և ոչ ընտրյալ հասարակության միջև կոնֆլիկտի արտահայտումն է, մինչդեռ այլ քննադատներ պնդում էին, որ քաղաքակիրթ և որ քաղաքակիրթ մարդկանց միջև տարբերությունը իրապես եվրոպական գաղութային իշխանությունների և նրանց գաղութային սուբյեկտների միջև կոնֆլիկտի արտահայտումն է:

19-րդ դարի այլ քննադատներ, ինչպես օրինակ Ռուսոն, ընդունել են այդ տարբերությունը բարձր և ցածր մշակույթների միջև, սակայն դիտարկել են բարձր մշակույթի հղկումը և արդիականացումը որպես փչացնող և անբնական զարգացումներ, որոնք մթագնում և խեղաթյուրում են մարդկանց հիմնական բնույթը: Այս քննադատները ժողովրդական երաժշտությունը (քանի որ ստեղծվել է ժողովրդի`ոչ կիրթ գյուղացիների կողմից) համարում են այն միջոցը, որը լավագույնս արտահայտում է բնական կենսակերպը, մինչդեռ կլասիկ երաժշտությունը մակերեսային և անկումային է թվում:

Այս տեսակետը հաճախ բնութագրում է տեղաբնակ մարդկաց որպես "ազնվական վայրենիների", որոնք վարում են իսկական և չարատավորված կյանք, որը բարդացված և պղծված չէ արևմուտքի խիստ շերտավորված կապիտալիստական համակարգերի կողմից:

1870-ին մարդաբան Էդվարդ Թայլըրը (1832–1917) օգտագործելով բարձր և ցածր մշակությների այս գաղափարները` առաջարկեց կրոնի էվոլյուցիայի տեսությունը: Ըստ այս տեսության` կրոնը զարգանում է բազմաստվածային ձևերից դեպի միաստվածայինը[24]: Այս գործընթացում նա վերասահմանեց մշակույթը որպես բոլոր մարդկային հասարակությունների գործունեությունների համակարգի որոշակի բնորոշում: Այս տեսակետը ճանապարհ հարթեց մշակույթի ժամանակակից ընկալման ձևի հարցում:

Բրիտանացի մարդաբան Էդվարդ Թայլըրը անգլիախոս առաջին գիտնականներից էր, որ օգտագործեց մշակույթ եզրույթը ներփակող և ընդհանրական իմաստով:


Մարդաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գոբուստան արգելանոցի ժամանակակից Ադրբեջանի տարածքում ժայռապատկերները, որոնք թվագրվում են 10,000 մ.թ.ա. և որոնք վկայում են զարգացող մշակույթի մասին:

Թեև աշխարհասփյուռ մարդաբանները հիշատակում են ակույթի Թայլըրի սահմանումը[25] 20-րդ դարում "մշակույթը" ի հայտ եկավ որպես կենտրոնական և միավորող հասկացություն ամերիկյան մարդաբանության մեջ, որտեղ այն հիմնականում վերաբերում է ընդհանրական մարդկության ընդունակությանը` խորհրդանշորեն դասակարգելու և կոդավորելու մարդկանց գործունեությունը և հասարակականորեն շփվելու խորհրդանշորեն կոդավորած գործունեություններով: Ամերիկյան մարդաբանությունը բաժանվում է չորս խմբի, որոնցից յուրաքանչյուրը կարևոր դեր է խաղում մշակույթի հետազոտության հարցում. կենսաբանական մարդաբանություն, լեզվաբանական մարդաբանություն, մշակութային մարդաբանություն և հնագիտությունը Միացյալ Նահանգներում.[26][27][28][29]: Kulturbrille կամ " մշակութային ակնոցն" եզրույթը, որը ստեղծվել է գերմանական ամերիկացի մարդաբան Ֆրանց Բոասի կողմից, վերաբերում է "ակնոցին", որով մենք տեսնում ենք մեր երկրները: Մարտին Լայնդսթրոմը պնդում է, որKulturbrille-ը , որը թույլ է տալիս մեզ իմաստավորել մշակույթը, որը մենք կրում ենք, նաև "կարող է կուրացնել մեզ այն բաների հանդեպ, որոնք օտարականները միանգամից են յուրացնում" [30]:

Սոցիոլոգիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մշակույթի սոցիոլոգիան վերաբերում է հասարակության մեջ դրսևորվող մշակույթին: Ըստ սոցիոլոգ Ջորջ Սիմըլի (1858–1918)` մշակույթը վերաբերում է "անհատի հղկմանը արտաքին ձևերի միջոցով, որոնք իրականցվել են պատմության ընթացքում[31]":

Որպես այդպիսին, մշակությը սոցիոլոգիաայի շրջանակներում կարող է սահմանվել որպես մտածելակերպ, վարվելաձև և նյութական օբյեկտներ, որոնք միասին կազմում են մարդու կենսակերպը: Մշակույթը լինում է երկու տեսակի` նյութական մշակույթ և ոչ նյութական մշակույթ[1]: Ոչ նյութական մշակույթը վերաբերում է ոչ ֆիզիկական գաղափարներին, որոնք ունեն անհատները իրենց մշակույթում, ներառյալ արժեքները, հավատալիքների համակարգերը, կանոնները, կարգերը, բարոյական հատկանիշները, լեզուն, կազմակերպությունները և հաստատություններըմ մինչդեռ նյութականը մշակույթի ֆիզիկական արտահայտումն է օբյեկտների կամ արդեն ստեղծած կամ ստեղծվող ճարտարապետության մեջ: Այս եզրույթը հակված է վերաբերել է միայն հնագիտական և մարդաբանական ուսումնասիրություններին, սակայն այն հատկապես նշանակում է բոլոր նյութական վկայությունները, որոնք կարող են վերագրվել անցյալ կամ ներկա մշակույթին:

Մշակութային սոցիոլոգիան առաջին անգամա ի հայտ եկավ Գերմանիայի Վեյմար քաղաքում, որտեղ սոցիոլոգ Ալֆրեդ Վեբերը օգտագործում էր Kultursoziologie (մշակութային սոցիոլոգիա) եզրույթը: Մշակութային սոցիոլոգիան այնուհետև "վերահայտնաբերվեց" անգլիախոս աշխարհում որպես 1960-ականների "մշակութային շրջադարձի" արտադրանք, որը ուղեկցում է ստրուկտուրալիստական և հետժամանակակից մոտեցումները սոցիալական գիտության մեջ: Մշակութային սոցիոլոգիայի այս տեսակը կաող է թեթև համարվել որպես մոտեցում, որը միանում է մշակութային վերլուծութությանը և քննադատական տեսությանը: Մշակութային սոցիոլոգները հակված են ժխտելու գգիտական մեթոդները, փոխարենը հերմենևտիկորեն կենտրոնանալու բառերի, արտեֆակտների և խորհրդանիշների վրա[32]: "Մշակույթը" այդ պահից դարձել է կարևոր հասկացություն սոցիոլոգիայի շատ ճյուղերը, ներառելով կտրուկ այնպիսի գիտական ասպարեզներում, ինչպիսին են սոցիալական շերտավորումը և սոցիալական ցանցային վերլուծությունը: Արդյունքում վերջերս ասպարեզում քանակական սոցիոլոգների ներհոսք նկատվեց: Այսպիսով, այժմ աճում է մշակույթի սոցիոլոգների խմբերը, որոնք իրականում մշակութային սոցիոլոգներ չեն: Այդ գիտնականները ժխտում են մշակութային սոցիոլոգիայի ցրված հետժամանակակից ասպեկտները և փոխարենը տեսական աջակցում են փնտրում սոցիալական հոգեբանության և ճանաչողական գիտության ավելի գիտական ճյուղում:

Վաղ շրջանի հետազոտողները և մշակութային սոցիոլոգիայի զարգացումը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մշակույթի սոցիոլոգիայն առաջացել է սոցիոլոգիայի (ինչպես ձևավորել էին վաղ շրջանի տեսաբանները ինչպիսիք են Մարքսը[33],Դուրկխեիմը և Վեբերը) միջև տրամախաչումից մարդաբանություն գիտակարգի աճման հետ զուգահեռ, որտեղ հետազոտողները ուղի հարթեցին էթնոգրաֆիկ ռազմավարության համար, նկարագրելով և վերլուծելով աշխարհի մշակույթների բազմազանությունը: Այս ասպարեզի վաղ շրջանի զարգացման ժառանգության մի մասը երկարում է մեթոդներում (մշակութային սոցիոլոգիական հետազոտությունը որակական է), տեսություններում (սոցիոլոգիայի քննադատական մոտեցումների բազմազանությունը կենտրոնական է ընթացիկ հետազոտական համայնքների համար) և ասպարեզի նյութական կենտրոնացման մեջ: Օրինակ` փոփ մշակույթի, քաղաքական մշակույթի և սոցիալական դասի հարաբերությունները այս ասպարեզի վաղ շրջանի և տևական ժամանակվա առարկան էին:

Մշակութաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միացյալ Թագավորությունում սոցիոլոգները և այլ գիտնականներ, որոնք ազդեցություն էին կրել այնպիսի մարքսիստներից, ինչպիսիք են Ստուարտ Հոլը (1932–2014) և Ռեյմոնդ Ուիլյամսը (1921–1988) սկիզբ դրեցին մշակութաբանությանը: Հետևելով 19-րդ դարի ռոմանտիկներին` նրանք նույնականացնում էին "մշակույթը" ապրանքի սպառման և ժամանցային զբաղմունքների (արվեստ, երաժշտություն, ֆիլմ, սնունդ, սպորտ և հագուստ) հետ: Նրանք տեսնում էին սպառման և ժամանցի օրինակները որպես սահմանված արտադրանքի հարաբերություններ, որոնք տանում էին դեպի դասերի հարաբերությունների և կազմակերպաման արտադրանքի վրա կենտրոնացումը.[34][35]:

Միացյալ Նահանգներում մշակույթի ուսումնասիրությունները մեծամասամբ կենտրոնանում են փոփ մշակույթի ուսունասիրության, այսինքն` մասսայական արտադրանքի սպառողի և ժամանցային ապրանքների հասարակակն նշանակությունների վրա: Ռիչարդ Հոգարթը առաջարկեց եզրույթը 1964 թվականին, երբ նա հիմնեց Մշակութային ուսումնասիրության ժամանակակից կենտրոն կամ ՄՈւԺԿ Բիրմինգեմում[36]: Այն ժամանակվանից այն սկսվեց ասոցացվել Ստյուարտ Հոլի հետ [37], ով փոարինեց Հոգարթին տնօրենի պաշտոնում[38]: Մշակութային ուսումնասիրությունները այս իմաստով կարող են դիտարկվել որպես սպառողականության բարդությունների սահմանափակ կենտրոնացում, որը պատկանում է ավելի լայն մշակույթին, օրինակ` "արևմտյան քաղաքակրութությանը" կամ "համաշխարհայնացմանը":

Սկսած 1970-ականներից Ստյուարտ Հոլի նախաձեռնող աշխատանքը իր գործընկերներ Պոլ Ուիլիսի, Դիք Հեբդիջի, Թոնի Ջեֆերսոնի և Էնջելա Մաքրոբիի հետ միասին ստեղծեց միջազգային մտավոր շարժում: Երբ ասպարեզը զարգացավ, այնս սկսեց միավորվել քաղաքական տնտեսությունը, շփումը, սոցիոլոգիան, սոցիալական տեսությունը, գրական տեսությունը, մեդիա տեսությունը, ֆիլմերի/տեսանյութերի ուսումնասիրումը, մշակութային մարդաբանությունը, փիլիսոփայությունը, թանգարանային ուսումնասիրումը և արվեստի պատմությունը` ուսումնասիրելու համար մշակութային երևույթները և մշակութային տեսքստերը: Այս ասպարեզում հետազոտողները հաճախ կենտրոնանում են նրա վրա, թե ինչպես են որոշ երևույթներ վերաբերում գաղափարախոսությանը, ազգությանը, էթնիկ պատկանելությանը, սոցիալական դասերին և/կամ գենդերին[39]: Մշակույթի ուսումնասիրումը զբաղվում է ամենօրյա կյքնի նշանակությամբ և գործունեություններով: Այդ գործունեությունները ընդգրկում են մարդկանց` որոշակի գործողություններ (հեռուստացույց դիտելը կամ ճաշելը) կատարելու ձևերը տվյալ մշակույթում: Այն նաև ուսումնասիրում է տարբեր օբյեկտների և գործունեությունների մարդկանց կողմից վերագրվող նշանակությունները: Մշակույթը հատկապես ներառում է այն նշանակություններն ու գործունեությունները, որոնք պատճառից անկախ են տեղի ունեցել: Հասարակական հեռանկարները դիտարկելու նպատակով հեռուստացույց դիտելը չպետք է մշակույթ համարվի, մինչև կվերաբերի ինքնին հեռուստատեսության մեդիային, որը կարող էր ընտրվել ըստ մշակույթի: Սակայն դպրոցականները, որոնք դպրոցից հետո իրենց ընկերների հետ հեռուստացույց են դիտում`"հետ չմնալու" համար, անշուշտ վկայում է այն մասին, որ այս գործունեության մեջ որևէ մեկի մասնակցության հիմնավոր պատճառ չկա:

Մշակութային ուսումնասիրության համատեքստում տեքստի գաղափարը ներառում է ոչ միայն գրավոր լեզուն, այլև ֆիլմերը, նկարները, նորաձևությունը և սանրվածքները. մշակութային ուսումնասիրության տեքստերը ընդգրկում են մշակույթի բոլոր նշանակալից արտեֆակտները[40]: Նման ձևով գիտակարգը ընդլայնում է "մշակույթի" կոնցեպտը: Մշակութային ուսումնասիրությունների հետազոտողի համար "մշակույթը" ներառում է ոչ միայն ավանդական բարձր մշակույթը (իշխող հասարակակն խմբի մշակույթը)[41] և փոփ մշակույթը, այլև ամենօրյա նշանակություններն ու գործունեությունները: Վերջին երկուսը իրականում դարձել են մշակութային ուսումնասիրությունների հիմնական կենտրոնացման առարկան: Հետագա և վերջին մոտեցումը համեմատական մշակութային ուսումնասիրությունն է, հիմնված համեմատական գրականության և մշակութային ուսումանսիրությունների գիտակարգերի վրա[42]:

Միացյալ նահանգների և Միացյալ թագավորության գիտնականները 1970-ականների վերջից զարգացրել են մշակութային ուսումնասիրությունների զանազան տարբերակներ: Մշակութային ուսումնասիրությունների բրիտանական տարբերակը ծագել է 1950-1960-ականներին, հիմնականում Րիչարդ Հոգարթի, Ե.Պ. Թոմփսընի և Ռայմոնդ Ուիլիամսի , իսկ ավելի ուշ Ստյուարտ Հոլի և Բիրմինգեմի համալսարանում Մշակութային Ուսումնասիրությունների Ժամանակակից կենտրոնի այլ գիտնականների ազդեցության ներքո: Այն ներառում էր քաղաքական, ձախ թևի հայացքներ և կապիտալիստական մշակույթի քննադատություններ: Այն փոխառել է "մշակութային արդյունաբերության" (զանգվածային մշակույթի) Ֆրանկֆուրտի դպրոցի քննադատության որոշ գաղափարներ: Այն նկատվում է մշակութային ուսումնասիրության վաղ շրջանի բրիտանացի գիտնականների աշխատություններում. տե'ս օրինակ Ռայմոնդ Ուիլիամսի, Ստյուարտ Հոլի, Պոլ Ուիլիսի և Պոլ Գիլրոյի աշխատանքները:

Միացյալ նահանգներում Լինդլոֆն ու Թայլըրը գրում են`"Մշակութային ուսումնասիրությունը հիմնված են պրագմատիկ, լիբերալ-պլյուրալիստական ավադույթների վրա"[43]: Մշակութային ուսումնասիրությունների ամերիկյան տարբերակը սկզբից ավելի շատ վերաբերում էր լսարանի սուբյեկտիվ և համապատասխան կողմերի պատճառները հասկանալուն և զանգվածային մշակույթի օգտագործմանը, օրինակ մշակութային ուսումնասիրությունների ամերիկյան կողմնակիցները գրում էին ֆէնդոմի ազատականացնող կողմերի մասին: Ամերիկյան և բրիտանական շերտերի միջև տարբերությունը, սակայն, այժմ վերացել է: Որոշ հետազոտողներ, հատկապես մշակութային ուսումնասիրությունների բրիտանական վաղ շրջանում, ասպարեզի համար կիրառում էին մարքսիստական մոդելը: Այս մտածելակերպը որոշ ազդեցություն է կրում Ֆրանկֆուրի դպրոցից, սակայն ավելի մեծ է ստրուկտուրալիստական մարքսիզմի ներկայացուցիչ Լուի Ալթուսըրի և այլոց ազդեցությունը: Օրթոդոքս մարքսիսզմի գլխավոր մոտեցումը կենտրոնացված է նշանակության արտադրության վրա: Այս մոդելը ենթադրում է մշակույթի զանգվածային արտադրություն և նույնականացնում է ուժը որպես, մի երևույթ, որը մշակութային արտեֆակտների արտադրման հետ միասին է: Մարքսիստական տեսանկյունից, նրանք, ովքեր վերահսկում են արտադրանքի միջոցները (տնտեսական բազան), էականապես վերահսկում են մշակույթը: Մշակութային ուսումնասիրությունների այլ մոտեցումներ, օրինակ՝ այս ասպարեզի ֆեմինիստական մշակութային ուսումնասիրությունները և ավելի ուշ ամերիկյան զարգացումները հեռու են մնում այս տեսանկյունից: Նրանք քննադատում են նշանակության միակ և դոմինանտ լինելու մարքսիստական պնդումը, որը ընդունում են բոլորը ցանկացած նշակութային արտադրանքի համար: Ոչ մարքիստական մոտեցումները ենթադրում են մշակութային արտեֆակտների սպառման տարբեր եղանակներ, որոնք ազդում են արտադրանքի նշանակության վրա: Այս տեսանկյունը գալիս է Doing Cultural Studies: The Story of the Sony Walkman (by Paul du Gay et al.),[44] գրքից, որը փնտրում է այն գաղափարը, որ նրանք, ովքեր արտադրում ենք ապրանքը վերահսկում են մարդկանց կողմից դրանց վերագրվող մշանակությունները: Ֆեմինիստական մշակութային վերլուծաբան, տեսաբան և արվեստի պատմաբան Գրիզելդա Պոլոքը իր ներդրումն է ունեցել մշակութային ուսումնասիրություններում արվեստի պատմության և հոգեբանական վերլուծության տեսանկյունից: Գրող Յուլիյա Կրիստեվան դարի շրջադարձային այն ազդեցիկ մարդկանցից է, ով իր ներդրումն է ունեցել մշակութային ուսումնասիրությունների վրա արվեստի և ֆրանսիական ֆեմինիզմի հոգեբանական վերլուծության ասպարեզում:

Պետրակիսը և Կոստիսը (2013) բաժանում են մշակութային ֆոնային փոփոխականները երկու հիմնական խմբի[45]`

  1. Առաջին խմբի մեջ են մտնում փոփոխականները, որոնք ներկայացնում են հասարակությունների "արտադրողականության կողմնորոշումը"`ներկայացուցչական կողմոնորշում, ապագայի կողմնորոշում, հաստատակամություն, էներգետիկ հեռավորություն և անորոշությունից խուսափում:
  2. Երկրորդի մեջ են մտնում այն փոփոխականները, որոնք ներկայացնում են հասարակությունների "սոցիալական կողմնորոշումը", այսինքն` նրանց անդամների վերաբերմունքը և կենսակերպը: Այս փոփոխականները ներառում են գենդերային հավասարությունը, ինստիտուցիոնալ կոլեկտիվիզմը, ներխմբային կոլեկտիվիզմը և մարդկային կողմնորոշումը:

2016 թվականին Ռեյն Ռոդը առաջարկեց մշակույթի նոր մոտեցում: Նա սահմանում է մշակույթը որպես ռեսուրսների գումար, որոնք հասանելի են մարդկանց` իրենց աշխարհը իմաստավորելու համար, և առաջարկում է երկկողմանի մոտեցում, միավորելով տեքստի ուսումնասիրությունը (շրջանառությայ մեջ գտնվող բոլոր հստակեցված նշանակությունները) և մշակութային գործունեությունները (բոլոր կրկնվող գործողությունները, որոնք ներառում են արտադրությունը, նշանակությունների տարածումն ու փոխանցումը), այսպիսով հնարավոր դարձնելով վերակապակցել մշակույթի մարդաբանական և սոցիոլոգիական ուսումանսիրությունը տեքստային տեսության ավանդույթի հետ միասին:


Notes[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 Macionis John J, Gerber Linda Marie (2011)։ Sociology (English)։ Toronto: Pearson Prentice Hall։ էջ 53։ ISBN 978-0-13-700161-3։ OCLC 652430995։ Արխիվացված օրիգինալից August 18, 2017-ին։ Վերցված է May 29, 2017 
  2. Cicéron Marcus Tullius Cicero, Bouhier Jean (1812)։ Tusculanes (French)։ Nismes: J. Gaude։ էջ 273։ OCLC 457735057 
  3. 3,0 3,1 Velkley Richard L (2002)։ «The Tension in the Beautiful: On Culture and Civilization in Rousseau and German Philosophy»։ Being after Rousseau: philosophy and culture in question (English)։ Chicago: University of Chicago Press։ էջեր 11–30։ ISBN 978-0-226-85256-0։ OCLC 47930775 
  4. Sorrells Kathryn (2015)։ Intercultural Communication: Globalization and Social Justice։ Los Angeles: Sage։ ISBN 978-1-4129-2744-4 [Հղում աղբյուրներին]
  5. James Paul, Magee Liam, Scerri Andy, Steger Manfred (2015)։ Urban Sustainability in Theory and Practice: Circles of Sustainability (անգլերեն)։ London: Routledge։ էջ 53։ ISBN 978-1-138-02572-1։ OCLC 942553107։ Արխիվացված օրիգինալից June 26, 2017-ին։ Վերցված է May 29, 2017 
  6. «Meaning of "culture"»։ Cambridge English Dictionary (անգլերեն)։ Արխիվացված օրիգինալից August 15, 2015-ին։ Վերցված է July 26, 2015 
  7. Pyszczynski Tom, Solomon Sheldon, Greenberg Jeff (2015)։ Thirty Years of Terror Management Theory։ Advances in Experimental Social Psychology (անգլերեն) 52։ էջեր 1–70։ ISBN 978-0-12-802247-4։ doi:10.1016/bs.aesp.2015.03.001։ Արխիվացված օրիգինալից September 15, 2017-ին։ Վերցված է May 29, 2017 
  8. Greenberg Jeff, Koole Sander L., Pyszczynski Tom (2013)։ Handbook of Experimental Existential Psychology (անգլերեն)։ Guilford Publications։ ISBN 978-1-4625-1479-3 
  9. Lind J., Lindenfors P., Ghirlanda S., Lidén K., Enquist M. (2013-05-07)։ «Dating human cultural capacity using phylogenetic principles»։ Scientific Reports (անգլերեն) 3 (1): 1785։ ISSN 2045-2322։ PMC 3646280։ PMID 23648831։ doi:10.1038/srep01785։ Արխիվացված օրիգինալից October 2, 2016-ին։ Վերցված է May 23, 2018 
  10. 10,0 10,1 Panikkar Raimon (1991)։ Pathil Kuncheria, ed.։ Religious Pluralism: An Indian Christian Perspective։ ISPCK։ էջեր 252–99։ ISBN 978-81-7214-005-2։ OCLC 25410539 
  11. Rein Raud (2016-08-29)։ Meaning in Action: Outline of an Integral Theory of Culture։ Cambridge: Polity։ ISBN 978-1-5095-1124-2։ OCLC 944339574 
  12. Chigbu Uchendu Eugene (2015-07-03)։ «Repositioning culture for development: women and development in a Nigerian rural community»։ Community, Work & Family 18 (3): 334–50։ ISSN 1366-8803։ doi:10.1080/13668803.2014.981506 
  13. O'Neil Dennis (2006)։ «Culture Change: Processes of Change»։ Culture Change։ Palomar College։ Արխիվացված օրիգինալից October 27, 2016-ին։ Վերցված է October 29, 2016 
  14. Pringle Heather (November 20, 1998)։ «The Slow Birth of Agriculture»։ Science (անգլերեն) 282 (5393): 1446։ ISSN 0036-8075։ doi:10.1126/science.282.5393.1446։ Արխիվացված օրիգինալից August 7, 2017-ին։ Վերցված է May 29, 2017 
  15. Kant, Immanuel. 1784. "Answering the Question: What is Enlightenment?" (German: "Beantwortung der Frage: Was ist Aufklärung?") Berlinische Monatsschrift, December (Berlin Monthly)
  16. Eldridge Michael։ «The German Bildung Tradition»։ UNC Charlotte։ Արխիվացված օրիգինալից January 23, 2009-ին։ Վերցված է 2017-05-29 
  17. Underhill James W. (2009)։ Humboldt, Worldview, and Language։ Edinburgh: Edinburgh University Press 
  18. Köpping Klaus-Peter (2005)։ Adolf Bastian and the psychic unity of mankind։ Lit Verlag։ ISBN 978-3-8258-3989-5։ OCLC 977343058 
  19. Ellis Ian։ «Biography of Adolf Bastian, ethnologist»։ Today in Science History։ Արխիվացված օրիգինալից August 6, 2017-ին։ Վերցված է May 29, 2017 
  20. Liron Tal (2003)։ Franz Boas and the discovery of culture (Thesis) (English)։ OCLC 52888196։ Արխիվացված է օրիգինալից January 2, 2017-ին։ Վերցված է October 30, 2016 
  21. 21,0 21,1 Arnold Matthew (1869)։ «Culture and Anarchy»։ Արխիվացված օրիգինալից January 6, 2017-ին։ Վերցված է May 29, 2017 
  22. Williams (1983), p. 90. Cited in Roy Shuker (1997)։ Understanding popular music։ Routledge։ էջ 5։ ISBN 978-0-415-10723-5։ OCLC 245910934  argues that contemporary definitions of culture fall into three possibilities or mixture of the following three:
    • "a general process of intellectual, spiritual, and aesthetic development"
    • "a particular way of life, whether of a people, period, or a group"
    • "the works and practices of intellectual and especially artistic activity".
  23. Bakhtin 1981, p. 4
  24. McClenon, pp. 528–29
  25. Angioni Giulio (1973)։ Tre saggi sull'antropologia dell'età coloniale.։ OCLC 641869481։ Արխիվացված օրիգինալից September 5, 2017-ին։ Վերցված է May 29, 2017 
  26. Կաղապար:Oxford Dictionaries
  27. Fernandez James W., Hanchett Suzanne L., Jeganathan Pradeep, Nicholas Ralph W., Robotham Donald Keith, Smith Eric A. (August 31, 2015)։ «anthropology | Brittanica.com»։ Brittanica.com։ Encyclopedia Brittanica։ Արխիվացված օրիգինալից October 30, 2016-ին։ Վերցված է October 30, 2016 
  28. «What is Anthropology? – Advance Your Career»։ American Anthropological Association։ Արխիվացված օրիգինալից October 26, 2016-ին։ Վերցված է October 30, 2016 
  29. Haviland William A., McBride Bunny, Prins Harald E.L., Walrath Dana (2011)։ Cultural Anthropology: The Human Challenge։ Wadsworth/Cengage Learning։ ISBN 978-0-495-81082-7։ OCLC 731048150 
  30. Lindström Martin (2016)։ Small data : the tiny clues that uncover huge trends։ London: St. Martin's Press։ ISBN 978-1-250-08068-4։ OCLC 921994909 
  31. Simmel Georg (1971)։ Levine Donald N, ed.։ Georg Simmel on individuality and social forms: selected writings։ Chicago: University of Chicago Press։ էջ xix։ ISBN 978-0-226-75776-6։ Արխիվացված օրիգինալից September 12, 2017-ին։ Վերցված է May 29, 2017 
  32. Sokal Alan D. (June 5, 1996)։ «A Physicist Experiments with Cultural Studies»։ Lingua Franca։ Արխիվացված օրիգինալից March 26, 2007-ին։ Վերցված է October 28, 2016  Physicist Alan Sokal published a paper in a journal of cultural sociology stating that gravity was a social construct that should be examined hermeneutically. See Sokal affair for further details.
  33. Berlin Isaiah, Ryan Alan (2002)։ Karl Marx: His Life and Environment (English)։ New York: Oxford University Press։ էջ 130։ ISBN 978-0-19-510326-7։ OCLC 611127754 
  34. Williams Raymond (1983)։ «Keywords: A Vocabulary of Culture and Society» (English)։ New York: Oxford University Press։ էջեր 87–93, 236–38։ Արխիվացված օրիգինալից September 12, 2017-ին։ Վերցված է May 29, 2017 
  35. Berger John (1972)։ Ways of seeing (English)։ Peter Smithn։ ISBN 978-0-563-12244-9։ OCLC 780459348։ Արխիվացված օրիգինալից September 12, 2017-ին։ Վերցված է May 29, 2017 
  36. «Studying Culture – Reflections and Assessment: An Interview with Richard Hoggart»։ Media, Culture, and Society 13 
  37. Adams Tim (September 23, 2007)։ «Cultural hallmark»։ The Guardian (en-GB)։ ISSN 0261-3077։ Արխիվացված օրիգինալից October 31, 2016-ին։ Վերցված է October 30, 2016 
  38. James Procter (2004)։ Stuart Hall։ Routledge։ ISBN 978-0-415-26267-5։ OCLC 318376213 
  39. Sardar Ziauddin, Van Loon Borin, Appignanesi Richard (1994)։ Introducing Cultural Studies։ New York: Totem Books։ ISBN 978-1-84046-587-7։ OCLC 937991291 
  40. Fiske John, Turner Graeme, Hodge Robert Ian Vere (1987)։ Myths of Oz: reading Australian popular culture (English)։ London: Allen and Unwin։ ISBN 978-0-04-330391-7։ OCLC 883364628 
  41. Bakhtin Mikhail Mikhaĭlovich, Holquist Michael (1981)։ The dialogic imagination four essays (English)։ Austin: University of Texas Press։ էջ 4։ OCLC 872436352 
  42. «Comparative Cultural Studies»։ Purdue University Press (անգլերեն)։ 2015։ Արխիվացված օրիգինալից August 5, 2012-ին։ Վերցված է October 30, 2016 
  43. Lindlof Thomas R, Taylor Bryan C (2002)։ Qualitative Communication Research Methods (2nd ed.)։ Sage։ էջ 60։ ISBN 978-0-7619-2493-7։ OCLC 780825710 
  44. du Gay Paul, ed. (1997)։ Doing Cultural Studies: The Story of the Sony Walkman։ Sage։ ISBN 978-0-7619-5402-6։ OCLC 949857570 
  45. Petrakis Panagiotis, Kostis Pantelis (2013-12-01)։ «Economic growth and cultural change»։ The Journal of Socio-Economics 47: 147–57։ doi:10.1016/j.socec.2013.02.011։ Արխիվացված օրիգինալից January 17, 2017-ին։ Վերցված է May 29, 2017