Մաշկազերծում

Մաշկազերծում դանդաղ և ցավոտ տանջանքների և/կամ մահապատժի մեթոդ, որի ժամանակ մաշկը հեռացվում է մարմնից: Սովորաբար, փորձ է արվում մաշկի հեռացված մասը պահպանել անվնաս:

Շրջանակ

Մեռած կենդանուն կարող են մաշկազերծել՝ սնունդ պատրաստելու, կամ նրա կաշին, մորթին օգտագործելու համար։ Սա ավելի հաճախ կոչվում է մորթազերծում։

Մարդկանց մորթազերծումը օգտագործվում է որպես խոշտանգումների կամ մահապատժի մեթոդ՝ կախված նրանից, թե մաշկի որքան մասն է հեռացվում։ Սա հաճախ անվանում են կենդանի մաշկազերծում։ Կան նաև գրառումներ մարդկանց մահից հետո մաշկազերծման մասին, որը սովորաբար արվել է որևէ հայտնի թշնամու կամ հանցագործի դիակը նվաստացնելու համար, երբեմն կապված կրոնական համոզմունքների հետ (օրինակ՝ հանդերձյալ կյանքը մերժելու համար); երբեմն մաշկն օգտագործվում է, կրկին՝ զսպման, էզոտերիկ/ծիսական նպատակներով և այլն (օրինակ՝ գանգի մաքրում):

Մահվան պատճառները

Մաշկաբան Էռնստ Յունգը նշում է, որ մաշկազերծան հետևանքով մահվան տիպիկ պատճառներն են՝ շոկը, արյան կամ այլ հեղուկների կրիտիկական կորուստը, հիպոթերմիան կամ վարակները, և որ իրական մահը, ըստ գնահատականների, տեղի է ունենում մաշկազերծումից մի քանի ժամից մինչև մի քանի օր հետո^[1]։ Հիպոթերմիան հնարավոր է, քանի որ մաշկը ապահովում է բնական մեկուսացում, որը կարևոր է մարմնի ջերմաստիճանը պահպանելու համար։

Պատմություն

Ասորական ավանդույթ

Էռնստ Յունգը իր «Մաշկի կարճ մշակութային պատմություն» աշխատության մեջ ներկայացնում է մի ակնարկ, որում նա ուրվագծում է մարդկանց մաշկազերծելու նեոասորական ավանդույթը^[2]։ Աշուրնասիրպալ II-ի (մ.թ.ա. 883–859) ժամանակներից ի վեր այս սովորույթը ցուցադրվում և հիշատակվում է ինչպես փորագրություններում, այնպես էլ թագավորական պաշտոնական հրամանագրերում: Փորագրությունները ցույց են տալիս, որ մաշկազերծման իրական գործընթացը կարող է սկսվել մարմնի տարբեր մասերում, ինչպիսիք են՝ ոտքի ստորին հատվածը, ազդրերը կամ հետույքը։

Իրենց թագավորական հրովարտակներում նեոասորական թագավորները, կարծես, ուրախանում են իրենց գերիներին պարտադրված սարսափելի ճակատագրով, և որ մաշկազերծումը, կարծես, մասնավորապես ապստամբ առաջնորդներին էր վիճակված։ Յունգը այս հաղթական հռետորաբանության մի քանի օրինակներ է բերում Աշուրնասիրպալ II-ից.

Ես քաղաքի դարպասի դիմաց սյուն եմ պատրաստել և մաշկել եմ բոլոր ապստամբ առաջնորդներին, սյունը պատել եմ մաշկվածներով։ Ես թողել եմ, որ նվաճված քաղաքների առաջնորդները մաշկվեն, և քաղաքի պարիսպները պատել եմ նրանց մաշկով։ Գերիներին սրով սպանել եմ և գոմաղբի վրա նետել։

Բրիտանական թանգարանում գտնվող Ռասամի գլանը նկարագրում է սա.

Նրանց դիակները նրանք կախեցին ցցերից, հանեցին նրանց կաշին և դրանցով ծածկեցին քաղաքի պարիսպը։

Այլ օրինակներ

Միջնադարյան Եվրոպայում դավաճանների հրապարակային մահապատժի շրջանակներում երբեմն օգտագործվում էր մարմնից միսը այրելը կամ կտրելը։ Նմանատիպ մահապատժի մեթոդ օգտագործվել է դեռևս 18-րդ դարի սկզբին Ֆրանսիայում;Այդպիսի մի դրվագ գրաֆիկորեն ներկայացված է Միշել Ֆուկոյի «Կարգապահություն և պատիժ» վեպի առաջին գլխում (1979):

1303 թվականին, Վեստմինստերյան աբբայության գանձարանը թալանվեց, որտեղ պահվում էր Էդուարդ I թագավորին պատկանող մեծ գումար։ 48 վանականների ձերբակալությունից և հարցաքննությունից հետո նրանցից երեքը, այդ թվում՝ ենթավանահայրը և սրբազանը, մեղավոր ճանաչվեցին կողոպուտի մեջ և մաշկազերծվեցին։ Նրանց մաշկը ամրացված էր երեք դռների՝ որպես նախազգուշացում եկեղեցու և պետության կողոպտիչների համար^[3]։ Անգլիայի Էսեքս քաղաքի Քոփֆորդի Սուրբ Միքայել և բոլոր հրեշտակները եկեղեցում պնդում են, որ հին դռանը կպած մարդկային մաշկ է հայտնաբերվել, չնայած ապացույցները, կարծես, դժվար է գտնել^[4]։

Չինական պատմության մեջ Սուն Հաոն, Ֆու Շենգը և Գաո Հենգը հայտնի էին մարդկանց դեմքերից մաշկը հեռացնելով։^[5] Հոնգվու կայսրը մաշկեց կաշառակեր պաշտոնյաներին, որոնք յուրացրել էին ավելի քան 60 թեալ արծաթ^[6]^[7]: Հաի Ռուին առաջարկեց, որ իր կայսրը մաշկի կոռումպացված պաշտոնյաներին։ Չժենդե կայսրը մաշկեց վեց ապստամբների^[8], Չժան Սիանժոնգը նույնպես մաշկեց շատ մարդկանց^[9]։ Լու Սինն ասում էր, որ Մին դինաստիան սկսվել և ավարտվել է մաշկազերծմամբ^[10]։

Մաշկզերծման օրինակներ և պատկերներ

Գեղարվեստական

«Մարմինների աշխարհներ»-ի պլաստինապատ ցուցանմուշներից մեկը ներառում է հետմահու մաշկազերծված ամբողջական մաշկ, իսկ մյուս ցուցանմուշներից շատերի մաշկը հեռացվել է։

Դիցաբանական

Հունական դիցաբանության մեջ Մարսիասը՝ սատիրը, կենդանի մաշկվել է Ապոլլոնին երաժշտական մրցույթում պարտվելուց հետո։
Ըստ հունական դիցաբանության, ասում են, որ Ալոեոսը մաշկազերծել է տվել իր կնոջը։
Հսկա Աստերիուսին կենդանի մաշկեց աստվածուհի Աթենասը.
Ացտեկյան դիցաբանության մեջ Շիպե Տոտեկը մահվան, վերածննդի և մաշկազերծման աստվածն է։ Գերեվարված թշնամու զինվորներին ամեն տարի մաշկազերծում էին որպես զոհաբերություն նրան։

Պատմական

Հերոդոտոսի վկայությամբ՝ Պարսկաստանի Կամբյուսես II-ի օրոք կաշառակեր դատավոր Սիսամնեսը մաշկվել է կաշառք վերցնելու համար։
Թալմուդը քննարկում է, թե ինչպես Ռաբբի Ակիվան կենդանի մաշկվեց հռոմեացիների կողմից Թորան հրապարակավ սովորեցնելու համար։
Կաթոլիկ և ուղղափառ ավանդույթները պնդում են, որ Սուրբ Բարդուղիմեոսի մարմինը մաշկազերծվել է խաչելությունից առաջ։
Ըստ լուրերի, 202 թվականին Սուրբ Խարալամբոսը 113 տարեկան հասակում անողոք տանջանքների է ենթարկվել Սեպտիմիոս Սևերոսի գահակալության ժամանակ: Տանջողները երկաթե կեռիկներով կտրատեցին նրա մարմինը և քերեցին մարմնից ամբողջ մաշկը։
260 թվականին Հռոմի կայսր Վալերիանոսը Եդեսիայում Պարսկաստանի թագավոր Շապուհ I-ի հետ բանակցությունների ժամանակ գերի է վերցվել։ Որոշ աղբյուրների համաձայն՝ նրան կենդանի մաշկել են։
Ասում են, որ Մանիի, մանիքեության հիմնադիր մարգարեի մասին մաշկազերծել կամ գլխատել են (մոտ 275 թվական):
Վասակ Մամիկոնյանը, ով հայոց բանակի գլխավոր հրամանատարն էր Արշակ II-ի օրոք, կենդանի մաշկվեց Շապուհ II-ի հրամանով, այն բանից հետո, երբ նա, Արշակի հետ միասին, գերի ընկավ և բանտարկվեց պարսից թագավորի կողմից։ Այնուհետև նրա մաշկը լցրեցին խոտով և դրեցին Արշակի առջև՝ բանտարկված հայ թագավորին ծաղրելու և հոգեբանորեն տանջելու համար (մոտ 367 թվական):
Ասում են, որ Տոտիլան հրամայել է մաշկազերծել Պերուջայի եպիսկոպոս Հերկուլանոսի մարմինը, երբ նա 549 թվականին գրավել է այդ քաղաքը։
Ասում են, որ 991 թվականին Անգլիայում վիկինգների արշավանքի ժամանակ լոնդոնցի տեղացիները մաշկել են մի դանիացի վիկինգի՝ եկեղեցի թալանելու համար։ Տեղական եկեղեցու դռան վրա հայտնաբերված ենթադրյալ մարդկային մաշկը տարիներ շարունակ համարվել է այս լեգենդի ապացույց, սակայն 2001 թվականին BBC-ի «Վիկինգների արյունը» վավերագրական ֆիլմի նկարահանումների ընթացքում կատարված ավելի խորը վերլուծությունը հանգել է այն եզրակացության, որ պահպանված մաշկը պատրաստված է կովի կաշվից և 19-րդ դարի խաբեության մաս է կազմել։
Պիեռ Բազիլին կենդանի մաշկեցին, իսկ ամրոցի բոլոր պաշտպաններին կախաղան բարձրացրին 1199 թվականի ապրիլի 6-ին՝ վարձկան առաջնորդ Մերկադիերի հրամանով, 1199 թվականի մարտին Շալյուսի պաշարման ժամանակ Անգլիայի թագավոր Ռիչարդ I-ին աղեղնազենով սպանելու համար։^[11]
1314 թվականին Աունայ եղբայրներ, որոնք Ֆրանսիայի Ֆիլիպ IV թագավորի հարսների սիրահարներն էին, կենդանի մաշկվեցին, ապա կաստրացիայի ենթարկվեցին և գլխատվեցին, իսկ նրանց մարմինները դրվեցին կախաղանի վրա: Նրանց պատժի ծայրահեղ խստությունը պայմանավորված էր հանցագործության «Վեհությանը վիրավորանք» բնույթով։
1323 թվականին Մեքսիկա ցեղը խնդրեց Յաոչիուատլին՝ Կուլհուականի կառավարիչ Աչիկոմետալի դստերը, ամուսնանալ նրա հետ։ Վերջինիս անտեղյակ լինելով՝ նա զոհաբերվեց, և քահանան տոնական ընթրիքի ժամանակ հայտնվեց նրա մաշկը հագած՝ որպես ծիսակատարության մաս։
1404 կամ 1417 թվականին հուրուֆիստ Իմադ ուդ-Դին Նեսիմին՝ թյուրքական ծագում ունեցող իսլամական բանաստեղծը, կենդանի մաշկվեց, ըստ երևույթին, Թեմուրյան կուսակալի հրամանով և հերետիկոսության համար։
1490 թվականին Մորիայում ապստամբությունը գլխավորած Կրոկոդեյլաս Կլադասը կենդանի մաշկվեց օսմանների կողմից, երբ նա հայտնվեց ճակատամարտում։
Մարկո Անտոնիո Բրագադին, Ֆամագուստայի վենետիկցի հրամանատարը, որին թուրքերը կենդանի մորթեցին քաղաքի մեկ տարվա պաշտպանությունից հետո 1571 թվականին։
1571 թվականի օգոստոսին օսմանները մաշկազերծեցին պարտված վենետիկցի հրամանատար Մարկո Անտոնիո Բրագադինին, ինչը մեծ վրդովմունք առաջացրեց Վենետիկում և, հնարավոր է, ոգեշնչեց Տիցիանի «Մարսյասի մորթազերծումը» ստեղծագործությունը^[12]։
1611 թվականի սեպտեմբերին Յանինայում ձախողված ապստամբությունից հետո օսմանները կենդանի մաշկեցին Դիոնիսոս Փիլիսոփային (կամ Դիոնիսոս Սկիլոսոֆոսին): Նրա մաշկը լցրեցին խոտով և շքերթով տարան:
1657 թվականին լեհ ճիզվիտ նահատակ Անդրեյ Բոբոլան այրվեց, կիսով չափ խեղդամահ արվեց, մասամբ կենդանի մաշկվեց և սպանվեց սրի հարվածով արևելյան ուղղափառ կազակների կողմից։
1771 թվականին Օսմանյան կայսրության դեմ կրետացի ապստամբ Դասկալոգիաննիսին կենդանի մաշկեցին, և ասում են, որ նա տառապել է արժանապատիվ լռության մեջ։
Միացյալ Նահանգներում, Վիրջինիայում ստրկության դեմ ապստամբության առաջնորդ Նատ Թրները կախաղան է բարձրացվել 1831 թվականի նոյեմբերի 11-ին։ Այնուհետև նրա մարմինը մաշկազերծվել է, իսկ մաշկն օգտագործվել է հուշանվերներ պատրաստելու համար^[13]։
1941 թվականի հուլիսի 17-ին Յադովնոյի համակենտրոնացման ճամբարում սերբ ուղղափառ ծխական քահանա Դամյան Շտրբաչը նահատակվեց՝ մաշկազերծվելով ուստաշ պահակների կողմից։^[14]
Մարսել Օֆյուլսի «Hôtel Terminus. The Life and Times» վավերագրական ֆիլմում ֆրանսիական դիմադրության առաջնորդի դուստրը պնդում է, որ իր հորը 1942-1944 թվականներին Լիոնում Կլաուս Բարբիեի կողմից տանջանքների են ենթարկել, այդ թվում՝ մշկազերծել։
1957 թվականին Էդ Գեյնի զոհը գտնվեց «մաշկած եղջերուի պես»։ Ըստ երևույթին, Գեյնը ոգեշնչվել է այն ժամանակվա պատմություններից, թե ինչպես են նացիստները հավաքում մարմնի մասեր՝ լուսամփոփներ և այլ իրեր պատրաստելու համար^[15]։ Նրա պատմությունը ոգեշնչման աղբյուր է հանդիսացել Նորման Բեյթսի («Պսիխո» ֆիլմում), Ջեյմ Գամբի «Բուֆալո Բիլի» («Գառնուկների լռությունը») և «Կաշվե դեմքը» («Տեխասյան շղթայական սղոցի կոտորած» ֆիլմում) հորինված կերպարների համար։

Հորինված

Թոմաս Հարիսի «Գառնուկների լռությունը» վեպում Բուֆալո Բիլ կերպարը սերիական մարդասպան է, որի գործունեության մեջ է մտնում զոհերի մաշկազերծումը։
«Սառույցի և կրակի երգ» և «Գահերի խաղ» ֆենտեզի սերիալներում Դրեդֆորտի Բոլտոնների տունը հայտնի է մաշկազերծումը որպես խոշտանգման և մահապատժի մեթոդ օգտագործելով: Նրանց զինանշանի վրա պատկերված է մաշկազերծված տղամարդու, որը կախված է գլխիվայր, իսկ տան ղեկավար Ռուս Բոլտոնը պնդում է, որ «մերկ տղամարդը քիչ գաղտնիքներ ունի, մորթազերծվածը՝ ոչ մեկը»: Թեոն Գրեյջոյին մասամբ մաշկազերծել է Ռեմսի Բոլտոնը, թեև ոչ մահացու:
«Գիշատիչ» ֆիլմաշարի վերնագրային հրեշ/այլմոլորակային տեսակը մաշկում է իր զոհերին։
Հարուկի Մուրակամիի «Լարվող թռչնի քրոնիկոնը» (1994–1995) վեպում Մամիյա կերպարը տրավմա է ստանում՝ ականատես լինելով, թե ինչպես են 1930-ականների վերջին Մանջոու-Գոյում մաշկազերծում իր գործընկերոջը։
1984 թվականի «Ինդիանա Ջոնսը և ճակատագրի տաճարը» ֆիլմում մաշկազերծված զոհերի մաշկերը տեսանելի են մի քանի կադրերի ետին պլանում, որոնք կախված են Կալիի տաճարում։
2005 թվականի «Սղոց 2» ֆիլմում «Էլիտար որսորդական ակումբում» աշխատող բժիշկը տանջում է կալանավորին՝ մաշկելով նրա դեմքը։ Նկարագրված ընթացակարգը բացարձակապես ծիծաղելի է. բժիշկը շրջանաձև ակոս է կտրում դեմքի շուրջը և սկսում է այն պոկել՝ կարծես դա օգտագործված պահպանակ լիներ, թողնելով միայն մի քանի արյան հետքեր։ Իրականում հիվանդը կմահանար արյունահոսությունից։
2008 թվականի ֆրանսիական «Նահատակներ» ֆիլմում կանացի կերպարը մորթազերծվում է գաղտնի փիլիսոփայական մի ընկերության կողմից, որը ձգտում է բացահայտել հանդերձյալ կյանքի գաղտնիքները՝ «նահատակների» ստեղծման միջոցով։
Սլիթինները՝ «Դոկտոր Ով» գիտաֆանտաստիկ սերիալում գործող հանցագործ այլմոլորակայինների ընտանիքը, քողարկվում են՝ օգտագործելով իրենց մահացած զոհերի կաշին։ Առանձնապես ակնարկվում է, որ նրանց զոհերից մի քանիսը կենդանի մաշկազերծված են։
2012 թվականի «Դրեդ» ֆիլմում թմրավաճառ Մա-Ման հրամայում է կենդանի մաշկել երեք անբարեխիղճ դիլերների, նախքան պատշգամբից նետելը։
«Բաֆի՝ վամպիրների մարդասպանը» հեռուստասերիալի վեցերորդ եթերաշրջանում կախարդ Ուիլոու Ռոզենբերգը մութ մոգության միջոցով մաշկազերծում է Ուորեն Միրսին՝ ի պատասխան իր ընկերուհու՝ Թարա Մաքլեյի սպանության։
2019 թվականի «Արևահավասար» ֆոլկ ժանրի սարսափ ֆիլմում գլխավոր հերոսներից մեկը՝ Մարկը, էկրանից դուրս մաշկազերծվում է, իսկ նրա դահիճը ավելի ուշ երևում է՝ նրա դեմքը որպես դիմակ, իսկ ոտքերը՝ որպես տաբատ կրելով։
2020 թվականի «Որսորդ Որսորդ» ֆիլմում գլխավոր հերոսուհիներից մեկը՝ Աննան, մաշկում է իր ամուսնուն և դստերը սպանած տղամարդու դեմքն ու մարմնի վերին մասը։
2021 թվականի «Սպիրալ» ֆիլմում մի կերպար մաշկվում է (մասամբ էկրանին)՝ որպես պարուրաձև մարդասպանի ծրագրի մի մաս:
2024 թվականի «Դեդփուլ և Վոլվերայն» ֆիլմում Կասանդրա Նովան օգտագործում է իր ուժերը՝ Ջոնի Սթորմի այլընտրանքային տարբերակին մաշկելու համար, որը ներառում է ոչ միայն նրա արտաքին մաշկը, այլև մկանները և մաշկի ներքին շերտերը, ինչի հետևանքով նա փլուզվում է արյան, օրգանների և ոսկորների կտորներից բաղկացած դիակի մեջ։

Տես նաև

Ծանոթագրություններ

↑ p.69 Kleine Kulturgeschichte der Haut. p. 69. Ernst G. Jung (2007).
↑ Paragraph based on the essay "Von Ursprung des Schindens in Assyrien" in Jung (2007), p.67-70
↑ Andrews, William (1898). The Church Treasury of History, Custom, Folk-Lore, etc. London: Williams Andrews & Co. էջեր 158–167. Վերցված է 2015 թ․ մայիսի 4-ին.
↑ Wall, J. Charles (1912), Porches and Fonts. Wells Gardner and Darton, London. pp. 41-42.
↑ . 中国死刑观察--中国的酷刑
↑ «也谈"剥皮实草"的真实性». Eywedu.com. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ մայիսի 21-ին. Վերցված է 2013 թ․ հուլիսի 11-ին.
↑ 覃垕曬皮 Արխիվացված 2007-12-11 Wayback Machine
↑ History of Ming, vol.94
↑ «写入青史总断肠(2)». Book.sina.com.cn. Վերցված է 2013 թ․ հուլիսի 11-ին.
↑ 鲁迅. 且介亭雜文·病後雜談
↑ Chisholm, Hugh, ed. (1911). «Mercadier» . Encyclopædia Britannica (անգլերեն). Vol. 18 (11th ed.). Cambridge University Press. էջ 148.
↑ Mariotti, Giovanni (2003 թ․ օգոստոսի 17). «La fine di Marsia secondo Tiziano». Il Corriere della Sera.
↑ Cromwell, John W. (1920). «The Aftermath of Nat Turner's Insurrection». The Journal of Negro History. 5 (2): 208–234. doi:10.2307/2713592. JSTOR 2713592. S2CID 150053000. «His body was given over to the surgeons for dissection. He was skinned to supply such souvenirs as purses, his flesh made into grease, and his bones divided as trophies to be handed down as heirlooms. It is said that there still lives a Virginian who has a piece of his skin which was tanned, that another Virginian possesses one of his ears and that the skull graces the collection of a physician in the city of Norfolk.»
↑ «Прослављен Свети Дамјан Граховски | Српскa Православнa Црквa [Званични сајт]». 2021 թ․ հունվարի 16. Արխիվացված է օրիգինալից 2021 թ․ հունվարի 16-ին. Վերցված է 2025 թ․ մարտի 20-ին.
↑ Gelbin, Cathy (2003). «Metaphors of Genocide». In Duttinger; և այլք: (eds.). Performance and Performativity in German Cultural Studies. Peter Lang. էջ 233.

Գրականություն

Jung, Ernst G. (2007). "Von Ursprung des Schindens in Assyrien", in "Kleine Kulturgeschichte Der Haut". Springer Verlag. ISBN 9783798517578.

Արտաքին հղումներ

Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել Մաշկազերծում կատեգորիայում։

1575 Painting: The Flaying of Marsyas, by Titian Արխիվացված 2019-05-24 Wayback Machine.

Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Մաշկազերծում» հոդվածին։

[1] .69 Kleine Kulturgeschichte der Haut. p. 69. Ernst G. Jung (2007).

[2] Paragraph based on the essay "Von Ursprung des Schindens in Assyrien" in Jung (2007), p.67-70

[3] Andrews, William (1898). The Church Treasury of History, Custom, Folk-Lore, etc. London: Williams Andrews & Co. էջեր 158–167. Վերցված է 2015 թ․ մայիսի 4-ին.

[Wall-4] Wall, J. Charles (1912), Porches and Fonts. Wells Gardner and Darton, London. pp. 41-42.

[5] . 中国死刑观察--中国的酷刑

[6] «也谈"剥皮实草"的真实性». Eywedu.com. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ մայիսի 21-ին. Վերցված է 2013 թ․ հուլիսի 11-ին.

[7] 覃垕曬皮 Արխիվացված 2007-12-11 Wayback Machine

[8] History of Ming, vol.94

[9] «写入青史总断肠(2)». Book.sina.com.cn. Վերցված է 2013 թ․ հուլիսի 11-ին.

[10] 鲁迅. 且介亭雜文·病後雜談

[11] Chisholm, Hugh, ed. (1911). «Mercadier» . Encyclopædia Britannica (անգլերեն). Vol. 18 (11th ed.). Cambridge University Press. էջ 148.

[12] Mariotti, Giovanni (2003 թ․ օգոստոսի 17). «La fine di Marsia secondo Tiziano». Il Corriere della Sera.

[13] Cromwell, John W. (1920). «The Aftermath of Nat Turner's Insurrection». The Journal of Negro History. 5 (2): 208–234. doi:10.2307/2713592. JSTOR 2713592. S2CID 150053000. «His body was given over to the surgeons for dissection. He was skinned to supply such souvenirs as purses, his flesh made into grease, and his bones divided as trophies to be handed down as heirlooms. It is said that there still lives a Virginian who has a piece of his skin which was tanned, that another Virginian possesses one of his ears and that the skull graces the collection of a physician in the city of Norfolk.»

[14] «Прослављен Свети Дамјан Граховски | Српскa Православнa Црквa [Званични сајт]». 2021 թ․ հունվարի 16. Արխիվացված է օրիգինալից 2021 թ․ հունվարի 16-ին. Վերցված է 2025 թ․ մարտի 20-ին.

[15] Gelbin, Cathy (2003). «Metaphors of Genocide». In Duttinger; և այլք: (eds.). Performance and Performativity in German Cultural Studies. Peter Lang. էջ 233.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]