Jump to content

Մահ սղոցելով

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Մահ սղոցելով
Երեք տղամարդու սղոցում, 15-րդ դարի տպագրությունից
Երեք տղամարդու սղոցում, 15-րդ դարի տպագրությունից
Սպանության ձևմահապատժի միջոց

Մահ սղոցելով կամ կտրելով կենդանի մարդուն կիսելու գործողություն՝ կա՛մ սագիտալ (սովորաբաբար միջին-սագիտալ), կա՛մ լայնակի ուղղությամբ։

Մեթոդներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մահվան տարբեր եղանակներ՝ սղոցելով, գրանցվել են։ Հռոմեական կայսր Կալիգուլային վերաբերող դեպքերում ասվում է, որ սղոցումն իրականացվել է մեջտեղից (լայնակիորեն)[1]։ Այս մեթոդը նման է չինական հնագույն մահապատժի մեթոդին՝ գոտկատեղի կտրումը։ Մարոկկոյի դեպքերում նշվում է, որ սղոցումն իրականացվել է երկայնքով՝ ինչպես աճուկից վերև, այնպես էլ գանգից ներքև (միջին-սագիտալ)[2]։

Միայն մեկ դեպքում՝ Սիմոն Զելոտի մասին պատմության մեջ, անձը հստակորեն նկարագրվում է որպես գլխիվայր կախված և ուղղահայաց կերպով մեջտեղից սղոցված՝ սկսած աճուկից, առանց անձի շուրջ ամրացումների կամ հենակետային տախտակների մասին հիշատակման, ինչպես պատկերված է նկարազարդումներում[3]։ Այլ դեպքերում, որտեղ մեթոդի մանրամասները, բացի պարզապես սղոցելուց, հստակորեն տրամադրված են, դատապարտված անձն ակնհայտորեն ամրացված է եղել մեկ կամ երկու տախտակին՝ սղոցելուց առաջ[2]։

Հին պատմություն և դասական անտիկ շրջան

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հին Պարսկաստան

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ջամշիդի լեգենդ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ջամշիդը Պարսկաստանի լեգենդար շահն էր, ում պատմությունը պատմվում է Ֆիրդուսու «Շահնամե»-ում։ 300 տարվա օրհնյալ թագավորությունից հետո Ջամշիդը մոռացել էր, որ օրհնությունները գալիս էին Ահուրա Մազդայից, և սկսել էր պահանջել, որ իրեն էլ երկրպագեն որպես աստծու։ Ժողովուրդը ապստամբել էր, և Զահակը նրան սղոցել էր[4]։

Պարիսատիս

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պարիսատիսը՝ Դարեհ II-ի (մ.թ.ա. 423–405 թթ.) կինն ու խորթ քույրը, Աքեմենյան կայսրության գահի ետևում կանգնած իրական ուժն էր։ Նա բազմաթիվ պալատական ինտրիգներ էր հրահրում և դրանց մեջ ներգրավվում, բազում թշնամիներ էր ձեռք բերում, սակայն ուներ դրանցից ազատվելու զարմանալի ունակություն՝ հարմար պահին։ Մի անգամ նա որոշեց սպանել իր հարսի՝ Ստատեիրայի եղբայրներին ու քույրերին, և միայն հրաժարվեց Ստատեիրային ևս սպանելու մտքից՝ իր որդու՝ Արտաքսերքսես II-ի հուսահատ աղերսանքների շնորհիվ։ Ստատեիրայի քույր Ռոքսանան իր եղբայրներից ու քույրերից առաջինն էր, ում սպանեցին՝ կիսելով սղոցով։ Երբ Դարեհ II-ը մահացավ, Պարիսատիսն արագ գործեց և կարողացավ թունավորել նոր թագուհի Ստատեիրային։ Պարիսատիսը դեռևս տարիներ շարունակ մնում էր ազդեցիկ ուժ[5]։

Հորմիզդ IV

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խոսրով I-ի որդին՝ Հորմիզդ IV-ը (պարս.՝ هرمز چهارم), Պարսկաստանի քսանմեկերորդ թագավորն էր 579-ից մինչև 590 թվականները[6]։ Նրան խորապես ատում էր ազնվականությունը՝ իր դաժանությունների պատճառով։ 590 թվականին պալատական հեղաշրջում տեղի ունեցավ, որի արդյունքում նրա որդի՝ Խոսրով II-ը, հռչակվեց թագավոր։ Հորմիզդը ստիպված էր դիտել, թե ինչպես են իր կնոջը և որդիներից մեկին կիսում սղոցով, իսկ տապալված թագավորին այնուհետև կուրացրին։ Մի քանի օր անց ասվում է, որ նոր թագավորը կատաղության պահին սպանել է իր հորը[7]:

Թրակիացիներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թրակացիները հռոմեացիների և հույների կողմից համարվում էին ռազմատենչ, դաժան ու արյունարբու[8]։ Ամենահայտնի թագավորներից մեկը Դիեգիլիսն էր, որին հնարավոր է գերազանցել է միայն նրա որդին՝ Զիսելմիոսը։ Ըստ Դիոդորոս Սիկիլիացու` Զիսելմիոսը մի քանի մարդու մահացու կտրատել է սղոցով և հրամայել նրանց ընտանիքներին ուտել իրենց սպանված հարազատների միսը։ Թրակացիները, ի վերջո, ապստամբել են, գերեվարել նրան և ձգտել նրան ենթարկել ամենատարբեր պատկերացնելի տանջանքների՝ նրա մահից առաջ[9]:

Հին Հռոմ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Տասներկու աղյուսակներ

Մոտ մ.թ.ա. 451 թվականին հրապարակված Տասներկու աղյուսակները հռոմեացիների համար պահպանված ամենահին օրենսգիրքն է։ Ավլուս Գելլիուսը, որի «Ատտիկյան գիշերներ» աշխատությունը մասամբ է պահպանվել, նշում է, որ աղյուսակներում որոշ հանցագործությունների համար հիշատակվում էր սղոցով մահապատիժը, սակայն դրա կիրառությունն այնքան հազվադեպ էր, որ ոչ ոք չէր հիշում, թե երբևէ տեսել է այդ գործընթացը[10]։ Տասներկու աղյուսակներում պահպանված օրենքներից պարտատերերի՝ պարտապանների հետ վարվելու վերաբերյալ օրենքը գրված է Աղյուսակ 3-ի հոդված 6-ում.

«Երրորդ շուկայական օրը նրանք [պարտատերերը] պետք է կտրեն կտորներ։ Եթե կտրեն ավել կամ պակաս [իրենց բաժնեմասերից], ապա անպատիժ կմնան»։ Թարգմանիչը նշում է բնօրինակ տեքստի երկիմաստությունը, բայց ասում է, որ ավելի ուշ հռոմեացի գրողները դա հասկացել են որպես թույլտվություն՝ պարտատերերին իրենց բաժնեմասերը կտրելու պարտապանի մարմնից։ Եթե դա ճիշտ է, ապա դա կլիներ անդամահատում, այլ ոչ թե սղոցում[11]։

Կալիգուլա

Մահապատժի այս եղանակը հազվադեպ էր Հռոմեական կայսրության ժամանակաշրջանում, թեև տարածված էր Կալիգուլայի գահակալության օրոք[12], երբ դատապարտվածներին, ներառյալ նրա իսկ ընտանիքի անդամներին, կտրում էին իրանի լայնությամբ, այլ ոչ թե մարմնի երկայնքով։ Ասում են, որ Կալիգուլան այդ մահապատիժներին հետևում էր ուտելիս՝ նշելով, որ տառապանքներին հետևելը նրա համար ծառայում էր որպես ախորժակը գրգռող նախուտեստ[1]։

Կիտոսի պատերազմ

Կիտոսի պատերազմը տեղի է ունեցել մ.թ. 115-117 թվականներին և հանդիսացել է հրեաների ապստամբություն Հռոմեական կայսրության ներսում։ Խոշոր ապստամբություններ են տեղի ունեցել մի քանի վայրերում, և Դիոն Կասսիոսի հիմնական աղբյուրը պնդում է, որ Կիրենաիկայում հրեաները կոտորել են 220,000 հույն, իսկ Կիպրոսում՝ 240,000։ Դիոսը հավելում է, որ զոհերից շատերին սղոցելով էին կիսում, և որ հրեաները լիզում էին սպանվածների արյունը և «փորոտիքը գոտու նման փաթաթում իրենց մարմիններին»[13]։

Վաղես

Մ.թ. 365 թվականին Պրոկոպիոսն իրեն կայսր է հռչակել և շարժվել է ընդդեմ Վաղեսի։ Նա պարտություն է կրել ճակատամարտում, և իր երկու զորավարների՝ Ագիլոնիուսի և Գոմոարիուսի դավաճանության պատճառով (Վաղեսը նրանց խոստացել էր «գթասիրտ լինել»), նա գերեվարվել է։ 366 թվականին նրան կապել են երկու ծառի, որոնք ձգելքվ թեքված էին. երբ ծառերն ազատ են արձակվել, Պրոկոպիոսը պատառոտվել է Սինիս ավազակի լեգենդար մահապատժի նման։ Վաղեսի «գթասրտությունը», որը նա ցուցաբերեց Ագիլոնիուսի և Գոմոարիուսի նկատմամբ, նրանց երկուսին սղոցելն էր[14]։

Հրեական ավանդույթ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Եսայիի մահ

Մարգարե Եսային, ըստ որոշ ռաբբիական ավանդական տեքստերի, սղոցվել է Հուդայի Մանասե թագավորի հրամանով[15]։ Մի ավանդույթի համաձայն՝ նրան ծառի մեջ են դրել, ապա սղոցել. մեկ այլ ավանդույթ ասում է, որ նրան սղոցել են փայտյա սղոցով[16]։

Քրիստոնյա նահատակներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Սիմոն Զելոտ
Սուրբ Սիմոնը երկու մասի սղոցված՝ Լուկաս Կրանախ Ավագի նկարազարդում

Մի քանի վաղ քրիստոնյաների մահվան հանգամանքներում նշվում է սղոցով նահատակվելը։ Ամենավաղ և ամենահայտնի դեպքը Հիսուսի անհայտ առաքյալ Սիմոն Կանանացիի մահն է։ Ասվում է, որ նա նահատակվել է Պարսկաստանում, և որ նրան մահապատժի են ենթարկել ոտքերից կախելով՝ ինչպես փայտագրության մեջ է պատկերված[3]։

Կոնուսը և նրա որդին

Ըստ Սրբերի արարքների՝ Կոնուսը, իր կնոջ մահից հետո՝ Դոմիցիանոսի օրոք, իր 7-ամյա որդու հետ գնաց անապատ։ Նա Փոքր Ասիայի (Անատոլիա) Քոնյա քաղաքում ոչնչացրեց մի քանի հեթանոսական կուռքեր։ Երբ նրանց բռնեցին, նրան և իր որդուն տանջեցին սովով ու կրակով, և ի վերջո սղոցով կիսեցին՝ մահանալիս աղոթելով[17]։

Սիմֆորոզան և նրա յոթ որդիներ

Ըստ 16-րդ դարի «Ֆոքսի նահատակների գրքի»՝ Սիմֆորոզան այրի էր՝ յոթ որդիներով, ով ապրում էր Տրայանոս (98-117) կամ Հադրիանոս (117-138) կայսրերի օրոք։ Հրաժարվելով հեթանոսական տաճարում աղոթելու հրամանից՝ Սիմֆորոզային խարազանեցին, ապա մեծ քարով կապած գցեցին Անյենե գետը։ Վեց ավագ որդիները սպանվեցին դանակի հարվածներից, իսկ կրտսերը՝ Եվգենիոսը, սղոցով կիսվեց[18][19]։

Սինա լեռան 38 վանականներ ու նահատակներ

Ըստ Հռոմեական Մարտիրոսագիրքի՝ Դիոկղետիանոսի թագավորության օրոք «վայրի բարբարոսները» որոշեցին թալանել Սինա լեռան մոտ ապրող վանականների համայնքը։ Այնտեղ նյութական հարստություն չկար, և իրենց կատաղության մեջ արաբները կոտորեցին բոլորին. ոմանց՝ մորթելով, իսկ մյուսներին՝ կտրելով բութ սղոցներով։[20]։

Սուրբ Տարբուլա

Մ.թ. 345 թվականին, մեղադրվելով կախարդություն կիրառելու և կրքոտ հակաքրիստոնյա Պարսից արքա Շապուհ II-ի կնոջ հիվանդությունը պատճառելու մեջ, Թարբուլան դատապարտվել և մահապատժի է ենթարկվել՝ սղոցվելով կիսով չափ[21]։

Հյուսիսային Աֆրիկա

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Եգիպտոս

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Մոնտեպուլչանոյի վանական

1630-ականներին Լևանտից և Եգիպտոսից բազմաթիվ հաղորդագրություններ կային վանականների սպանությունների մասին։ Նրանցից մեկը՝ Եղբայր Կոնրադ դ'Էլիս Բարտելեմին՝ Մոնտեպուլչանոյի բնակիչ, ասվում է, որ սղոցվել է երկու մասի՝ գլխից ներքև[22]։

Կոպտացի ապստամբ կառավարիչ

1843 թվականին գրելով՝ Ուիլյամ Հոլթ Յեյթսը խոսում է Մուհամմադ Ալիի (իշխել է 1801–1849) օրոք գործող կառավարիչ Աբդ-ուր-Ռահման բեյի մասին, ում մասին ասվում էր, որ հատկապես դաժան ու ագահ էր։ Նա ուրացող ղպտի էր և չարաշահում էր իր դիրքը հարստություն կուտակելու համար։ Նրան նույնիսկ վերագրվում է մարդկանց սղոցելով կիսելու արարքը։ Յեյթսը հետագայում մանրամասնում է. «Այս տղան հետագայում սպանվել է. լուրեր կան, որ կառավարության թույլտվությամբ և հավանությամբ»[23]։

Մարոկկո

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
1705 Ալկաիդ Մելեքի սղոցում

Սղոցով մահապատժի ամենահայտնի դեպքերից է Ալկայդ (ամրոցի պետ/կառավարիչ) Մելեքի դեպքը՝ Սուլթան Մուլայ Իշմայելի (իշխել է 1672–1727 թթ.) օրոք։ Այս մահապատժի ամենաամբողջական նկարագրությունը գտնվում է Դոմինիկ Բուսնոտի[24] 1714 թվականի «Մուլայ Իշմայելի թագավորության պատմություն» աշխատության մեջ, թեև իրադարձության համառոտ հիշատակումը կարելի է գտնել «Եվրոպայի ներկա վիճակը» ամսագրի 1706 թվականի հունվարյան համարում[25]։ Ստորև ներկայացվում է Բուսնոտի պատմածը[2]։

Մուլայ Իշմայել սուլթանի որդիներից մեկի՝ Մուլայ Մուհամմադի հրահրած ապստամբության մեջ Մելեքը դատապարտվեց որպես գլխավոր ապստամբ, որին պետք էր պատժել։ Մասնավորապես, Բուսնոտի համաձայն, Սուլթանուհին զայրացած էր, որ Մելեքն անձամբ գլխատել էր իր զարմիկներից մեկին՝ Ալի Բուչաշրային[26]։ 1705 թվականի սեպտեմբեր/հոկտեմբեր ամիսներին[25] Մուլայ Իշմայելը կանչել էր իր գլխավոր ատաղձագործին և հարցրել, թե արդյոք նրա սղոցները ի վիճակի են մարդուն կիսել։ Ատաղձագործը պատասխանել էր. «Իհարկե»։ «Այնուհետև նրան տրվեց այս սարսափելի առաջադրանքը, և մինչ նա կգնար, սուլթանը հարցրեց, թե արդյոք Մելեքին պետք է սղոցել լայնակի, թե երկայնակի։ Կայսրն ասաց, որ սղոցումը պետք է կատարվի երկայնքով՝ գլխից ներքև։ Նա Բուչաշրայի որդիներին ասաց, որ նրանք պետք է հետևեն ատաղձագործին և ինքնուրույն որոշեն, թե ինչպես լավագույնս վրեժ լուծել իրենց հոր մարդասպանից (այսինքն՝ Մելեքից)»։

Իր հետ վերցնելով հասարակական դահիճի ութ օգնականների՝ գլխավոր ատաղձագործը գնաց այն բանտ, որտեղ պահվում էր Մելեքը՝ իր երկու բոլորովին նոր սղոցները փաթաթված կտորի մեջ, որպեսզի Մելեքը չիմանար մահապատժի նախատեսված եղանակի մասին։ Մելեքին այնուհետև դրեցին ջորու վրա, կապեցին երկաթե շղթայով և տարան հրապարակ, որտեղ հավաքվել էին նրա մոտ 4000 ազգականներ և ցեղակիցներ։ Նրանք «սարսափելի» տեսարան էին ստեղծում ճիչերով և դեմքերը քերծելով՝ ցույց տալով իրենց հանրային վիշտը։ Մելեքը, մյուս կողմից, անտարբեր էր թվում՝ հանգիստ ծխելով իր ծխամորճը։ Երբ նրան իջեցրին ջորուց, Մելեքի հագուստները հանեցին, իսկ «դավաճանությունը» «ապացուցող» դատապարտող նամակները նետեցին կրակի մեջ։

Այնուհետև նրան ամրացրին տախտակի վրա և դրեցին սղոցման նստարանին՝ ամրացնելով ձեռքերն ու ոտքերը։ Դահիճի թիմը փորձեց սկսել՝ սղոցելով նրան գլխից ներքև, բայց Բուկաշրայի որդիները միջամտեցին և պահանջեցին, որ սկսեն Մելեքի ոտքերի միջև ընկած հատվածից, քանի որ հակառակ դեպքում նա շատ արագ կմահանար։ Մելեքի և նրա ազգականների սարսափելի ճիչերի ներքո, այդպես սկսվեց նրա մահապատիժը։ Երբ նրան սղոցեցին մինչև պորտը, սղոցը հանեցին՝ մյուս կողմից սկսելու համար։ Ասվում է, որ Մելեքը դեռ գիտակից էր՝ ջուր խնդրելով։ Սակայն նրա ընկերները գտան, որ ավելի լավ է արագացնել նրա մահը և կրճատել նրա տառապանքները, և դահիճները շարունակեցին՝ սղոցելով նրան գանգից մինչև պորտը, որպեսզի նա մասնատվեր։ Գործընթացում սղոցի ատամները մսի կտորներ էին պոկում՝ ամենուր արյուն ցրելով, ինչը մահապատիժը բավականին անտանելի էր դարձնում դիտելու համար։

Մոտ 300 այլ դավադիրներ կենդանի խորանարդի վրա գամվեցին, և մեկ այլ զեկույցում ասվում է, որ դրանցից բացի, ևս մոտ 20 գլխավոր դավադիրների թևերն ու ոտքերը սղոցելով կտրել էին և թողել շուկայում մահանալու[25]։

1721 Լարբե Շոտտիի սղոցում

1721 թվականի հուլիսի 19-ին Անդալուզյան մավրերից սերող ազնվական Լարբե Շոտտին մահապատժի ենթարկեցին սղոցով։ Նա զգալի ժամանակ էր անցկացրել Ջիբրալթարում, և նրան վերագրվող հանցագործություններից մեկը քրիստոնեական թագավորություններում առանց իր կայսեր թույլտվության ժամանակ անցկացնելն էր։ Ավելին, նա մեղավոր էր ճանաչվել քրիստոնյա կանանց հետ պղծվելու և հաճախ ալկոհոլ օգտագործելու մեջ։ Կարճ ասած՝ նրան մեղադրում էին ուրացության և անհավատության մեջ, ի լրումն «իսպանացիներին» Բարբարոսական ափեր ներխուժելու հրավիրելու (այսինքն՝ դավաճանության)։ Նրան տարան քաղաքի դարպասներից մեկի մոտ, ամրացրին երկու տախտակի արանքում և սղոցով կիսեցին՝ գլխից ներքև։ Նրա մահից հետո Մուլայ Իշմայելը ներեց նրան, որպեսզի նրա մարմինը հնարավոր լինի վերցնել և գոնե պատշաճ կերպով թաղել՝ շների կողմից ուտվելու փոխարեն[27]։

Ամերիկաներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Քեթ կղզու ապստամբություն

1757 թվականին Միսիսիպիի ներկայիս Քեթ կղզում ֆրանսիացի սպան սպանվեց իր զինվորների կողմից՝ ապստամբության ժամանակ։ Ապստամբներից երեքն ի վերջո գերեվարվեցին և դատվելու համար բերվեցին Նոր Օռլեան։ Դատապարտվելուց հետո ապստամբներից երկուսը մահացան անիվի վրա կոտրվելով։ Վերջինը՝ Կարեր գնդից մի շվեյցարացի, գամվեց դագաղաձև փայտյա արկղի մեջ, որը երկու մասի սղոցվեց լայնակի սղոցով[28]։ Այս պնդումն առաջին անգամ արվել է ֆրանսիացի կապիտան և ճանապարհորդ Ժան Բեռնար Բոսուի կողմից իր 1768 թվականի «Նոր ճանապարհորդություններ դեպի Արևմտյան Հնդկաստան»» (Նոր ճանապարհորդություններ դեպի Արևմտյան Հնդկաստան) աշխատության մեջ, որը 1771 թվականին անգլերեն է թարգմանել Յոհան Ռայնհոլդ Ֆորսթերը[29]։

Իր «Քարտեզ հնդկական նկարում» էսսեի ծանոթագրության մեջ իրավաբան Մորիս Ս. Առնոլդը գրել է. «Բոսուի գրքերը պարունակում են բազմաթիվ հեքիաթներ, ուստի պետք է զգույշ լինել նրան վստահելու հարցում»[30]։ Բոսուն պնդում է, որ «սղոցելով կիսվելը» շվեյցարական ռազմական պատժի ավանդական ձև էր, և պնդում, որ մի շվեյցարացի ապստամբ իսկապես ինքնասպան է եղել՝ այդ պատժից խուսափելու համար[31]։ Հետևաբար, նա, ով ենթադրաբար սղոցվել է կիսով չափ, իր պատիժը ստացել է շվեյցարական ռազմական օրենքով, այլ ոչ թե ֆրանսիականով։

1741 թվականի մի դեպք (Լուիսբուրգում, Կանադա) ցույց է տալիս, որ այդ ժամանակ, երբ մահապատժի ենթարկվեցին երկու ֆրանսիացի և մեկ շվեյցարացի, շվեյցարացի վարձկան զորքերը գտնվում էին ֆրանսիական ռազմական օրենքի, այլ ոչ թե շվեյցարականի ներքո[32]։ Ավելին, մանրամասնելով 15-րդ-18-րդ դարերում Ցյուրիխի շվեյցարական կանտոնում գրանցված մահապատիժները՝ Գերոլդ Մեյեր ֆոն Կնոնաուն գրանցում է ընդհանուր առմամբ 1445 մահապատիժ, որոնցից ոչ մեկը սղոցով մահապատիժ չի եղել[33]։

Հայիթիի հեղափոխություն

1791 թվականի օգոստոսին Սեն-Դոմինգում ստրուկների մեծ ապստամբություն բռնկվեց, որն ի վերջո հանգեցրեց Հայիթիի անկախությանը։ Այդ ընթացքում մոտ 4000 սպիտակ պլանտատորներ և նրանց ընտանիքի անդամներ կոտորվեցին[34]։ Զոհերից մեկը, ով ատաղձագործ էր, Ռոբերտն էր։ Ապստամբները որոշեցին, որ նա «պետք է մահանա իր մասնագիտության ձևով», և համապատասխանաբար նրան կապեցին երկու տախտակի միջև և սղոցով կիսեցին[35]։

Ասիա

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լևանտ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խաչակրաց արշավանքներից հայերի հետ կապված մի դրվագ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1123 թվականին Եդեսիայի կոմս Ժոսլեն դը Կուրտենեն և Բալդուին II-ը առանձին-առանձին դարանակալվեցին ու անակնկալի բերվեցին թուրք էմիր Բալաքի կողմից և գերեվարվեցին Քուարտապիեր ամրոցում։

Մոտ 50 հայեր, որոնք երդումով կապված էին Ժոսլենի հետ՝ որպես Եդեսիայի կոմսի, որոշեցին ազատել իրենց սենյորին, ինչպես նաև Բալդուին II-ին։ Հագնված որպես վանականներ և մանրավաճառներ՝ նրանք մուտք գործեցին քաղաք, որտեղ գերության մեջ էին գտնվում երկու ազնվականները, և կոտորածելով կարողացան վերահսկողություն հաստատել ամրոցի վրա։

Ժոսլենը դուրս սողոսկեց՝ ուժ հավաքելու համար, մինչդեռ Բալդուին II-ը և նրա եղբորորդի Գալերանը մնացին ամրոցը պահելու։ Տեղեկանալով ամրոցի գրավման մասին՝ Բալաքն արագորեն ուժեր ուղարկեց այն հետ գրավելու համար, և Բալդուին II-ը հասկացավ, որ այն պահելու հնարավորություն չկա։ Բալաքը բարեգութ գտնվեց և Բալդուինին և նրա եղբորորդուն պարզապես գերի վերցրեց։ Սակայն հայերի նկատմամբ նա այդքան էլ ողորմած չեղավ. նրանցից մի քանիսին մաշկազերծ արեցին, ուրիշներին թաղեցին մինչև պարանոցը և օգտագործեցին որպես թիրախ կրակելու համար, իսկ մնացածներին սղոցով կիսեցին[36]։

Ասսասիներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իսմայիլական աղանդից ասսասիները, որոնց սխալմամբ անվանում են նիզարիներ, ունեին անկախ թագավորություն Լևանտում Խաչակրաց արշավանքների ժամանակաշրջանում։ Նրանցից վախենում և ատում էին թե՛ մուսուլմանները, թե՛ քրիստոնյաները։ Հրեա ճանապարհորդ Բենիամին Տուդելացին, ով ճանապարհորդում էր տարածաշրջանում մոտ 1157 թվականին, նշում է, որ ասսասիները հայտնի էին նրանով, որ այլ ժողովուրդների թագավորներին, եթե հաջողվում էր գերեվարել, սղոցում էին երկու մասի[37]։

Օսմանյան կայսրություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մի շարք պատմություններ կան, որտեղ ասվում է, որ Օսմանները մարդկանց կիսել են սղոցով, դրանցից շատերը տեղի են ունեցել Մեհմեդ Ֆաթիհի (Նվաճող) թագավորության օրոք (1451–1481)։

1453 թվականի Կոստանդնուպոլսի նվաճում

Կոստանդնուպոլսի բնակչության նկատմամբ մի շարք դաժանություններ են տեղի ունեցել քաղաքի գրավումից հետո։ Պատմություններից մեկի համաձայն՝[38]

«Նրանք հենց որ իրենց տերեր գտան այնտեղ, սկսեցին կիրառել բնակիչների նկատմամբ ամենադաժան բարբարոսությունները՝ ոչնչացնելով նրանց դաժանության ամենահնարամիտ մեթոդներով։ Ոմանց կենդանի խորովեցին շշերի վրա, ուրիշներին սովամահ արեցին, ոմանց կենդանի մորթեցին և թողեցին այդ սարսափելի վիճակում մահանալու։ Շատերին սղոցով կիսեցին, իսկ ուրիշներին ձիերով մասնատեցին։ Երեք օր ու գիշեր քաղաքը տրվեց թալանին, որի ընթացքում զինվորներին թույլատրված էր կատարել ցանկացած վայրագություն»։
1460 Միստրայի գրավում

1460 թվականին Մորեայի վերջին դեսպոտ Դեմետրիոս Պալեոլոգոսի՝ թուրքերի կողմն անցնելուց և նրանց Միստրա մտնելու թույլտվություն տալուց հետո, մի պատմություն տարածվեց, թե Միստրայի ամրոցի փաստացի կաստելանին հրամայվել էր սղոցել երկու մասի։ Այս պատմությունը «լավ հայտնի» էր հետագա դարերում՝ անկախ դրա իրական ճշմարտացիությունից[39]։

1460 Միխայել Սզիլագյի

1460 թվականին հունգարացի զորավար Միքայել Սիլագյին գերեվարվեց թուրքերի կողմից, և քանի որ նրան համարում էին դավաճան ու լրտես, նրան սղոցով կիսեցին Կոստանդնուպոլսում[40]։

1460-64 թվականների արշավանքներն ու կոտորածը Մորեայում

Հաջորդ տարիներին Վենետիկի տիրապետության տակ գտնվող Հունաստանի բնակիչները մի քանի ճակատամարտեր մղեցին Մորեայում։ Օրինակ, 1464 թվականին մի փոքրիկ քաղաք ենթադրաբար ենթարկվել է, և 500 գերի ուղարկվել են Կոստանդնուպոլիս։ Այնտեղ, ըստ մի աղբյուրի, նրանք ենթարկվել են սղոցման մահապատժի[41]։

1463 թվականին Միտիլենեի (Լեսբոս) նվաճում

Հոսպիտալյերների միաբանությունը, որն այդ ժամանակ տեղակայված էր Հռոդոսում, մի քանի ասպետ ուղարկեց՝ օգնելու Միտիլենեի պաշտպանությանը թուրքերից։ Նրանք ի վերջո հանձնվեցին՝ իրենց կյանքը խնայելու խոստման ներքո։ Սակայն, ըստ որոշ հաղորդագրությունների, նրանց սղոցով կիսեցին[42]։ Ըստ Քենեթ Մայեր Սետտոնի՝ սուլթանն իրականում խոստացել էր խնայել մոտ 400 ասպետի գլուխները և նրանց կիսել էր սղոցով՝ իր երդումը պահելու համար, ըստ որի՝ չէր վնասի գլուխները[43]։

1469/1470 թվականների Նեգրոպոնտեի նվաճում

Նեգրոպոնտեի եռիշխանությունը՝ Վենետիկի հանրապետության վերահսկողության տակ գտնվող խաչակրաց պետություն կամ Ծովային պետություն, վերացավ 1469/1470 թվականներին քաղաքի գրավմամբ։ Կառավարիչ Պաոլո Էրիցցոն, ում կյանքը խոստացել էին խնայել, ըստ ավանդույթի, դավաճանորեն հրամայվել է սղոցվել երկու մասի։ Ասում են, որ սուլթան Մեհմեդ Նվաճողն իր ձեռքերով կտրել է Էրիցցոյի դստեր գլուխը, քանի որ նա չէր ենթարկվում իր ցանկություններին[44]։

1473 թվականին Գալիպոլիի հրկիզող

1473 թվականին Անտոնի անունով մի սիցիլիացի, ըստ որոշ տվյալների, կարողացել է հրդեհել սուլթանի նավերը Գելիբոլուի սանջակում՝ Գալիպոլիում։ Նեգրոպոնտեում գերեվարվելուց հետո նրան բերել են սուլթանի մոտ, ով հարցրել է նրան, թե ինչ վնաս է պատճառվել իրեն, որ նա նման չար արարք է կատարել։ Երիտասարդը պատասխանել է, որ ինքը պարզապես ցանկանում էր որոշ փառահեղ կերպով վնասել քրիստոնեության թշնամուն։ Ասվում է, որ սուլթանը հրամայել է, որ Անտոնիին պետք է սղոցել երկու մասի[45]։

1480 թվականի Օտրանտոյի ներխուժում

1480 թվականին օսմանցիները՝ Գեդիկ Ահմեդ փաշայի գլխավորությամբ, ներխուժեցին մայրցամաքային Իտալիա՝ գրավելով Օտրանտոն։ Տեղի ունեցավ ընդհանուր կոտորած, որի մասշտաբները վիճարկվում են[46]։ Որոշ հաղորդումների համաձայն՝ արքեպիսկոպոս Ստեֆանո Պենդինելլիին հրամայվել է սղոցել երկու մասի[47]։

Դիոնիսիոս փիլիսոփայի 1611 թվականի ապստամբություն

Դիոնիսիոս Փիլիսոփան գլխավորեց օսմանցիների դեմ ապստամբություն, որը, ի վերջո, անհաջող ավարտ ունեցավ՝ նա ձգտում էր Յանինայում իշխանական հենակետ ստեղծել։ Դիոնիսիոսին մորթազերծ արեցին կենդանի վիճակում, իսկ նրա մաշկը, ծղոտով լցված, որպես նվեր ուղարկեցին սուլթան Ահմեդ I-ին՝ Կոստանդնուպոլիս։ Մյուս գլխավոր դավադիրները, ասվում է, պատժվեցին տարբեր ձևերով. ոմանց կենդանի այրեցին, ուրիշներին ցցի վրա գամեցին, իսկ մյուսներին՝ սղոցով կիսեցին[48]։

Ռիգասի առասպելական մահը՝ հունական անկախության նախանահատակ

Ռիգաս Ֆերայոսը (1760–1798) հույն վաղ հայրենասեր էր, ում Հունաստանի անկախության համար պայքարը մոտ 30 տարով նախորդեց Հունաստանի անկախության պատերազմ անունով հայտնի ընդհանուր ապստամբությանը։ Նրա մահվան իրական եղանակը բազմաթիվ պատմություններ է առաջացրել։ Օրինակ՝ 1911 թվականի «Բրիտանական հանրագիտարան»-ն նշում է, որ նա գնդակահարվել է մեջքից[49]։ Մինչդեռ ուրիշներն ասում են, որ նրան խեղդել են։ 19-րդ դարի որոշ պատմություններ հաղորդում են, որ նրան սղոցով կիսել են[50]։ Ի վերջո, մեկ աղբյուր պնդում է, որ նրան գլխատել են[51]։

Մեծ Մողոլական կայսրություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Բհայ Մատի Դասի մահապատժի գեղարվեստական ​​ձևավորումը մողոլների կողմից: Այս պատկերը վերցված է սիկհ Աջայբգարից, որը բնակվում է Հնդկաստանի Փանջաբ նահանգի Մոհալի և Սիրհինդ քաղաքների մոտ:

1675 թվականին սիկհերից Բհաի Մատի Դասը, ով 9-րդ գուրու Գուրու Թեղ Բահադուրի հետևորդն էր, կայսր Աուրանգզեբի հրամանով մահապատժի ենթարկվեց՝ մի քանի այլ նշանավոր սիկհերի, այդ թվում՝ իրենց Գուրուի հետ միասին, քանի որ Գուրուն դիմադրում էր քաշմիրյան գիտնականների բռնի իսլամացմանը։ Բհաի Մատի Դասին սղոցով կիսեցին, իսկ մյուսներին՝ տարբեր եղանակներով[52]։

Բիրմա

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մի քանի հաղորդագրություններում նշվում է, որ նույնիսկ 1820-ականներին, Բիրմայում հանցագործներին սղոցելով կիսելը երբեմնի պատիժ էր «որոշակի հանցագործությունների» համար։ Հանցագործներին սղոցելուց առաջ կապում էին երկու տախտակի միջև[53]։ Սա հնարավոր է շփոթվել է աղիքները հանելու մասին տվյալների հետ, որոնց վերաբերյալ ականատեսների վկայություններ կան[54]։

Ասվում է, որ բիրմայական գեներալ Մահա Բանդուլան իր բարձրաստիճան սպաներից մեկին սղոցելով կիսել է՝ անհնազանդության որևէ արարքի համար, ընդ որում, այդ նպատակով տվյալ անձին կապել էին երկու տախտակի միջև[55]։

Վիետնամ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Օգոստին Հույի նահատակություն

Երբեմն կարող է տեղեկությունների շփոթություն առաջանալ, օրինակ, երբ հետմահու կատարված անարգությունները սխալմամբ մեկնաբանվում են որպես մահապատժի իրական եղանակ:

1839 թվականին Վիետնամի Նամ Դինհ նահանգի կառավարիչը հինգ հարյուր զինվորի հրավիրեց խնջույքի՝ նրանց ստիպելու, որ ոտքերով տրորեն խաչը՝ հրաժարվելով քրիստոնեությունից։ Հյուրերի մեծ մասը համաձայնեց, սակայն երեք կաթոլիկ զինվոր հրաժարվեցին[56]։ Վիետնամցի նահատակներից մեկը՝ Օգոստին Հուին, ըստ որոշ աղբյուրների, սղոցվել է երկու մասի[57]։ Մյուսները հաղորդում են, որ նրան կացնահարել են[58], կամ կիսել երկու մասի[59]։ Սակայն 1839 թվականի մի նամակում, մահապատժից (հունիսի 12) ընդամենը երեք շաբաթ անց, նշվում է, որ նրան գլխատել են[60]։

Ձեզ պետք է հայտարարեմ երկու տոնքինցիների մահվան մասին, ովքեր այստեղ իրենց արյունը թափեցին հավատքի համար 1839 թվականի հունիսի 12-ին։ Նրանք գլխատվեցին Կուա-թուան-ան նավահանգստի մոտ, որը Հուեի գլխավոր նավահանգիստն է։ Նրանց մարմինները նախ բաժանվեցին հինգ մասի, իսկ հետո նետվեցին ծովը։

Կայսերական Չինաստան

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Տեխնիկա

Սղոցի շարժումը կարող է մարմնի ճոճումներ առաջացնել՝ դժվարացնելով գործընթացը դահիճների համար։ Չինացիները հաղթահարել են այս խնդիրը՝ զոհին ուղղահայաց դիրքով ամրացնելով երկու տախտակների միջև, որոնք ամուր ամրացված էին հողի մեջ խրված ցցերի միջև։ Երկու դահիճ՝ մեկը սղոցի յուրաքանչյուր ծայրում, կսղոցեին ներքև՝ կայունացված տախտակների և դրանցում փակված զոհի միջով[61]։ Արդյոք սղոցումը որպես մահապատժի մեթոդ իրականում գոյություն ուներ, թե արդյոք հիշատակված դեպքերը «դանդաղ կտրատելու» մահապատժի մեթոդի աղավաղված նկարագրություններ են, մնում է բաց հարց։

Թան դինաստիա

Թան դինաստիայի կայսր Չժաոցզոնը (իշխել է 888–904 թթ.), ասվում է, որ հրամայել է իր գերիներից մեկին սղոցելով կիսել[62]։

Ցին դինաստիա

Երբ Մին դինաստիայի վերջին կայսրը ինքնասպան եղավ 1644 թվականին, նոր կայսրը հրամայեց սղոցել նախորդ ռեժիմի ամենաուժեղ կողմնակիցներից մեկին՝ Չենին, ով, ինչպես ասում էին, Կանտոնի փոխարքա էր։ Նրա նահատակության շնորհիվ աճող հանրաճանաչություն ձեռք բերելով՝ նոր ռեժիմը դատապարտեց Չենի մահապատիժը, նրան սուրբ հռչակեց և նրա հիշատակին Կանտոնում պագոդա կառուցեց[63]։

Եվրոպա

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իսպանիա

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Մորիսկոների ապստամբություն

1492 թվականին Իսպանիայում վերջին իսլամական թագավորության՝ Գրանադայի ոչնչացումից հետո, մորիսկները՝ մուսուլմանների հետնորդները և նրանք, ովքեր դեռ գաղտնիորեն իսլամի հետևորդներ էին, ավելի ու ավելի էին իրենց հալածված զգում։ 1568 թվականին բռնկվեց մորիսկների ապստամբությունը՝ Աբեն Հումեյայի գլխավորությամբ։ Ապստամբության ճնշումը չափազանց արյունալի էր, և Ալմերիայում 1569 թվականին պատմիչ Լուիս դել Մարմոլ Կարվախալը նշում է, որ մեկ մորիսկ կենդանի սղոցվել է[64]։

Լա Մանչայի ապստամբություն

1808 թվականին իսպանական ապստամբության ժամանակ՝ ֆրանսիական օկուպացիոն ուժերի դեմ, հաղորդումներ կան, որ որոշ ֆրանսիացի սպաներ սղոցվել են երկու մասի։ Այդ հաղորդումներից մեկում նշվում է, որ գնդապետ Ռենեն (կամ Ֆրենեն[65]) է արժանացել այս ճակատագրին[66]։ Մեկ այլ հաղորդման մեջ Ռենեն պարզապես նետվել է եռացող ջրի կաթսայի մեջ, մինչդեռ սպաներ Կայնիերը և Վոժիենն են եղել նրանք, ովքեր սղոցվել են երկու մասի[67]։

Ռուսաստան

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
1812 թվականի Մեծ բանակ

1812 թվականի սեպտեմբերին Մոսկվայի հրդեհից հետո ֆրանսիական Մեծ բանակն այնքան էլ չէր սիրվել տեղի բնակչության կողմից։ Ասվում է, որ գյուղացի բնակչությունը դառնացել էր, մոլեռանդացել և նույնիսկ արդյունավետ պարտիզանական շարժում էր զարգացրել։ Բացի այդ, շուրջը թաքնվում էին «վայրի կազակները», և ռուսների այս երկու խմբերն էլ մահացու թշնամի կարող էին լինել միայնակ ֆրանսիացի զինվորների համար։ Ասվում է, որ այդ դժբախտներից ոմանց սղոցելով կիսել են[68]։

Հունգարիա

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
1848 թվականի հեղափոխություն

1848 թվականի Հունգարական հեղափոխությունը դառը պայքար էր, որի ընթացքում վայրագություններ կատարվեցին տարբեր էթնիկ պատկանելություն և կրոնական համոզմունքներ ունեցող մարդկանց նկատմամբ։ 1850 թվականի «Ungarns gutes recht» (Հունգարիայի հիմնավորված իրավունքը) կողմնակից գրքույկում նշվում է, որ Բանատի շրջակայքում տեղի ունեցած պայքարում մոտ 4000 սերբեր, Կառլովցիի մետրոպոլիտ Յոսիֆ Ռայաչիչի քարոզների ազդեցության ներքո, գարշելի արարքներ են կատարել հունգարացիների դեմ։ Կանայք, երեխաները և ծերունիները խեղաթյուրվել են, խորովվել դանդաղ կրակի վրա, իսկ ոմանք էլ սղոցվել են[69]։

Մշակութային հղումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դժոխքում տանջանքներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Հինդու դիցաբանություն

Հինդու դիցաբանության մեջ Յաման մահվան աստվածն է։ Նա որոշում է այն մարդկանց պատիժները, ովքեր իրենց կյանքում չար էին։ Նրանք, ովքեր մեղավոր են բրահմանին թալանելու մեջ, պետք է սղոցով բաժանվեն մասերի՝ գտնվելով Նարակայում (Դժոխքում)[70]։

Չինական դիցաբանություն

Մարդկանց սղոցով կիսելը բուդդայական Դժոխքում տեղի ունեցող պատիժներից մեկն է։ Քրմերը գիտեին, թե ինչպես դժոխքի տառապանքները տեսանելի դարձնել մարդկանց համար՝ նկարիչներին պատվիրելով ստեղծել նկարներ, որոնք նախատեսված էին բնակչությանը մտածելու և ապաշխարելու դրդելու համար[71]։

Չինաստանի Կանտոն քաղաքի բուդդայական տաճարներից մեկում տարվա որոշ ժամանակներում բակը զարդարվում է նկարներով, որոնք սարսափելի կերպով պատկերում են մահացածների տառապանքները։ Ոմանք սղոցով մասնատվում են, ոմանց շեղջով են խոցում, ոմանց նետում են եռացող ջրի կաթսայի մեջ, իսկ ուրիշներին՝ այրում։ Նկարիչները, քրմերի տաղանդավոր ցուցումների ներքո, հաջողությամբ պատկերել են ցանկացած տեսարան, որը սարսափելի է աչքի համար կամ զզվելի զգայարանների համար։ Վերոհիշյալ Մոնգհայի խորշում այս ընտրյալ թեմաներից մի քանիսը ցուցադրվել են կրթական նպատակով։ Տանջանքների վայրի ենթադրյալ գոյությունը եկամուտ է բերում քահանայի գանձարանին, ով ենթադրաբար ունի դատավորների ցասումը մեղմելու զորություն։

Ծեր կնոջ սղոցում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իտալիայում և Իսպանիայում մինչև 19-րդ դարը, գյուղերում և քաղաքներում, Պահքի Կիրակի օրը (Միջին Պահքի կիրակի) պահպանվում էր «segare la vecchia» («ծեր կնոջը սղոցելը») հետաքրքիր ավանդույթը։ Այս սովորույթը կայանում էր նրանում, որ տղաները վազվզում էին՝ գտնելու «գյուղի ամենատարեց կնոջը», ապա նրա նմանությամբ փայտյա խրտվիլակ էին պատրաստում։ Այնուհետև փայտյա արձանը սղոցվում էր մեջտեղից։ Բանահավաք Յակոբ Գրիմը սա համարում է տարօրինակ գարնանային ծես, որի ժամանակ «հին տարին»/ձմեռը խորհրդանշականորեն պարտություն է կրում։ Նա նաև նշում է, որ իր ժամանակներում բավականին նմանատիպ սովորույթ գոյություն ուներ Հարավային սլավոնների մոտ[72]:

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. ↑ 1,0 1,1 Scott (1995), p.142
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 Busnot (1717), pp.167–70
  3. ↑ 3,0 3,1 Geyer (1738) p.631
  4. ↑ Osborne (1744), p.179
  5. ↑ Osborne (1747), p.266
  6. ↑ Dignas; Winter (2007) p.42
  7. ↑ Osborne (1742), p.535
  8. ↑ Head; Heath (1982), p. 51, Webber; McBride (2001): "Perhaps the prospect of getting to the spoils explains Thucydides VII, 29: 'For the Thracian race, like all the most bloodthirsty barbarians, are always particularly bloodthirsty when everything is going their own way", p.1
  9. ↑ Diodorus Seculus (1840), p.2450
  10. ↑ For Gellius' statement, see, Rosenmüller (1820), p.95
  11. ↑ Coleman-Norton (1948))The Twelve Tables
  12. ↑ Suet. Calig. 27: multos [...] medios serra dissecuit - , Vita Caligulae "Many..had them sawn asunder" Life of Caligula
  13. ↑ Gibbon (1776), Appendix, p.lxxvi
  14. ↑ Sozomen (1846), p.262
  15. ↑ Warnekros (1832), p.368
  16. ↑ Du Pin (1699), p.115
  17. ↑ Schmauss (1719), p.69
  18. ↑ Foxe (1840), p.5
  19. ↑ Symphorosa at the Catholic Encyclopedia
  20. ↑ Deinl (1850), p.42
  21. ↑ St. Tarbula
  22. ↑ Chateaubriand (1812), p.143
  23. ↑ Yates (1843), p.123 More on this governor and his assassination in 1840 in Gliddon (1841), p.70-72, footnote
  24. ↑ fr:Dominique Busnot
  25. ↑ 25,0 25,1 25,2 Rhodes (1706), p.46
  26. ↑ Busnot (1716), p.66-67
  27. ↑ Windus (1725), p.156-57
  28. ↑ Cuevas, John (2011). The History of a Mississippi Gulf Coast Barrier Island. McFarland. էջ 20. ISBN 9780786485789.
  29. ↑ On French publication date and biographical details of Bossu, see: Jean Bernard Bossu (1720–1792) at the website: "Encyclopedia of Arkansas History&Culture". On relevant excerpt, see Forster (1771), p.324-325
  30. ↑ Lewis, Arnold (1998), footnote 11, p.200
  31. ↑ Forster (1771), p.324
  32. ↑ " Whatever the rights and wrongs of a particular case might be, the Swiss were not to be treated as an independent unit and their officers must be subordinate to the French commandant", at The Administration Of Justice At The Fortress Of Louisbourg (1713-1758) Արխիվացված 2012-02-09 Wayback Machine, excerpted from Greer (1976), "The Soldiers of Isle Royale, 1720-1745"
  33. ↑ Knonau (1846) p.335
  34. ↑ Censer and Hunt (2001), p.124
  35. ↑ Edwards (1819), p.79
  36. ↑ Collins (1812), p.220
  37. ↑ Benjamin of Tudela (1858), p.10
  38. ↑ Salisbury (1830), p.225
  39. ↑ Pouqueville (1813), p.82
  40. ↑ Grumeza (2010), p.8
  41. ↑ Fallmerayer (1836), p.420
  42. ↑ Mignot (1787), p.162
  43. ↑ Setton (1978), p.238
  44. ↑ Watkins (1806), p.366
  45. ↑ a)For dating and place of capture, Lempriere (1825), p.99" b) For interview between Anthony and sultan, see: von Kreckwitz (1654), p.240"
  46. ↑ 11.000, by "traditional" count, see for example Smedley (1832), p.110
  47. ↑ Reider (1841), p.125
  48. ↑ Hughes (1820), p.22
  49. ↑ Chisholm, Hugh, ed. (1911). «Rhigas, Constantine» . Encyclopædia Britannica (անգլերեն). Vol. 23 (11th ed.). Cambridge University Press. էջեր 239–240.
  50. ↑ See, for example: Wigand (1844)p.307
  51. ↑ Aurach (1859), p.82
  52. ↑ Singha (2000), p. 142.
  53. ↑ Murray (1829), p.44
  54. ↑ For eyewitness report disembowelment Judson (1823), p.84-86
  55. ↑ Knowles (1830) "p.167-68
  56. ↑ St. Domingo Nicolas Dat Dinh
  57. ↑ Sadler (1858), p.356 Pachtler (1861), p.353
  58. ↑ Inderbitzi (1840), p.548" Hahn (1860), p.120-21
  59. ↑ Inst. Prop. Faith (1840), p.559-60
  60. ↑ Asiat. Journ. (1840), p.120
  61. ↑ Abbott (2004)
  62. ↑ Bridgman (1841), p.141
  63. ↑ Günther (1856), p.20
  64. ↑ de Ferreras (1760), p.89
  65. ↑ Napier (1862), p.88
  66. ↑ Napier (1839), p.73
  67. ↑ Foy (1827), p.192
  68. ↑ Heyne (1840)p.386
  69. ↑ Anon (1850), p.50
  70. ↑ Majer (1804), p.346
  71. ↑ Lay (1841), p.195
  72. ↑ Grimm (1835) p.453

Գրականություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վեբ կայքեր

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Մահ_սղոցելով&oldid=10456028» էջից