Մահ այրելով

Չշփոթել Ողջ այրվածը հոդվածի հետ։

Ողջակիզում

մահապատժի միջոց

Ենթակատեգորիա	death by torture, execution, այրում

1892 թվականի նկար, որը պատկերում է Հին հավատացյալների առաջնորդ Ավվակումի և ուրիշների 1682 թվականի այրումը Պուստոզերսկում, Ռուսաստան:

Մահ այրելով, մահապատժի, սպանության կամ ինքնասպանության մեթոդ։ Ներառում է այրում կամ ծայրահեղ ջերմության ազդեցություն։ Ունի հանրային մահապատժի երկար պատմություն, և բազմաթիվ հասարակություններ կիրառել են այն որպես պատիժ և նախազգուշացում այնպիսի հանցագործությունների դեմ, ինչպիսիք են դավաճանությունը, հերետիկոսությունը և կախարդությունը։ Այս տեսակի ամենահայտնի մահապատիժը խարույկի վրա այրելն է, որի ժամանակ դատապարտվածին կապում են մեծ փայտյա ցցին, իսկ տակից կրակ են վառում։

Հոլոքոստը կենդանիների կրոնական զոհաբերություն է, որն ամբողջությամբ այրվում է կրակով, որը նաև հայտնի է որպես ողջակիզում։ Բառը ծագել է հին հունարեն holokaustos բառից, որը զոհաբերության ձև էր, որի ժամանակ զոհը մոխրի էր վերածվում՝ ի տարբերություն կենդանիների զոհաբերության, որի արդյունքում զոհը համայնքային կերակուր էր դառնում։

Ազդեցություն

Այրվելով մահանալու գործընթացում մարմինը ենթարկվում է հյուսվածքների այրվածքների, մարմնի հեղուկի պարունակության և բաշխման փոփոխությունների, հյուսվածքների ֆիքսման և կծկման (հատկապես մաշկի)։ Ներքին օրգանները կարող են կծկվել հեղուկի կորստի պատճառով։ Մկանների կծկումը և կրճատումը կարող են հանգեցնել հոդերի ծալման և մարմնի «բռնցքամարտիկի դիրք» ընդունելուն՝ արմունկների և ծնկների ծալված վիճակով և բռունցքները սեղմած։ Պարանոցի շուրջ մաշկի կծկումը կարող է այնքան ուժեղ լինել, որ զոհը խեղդամահ լինի։ Հեղուկի տեղաշարժը, հատկապես գանգում և որովայնի խոռոչի օրգաններում, կարող են առաջացնել կեղծ-արյունահոսություններ՝ էպիդուրալ հեմատոմաների տեսքով։ Մարմնի օրգանական նյութերը կրակի համար կարող են վառելիքի դեր կատարել։ Մահվան պատճառը հաճախ լինում են շնչուղիները, որտեղ լորձաթաղանթների այտուցը կամ արյունահոսությունը և լորձաթաղանթի վեզիկուլյար անջատումը կարող է լինել տաք գազերի ներշնչման ցուցիչ։ Ամբողջական դիակիզումը հնարավոր է միայն ծայրահեղ հանգամանքներում։

Ամենամեծ ցավը զգացվում է այրման սկզբում՝ նախքան բոցը նյարդերը կայրի, որից հետո մաշկը չի ցավում։ Շատ զոհեր արագ մահանում են շնչահեղձությունից, քանի որ տաք գազերը վնասում են շնչուղիները։ Նրանք, ովքեր ողջ են մնում այրումից հետո, հաճախ մահանում են մի քանի օրվա ընթացքում, քանի որ թոքերի թոքաբշտերը լցվում են հեղուկով, և զոհը մահանում է թոքերի այտուցից։

Պատմական օգտագործում

Հին ժամանակներ

Հին Մերձավոր Արևելք

Հին Բաբելոնիա

Մ.թ.ա. 18-րդ դարի՝ Բաբելոնի թագավոր Համմուրաբիի հրապարակած օրենսգիրքը նշում է մի քանի հանցագործություններ, որոնց դեպքում նախատեսվել է այրելով մահապատիժ։ Հրդեհված տներից թալանողներին կարող էին նետել կրակի մեջ, իսկ քրմուհիներին, որոնք լքել էին մենաստանները և սկսել հաճախել հյուրանոցներ ու պանդոկներ, նույնպես կարող էին պատժել՝ ողջ-ողջ այրելով։ Ավելին, երբ տղամարդը հոր մահից հետո ինցեստ հարաբերություններ էր ունենում իր մոր հետ, թե՛ մայրը, թե՛ որդին կարող էին դատապարտվել ողջակիզման։

Հին Եգիպտոս

Հին Եգիպտոսում գրանցվել են ենթադրյալ ապստամբներին ողջ-ողջ այրելու մի քանի դեպքեր։ Ասվում է, որ Սենուսրետ I-ը (իշխել է մ.թ.ա. 1971-1926 թվականներին) իր արշավանքի ժամանակ շրջապատել է ապստամբներին և այրել նրանց՝ որպես մարդկային ջահեր։ Ավելի քան հազար տարի անց՝ Թաքելոտ II-ի օրոք բռնկված քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ, թագաժառանգ Օսորկոնը գթացել է և մի քանի ապստամբի ողջ-ողջ այրել է։ Օրենսգրքերում, համենայնդեպս, շնացող կանայք կարող էին դատապարտվել մահվան՝ այրվելու միջոցով։ Սակայն, ըստՋոն Մանչիպ Ուայթի՝ դատական մահապատիժները հաճախ չեն իրականացվել՝ մատնանշելով այն փաստը, որ փարավոնը պետք է անձամբ վավերացներ յուրաքանչյուր դատավճիռը։

Ասորեստան

Միջին Ասորական ժամանակաշրջանից պահպանված օրենսգրքի 40-րդ պարբերությունում ասվում է, որ պրոֆեսիոնալ մարմնավաճառը պարտավոր է բաց դեմքով լինել, և դրա խախտման դեպքում նախատեսվում է պատիժ. եթե նա քողով ծածկեր իր դեմքը (այնպես, ինչպես կանայք պետք է հագնվեին հասարակական վայրերում)։

Մարմնավաճառը չպետք է քողարկված լինի։ Ով տեսնի քողարկված մարմնավաճառի, պետք է բռնի նրան... և բերի պալատի մուտքի մոտ։ ...Նրանց գլխին պետք է տաք պեկ լցնեն։

Նոր Ասորականների համար զանգվածային մահապատիժները, ըստ երևույթին, նախատեսված էին ոչ միայն ահաբեկելու և հնազանդություն պարտադրելու համար, այլև որպես նրանց հզորության ապացույց։ Նոր Ասորական թագավոր Աշուրնասիրպալ II-ը (իշխել է մ.թ.ա. 883-859 թվականներին) ակնհայտորեն այնքան է հպարտացել իր մահապատիժներով, որ դրանք հավերժացրել է հուշարձանների վրա հետևյալ կերպ․

Ես կտրեցի նրանց ձեռքերը, այրեցի նրանց կրակով, կենդանի մարդկանց և գլուխների կույտ դրեցի քաղաքի դարպասի դիմաց, մարդկանց ցցերի վրա գամեցի, քաղաքը ոչնչացրի և ավերեցի, այն վերածեցի բլուրների և ավերակների կույտերի, երիտասարդ տղաներին և աղջիկներին կրակի մեջ այրեցի։

Հրեական ավանդույթ

Ծննդոց 38-րդ գլխում Հուդան հրամայում է այրել Թամարին՝ իր որդու այրուն, որն ապրում էր հոր տանը, և կարծում էին, թե նա հղիացել է արտաամուսնական սեռական հարաբերություններից։ Թամարը փրկվում է՝ ապացուցելով, որ իր երեխայի հայրը հենց Հուդան է։ Հոբելյանների գրքում պատմվում է նույն պատմությունը՝ որոշ տարբերություններով։ Ծննդոցում Հուդան իր հայրապետական իշխանությունն իրականացնում է հեռավորության վրա, մինչդեռ Հոբելյաններում նա և ազգականներն ավելի ակտիվորեն են ներգրավված Թամարի մոտալուտ մահապատժի մեջ։

Հին եբրայական օրենքի համաձայն՝ այրելով մահապատիժը սահմանված էր սեռական հանցագործությունների տասը տեսակների համար։ Դրանք էին՝ Թամարին վերագրվող հանցանքը, երբ քահանայի ամուսնացած դուստրն է շնանում, և արյունապղծություն համարվող հարաբերությունների ինը տարբերակները, ինչպիսիք են սեփական դստեր կամ թոռնուհու հետ սեռական հարաբերություն ունենալը, ինչպես նաև սկեսրոջ կամ կնոջ դստեր հետ սեռական հարաբերություն ունենալը։

Հին հրեական Միշնա կրոնա-իրավական ժողովածուում հանցագործին այրելու հետևյալ եղանակն է նկարագրվում.

Մահապատժի պարտադիր ընթացակարգն այրելու միջոցով. այրման դատապարտվածին թրջում էին գոմաղբի մեջ մինչև ծնկները, կոպիտ կտորը փաթաթում էին փափուկի մեջ և փաթաթում պարանոցին։ Մեկը քաշում էր մի կողմից, մյուսը՝ մյուս կողմից, մինչև նա բացում էր բերանը։ Այնուհետև մեկը վառում էր (կապարե) ֆիտիլը և նետում նրա բերանը, և այն իջնում էր նրա աղիքները՝ այրելով դրանք։

Այսինքն՝ մարդը մահանում է հալված կապարով այրվելով․ բերանի միջով լցվող հալված մետաղը իջնում էր դեպի ներքին օրգանները՝ պատճառելով ահավոր այրվածքներ և վերջապես մահ։

Հին Հռոմ

Ներոնի ջահեր

Ըստ քրիստոնեական ավանդության՝ Հռոմեական իշխանությունները վաղ քրիստոնյա նահատակներից շատերին մահապատժի են ենթարկել այրելով, այդ թվում՝ ռազմիկ սուրբ Թեոդորոսին (- մահ 306) և ամենավաղ արձանագրված նահատակ Պոլիկարպոսին (մոտ 69-155)։ Երբեմն հռոմեական զոհաբերությունն (immolation) իրականացվել է օգտագործելով տունիկա մոլեստա (tunica molesta)՝ դյուրավառ քաթանե հագուստ։

․․․Քրիստոնյային մերկ վիճակում ստիպում էին հագնել մի հանդերձանք՝ tunica molesta (տունիկա մոլեստա) կոչվող, որը պատրաստված էր պապիրուսից և երկկողմանի մոմապատ էր։ Այնուհետև նրան [քրիստոնյային] ամրացնում էին բարձր ձողին, որի գագաթից շարունակում էին թափել այրվող պեկ և խոզի ճարպ։ Կզակի տակ ամրացված էր սուր ցից, որը խանգարում էր տառապող զոհին գլուխը որևէ կողմ թեքել՝ փախչելու հեղուկ կրակից, մինչև ամբողջ մարմինը և դրա յուրաքանչյուր մասը բառացիորեն ծածկվում և պատվում էր բոցով։

326 թվականին Կոստանդիանոս Մեծը հրապարակել է մի օրենք, որով խստացրել է ծնողների հետ չհամաձայնեցնելով աղջիկների «առևանգման» և դրան ուղեկցող սեռական հարաբերությունների/բռնաբարության համար պատիժները։ Տղամարդը պետք է ողջակիզվեր՝ առանց բողոքարկման հնարավորության, իսկ աղջիկը նույն պատիժը ստանար, եթե կամավոր էր մասնակցել առևանգմանը: Խնամողները, որոնք այլասերել էին իգական սեռի իրենց սաներին և նրանց սեռական հարաբերությունների էին դրդել, պատժվում էին՝ բերանում հալեցրած կապար լցնելով։ Նույն թվականին Կոստանդինոսը նաև օրենք է ընդունել, որ եթե կինը սեռական հարաբերություն ունենար իր ստրուկի հետ, երկուսն էլ կենթարկվեին մահապատժի. ստրուկը՝ ողջակիզվելով (եթե ստրուկն ինքն էր հաղորդում հանցագործության մասին՝ ենթադրաբար բռնաբարվելու, նա պետք է ազատ արձակվեր)։ 390 թվականին կայսր Թեոդոսիոսը հրամանագիր է արձակել՝ ընդդեմ արական մարմնավաճառների և նման ծառայություններ մատուցող հասարակաց տների։ Մեղավոր ճանաչվածները պետք է ողջակիզվեին։

6-րդ դարի՝ նախկին դարաշրջանների նշանավոր իրավաբանների ասույթների և որոշումների հավաքածուում՝ Դիգեստում, մի շարք հանցագործություններ համարվել են այրելով մահապատժի ենթակա։ 3-րդ դարի իրավաբան Ուլպիանոսը նշել է, որ պետության թշնամիներն ու թշնամու կողմն անցած դասալիքները պետք է ողջակիզվեին։ Նրա մոտակա ժամանակակիցը՝ իրավաբան գրող Կալիստրատոսը, նշում է, որ սովորաբար ողջակիզում էին հրդեհողներին (միտումնավոր), ինչպես նաև այն ստրուկներին, որոնք դավեր էին նյութում իրենց տերերի բարեկեցության դեմ (այս վերջինը երբեմն կիրառվում էր նաև «ցածր կարգավիճակի» ազատ մարդկանց նկատմամբ)։ Միտումնավոր հրդեհողներին (և դավաճաններին) ողջ-ողջ այրելու պատիժը, ըստ երևույթին, հատկապես հին պատիժ է։ Այն ներառված է Տասներկու աղյուսակներում՝ մ.թ.ա. 5-րդ դարի կեսերի օրենսգրքում, այսինքն՝ Ուլպիանոսի և Կալիստրատոսի ժամանակներից մոտ 700 տարի առաջ։

Երեխաների ծիսական զոհաբերությունը Կարթագենում

Հավելյալ տեղեկություն՝ Մողոք

Տանիտ՝ առյուծի գլխով։

Սկսած մ.թ.ա. 3-րդ դարի սկզբից՝ հույն և հռոմեացի հեղինակները զեկույցներ են թողել մանկական զոհաբերությունների հավանաբար համակարգված սովորույթի մասին, որոնք, ինչպես ասում էին, իրականացնում էին Հյուսիսային Աֆրիկայի կարթագենացիներն ի պատիվ Բաալ Համմոն և Թանիտ աստվածների։

Ամենավաղ հեղինակներից մեկը՝ Կլեյտարքոսը, ամենաակնհայտ մեկնություններից է տվել։ Նա ասում է, որ նորածիններին ողջ-ողջ դնում էին բրոնզե արձանի ձեռքերի մեջ, իսկ արձանի ձեռքերը՝ կրակարանի վրա, որպեսզի նորածինը դանդաղ գլորվեր կրակի մեջ։ Այդ ընթացքում նորածնի վերջույթները կծկվում էին, և դեմքը աղավաղվում՝ մի տեսակ ծիծաղելի ծամածռվելով, որն այդ պատճառով էլ կոչվում է «ծիծաղի ակտ»։

Այլ, ավելի ուշ շրջանի հեղինակներ, ինչպիսիք են Դիոդորոս Սիկիլիացին և Պլուտարքոսը, ասում են, որ նորածինների կոկորդները սովորաբար կտրում էին, նախքան նրանց արձանի գիրկը դնելը։ Հին Կարթագենի մերձակայքում հայտնաբերվել են մեծածավալ գերեզմանոցներ այրված նորածինների՝ սովորաբար մինչև 3 տարեկան երեխաների մնացորդներով. այդպիսի գերեզմանները կոչվում են «տոֆետներ»։ Սակայն որոշ գիտնականներ պնդում են, որ այս հայտնագործությունները համակարգված մանկական զոհաբերությունների ապացույց չեն, և որ հին ժամանանկներում բնական մանկական մահացության գնահատված թվերի (հետո հրկիզումով և առանձին թաղումով) զեկույցների իրական պատմական հիմքը կարող է լինել թշնամական, այլ ոչ կարթագենացիների կատարածը։ Ենթադրյալ զոհաբերության մասին մեղադրանք է հանդիպում ավելի ուշ՝ Հյուսիսային Աֆրիկայի եպիսկոպոս Տերտուղիանոսի մոտ, որն ասում է, որ մանկական զոհաբերություններ գաղտնի իրականացվել են իր ժամանակներում՝ մ.թ. 3-րդ դարում գյուղական վայրերում:

Կելտական ավանդույթներ

18-րդ դարի նկարազարդում` ճյուղերով հյուսած մարդու պատկերով։ Փորագրությունը վերցված է Թոմաս Պենանտի գրած «Շրջագայություն Ուելսում» (A Tour in Wales) աշխատությունից։

Ըստ Հուլիոս Կեսարի՝ հին կելտերը մարդկանց ողջակիզելու պրակտիկա են ունեցել մի շարք դեպքերում։ Իր «Նոթեր Գալլական պատերազմի մասին» աշխատության 6-րդ գրքի 16-րդ գլխում նա գրում է դրուիդական զոհաբերությունների մասին, որոնցում հանցագործներին տեղավորում էին մարդու տեսք ունեցող հսկայական ճյուղերից հյուսված շրջանակների մեջ, իսկ հետո այրում.

Մյուսները հսկայական չափերի կերտվածքներ են, որոնք արտաքինից հյուսված են ուռենու ճյուղերից, որոնց լցնում են կենդանի մարդկանցով, և երբ դրանք այրում են, մարդիկ մահանում են՝ բոցերի լեզվակներով բռնկվելով։ Նրանք կարծում են, որ գողության, կողոպուտի կամ որևէ այլ հանցանքի մեջ բռնվածների զոհաբերությունն ավելի ընդունելի է անմահ աստվածների համար. բայց երբ այդպիսի զոհերի պակաս է լինում, նրանք դիմում են նույնիսկ անմեղների զոհաբերությանը։

«Գալլիական պատերազմի մասին» աշխատության 6-րդ գրքի 19-րդ գլխում, Կեսարը նաև նշում է, որ կելտերը նշանավոր մարդկանց մահվան առիթով կատարում էին հուղարկավորական զոհաբերություն՝ խարույկին դիակիզման հանձնելով «իրենց սիրելիներ» համարվող ողջ ստրուկներին և կախյալներին։ Այս տեղեկությունից առաջ՝ 1-ին գրքի 4-րդ գլխում, նա պատմում է ազնվական Օրգետորիքսի դավադրության մասին, որին կելտերը մեղադրել էին պետական հեղաշրջում պլանավորելու մեջ, որի համար օրենքով նախատեսված պատիժը ողջակիզելով մահապատիժն էր։ Ասվում է, որ Օրգետորիքսը ինքնասպանություն է գործել՝ այդ ճակատագրից խուսանավելու համար։

Բալթյան ավանդույթներ

12-14-րդ դարերում քրիստոնյա հեղինակները մարդկային զոհաբերություններ կատարելու մեջ մեղադրել են Արևելյան Բալթիկ ծովի շուրջ բնակվող մի շարք ոչ քրիստոնյա ժողովուրդներին, ինչպիսիք են հին պրուսները և լիտվացիները։ Հռոմի պապ Գրիգոր Թ-ն պապական կոնդակ է հրապարակել՝ դատապարտելով պրուսների շրջանում ենթադրյալ պրակտիկան, ըստ որի՝ աղջիկներին ծածկում էին թարմ ծաղիկներով և ծաղկեպսակներով, իսկ հետո նրանց ողջակիզում՝ որպես ընծա չար ոգիներին։

Քրիստոնեական նահանգներ

Կաթար հերետիկոսների այրումը

Արևելյան Հռոմեական կայսրություն

6-րդ դարի կայսր Հուստինիանոս I-ի օրոք մահապատիժ է սահմանվել չապաշխարող մանիքեականների համար, սակայն հատուկ պատիժը հստակ նշված չէր։ Այնուամենայնիվ, 7-րդ դարում «դուալիստական հերետիկոսության» մեջ մեղավոր ճանաչվածները կարող էին դատապարտվել խարույկի վրա այրվելու պատժին։ Կախարդական ծեսեր կատարելու և դրանց ընթացքում սրբազան առարկաները պղծելու մեջ մեղավոր ճանաչվածները կարող էին բախվել մահվան՝ այրման միջոցով, ինչպես վկայում է 7-րդ դարի մի դեպք։ Մ.թ. 10-րդ դարում բյուզանդացիները այրելով մահապատիժ են սահմանել ծնողասպանների համար (այսինքն՝ նրանց, ովքեր սպանել էին իրենց սեփական ազգականներին)` փոխարինելով ավելի հին` «պարկի մեջ մահապատիժը» (լատիներեն՝ poena cullei), երբ դատապարտյալին կաշվե պարկի մեջ էին դնում՝ աքաղաղի, իժի, շան և կապիկի հետ միասին, իսկ հետո պարկը ծովը նետում։

Միջնադարյան ինկվիզիցիա և հերետիկոսների այրում

Տաճարականների այրումը, 1314 թվականին, նկարիչ` Վիրգիլիոսի վարպետ (մոտ 1390-1415)

Միջնադարյան Արևմտյան Եվրոպայում հերետիկոսների այրման առաջին գրանցված դեպքը տեղի է ունեցել 1022 թվականին Օռլեանում։ Քաղաքացիական իշխանություններն այրել են այն անձանց, որոնց միջնադարյան ինկվիզիցիան հերետիկոս է ճանաչել։ Հերետիկոսների այրումը սովորական պրակտիկա է դարձել 12-րդ դարի երկրորդ կեսին մայրցամաքային Եվրոպայում, իսկ այրումով մահապատիժը դարձել է օրենսդրական պատիժ 13-րդ դարի սկզբից։ Հերետիկոսների համար այրումով մահապատիժը օրինականացրել է Արագոնի արքա Պեդրո II-ը 1197 թվականին։ 1224 թվականին Սրբազան Հռոմեական կայսր Ֆրիդրիխ II-ը այրումը դարձրել է մահապատժին համարժեք օրենքով սահմանված այլընտրանք, իսկ 1238 թվականին այն դարձել է կայսրության հիմնական պատիժը։ Սիցիլիայում պատիժն օրինականացվել է 1231 թվականին։

Անգլիայում 15-րդ դարի սկզբին Ջոն Վիքլիֆի և Լոլարդների ուսմունքները սկսել են դիտվել որպես սպառնալիք հաստատված կարգի համար, և դրակոնյան պատիժներ են կիրառվել։ 1401 թվականին Խորհրդարանն ընդունել է «Հերետիկոսին այրելու» (իսպ.՝ De heretico comburendo) օրենքը, որը կարելի է մոտավորապես թարգմանել որպես «Հերետիկոսների այրման վերաբերյալ»։ Լոլարդների հալածանքները շարունակվել են Անգլիայում ավելի քան հարյուր տարի։

«Կրակի և ցախի խորհրդարանը» (Fire and Faggot Parliament) ժողով է գումարել Լեսթերի ֆրանցիսկյան միաբանության Գրեյ Ֆրայարս վանքում 1414 թվականի մայիսին՝ շարադրելու Հերետիկոսության ճնշման մասին 1414 թվականի տխրահռչակ ակտը, որը թույլ էր տալիս հերետիկոսներին այրել՝ հանցագործությունը դնելով հաշտարար դատավորների իրավասության տակ։ Ջոն Օլդքասլը՝ լոլարդների նշանավոր առաջնորդը, չի կարողացել կախաղանից փրկվել, չնայած թագավոր Հենրի V-ը նրա հին ընկերն էր։ Օլդքասլը կախաղան է բարձրացվել, և նրա կախաղանն այրվել է 1417 թվականին։ Յան Հուսը այրվել է խարույկի վրա՝ Կոնստանցի Հռոմեական Կաթոլիկ եկեղեցու Տիեզերական ժողովի (1414-1418) որոշմամբ՝ հերետիկոսության մեջ մեղադրվելով։ Ժողովը նաև հրամայել է, որ 30 տարի առաջ մահացած Ջոն Վիքլիֆի մնացորդները պետք է արտաշիրմվեն և հրկիզվեն։ Այս հետմահու մահապատիժն իրականացվեց 1428 թվականին։

Հրեաների այրումներ

1349 թվականի հակահրեական անկարգությունների ժամանակ հրեաների ջարդի պատկերումը, որն արդարացվել է այն պնդումներով, թե հրեաներն էին «Սև մահ» համաճարակի ետևում։ «Ֆլանդրիայի հնություններ» (Բելգիայի թագավորական գրադարանի ձեռագիր 1376/77)։

12-րդ դարից մինչև 16-րդ դարը գրանցվել են հրեաների զանգվածային ջարդերի մի քանի դեպքեր, որոնցում նրանց ողջակիզել են, հաճախ արյան զրպարտության պատճառով։ 1171 թվականին Բլուայում 51 հրեա է այրվել (համայնքի ամբողջ չափահաս կազմը)։ 1191 թվականին Ֆիլիպ Օգոստոս թագավորը հրամայել է շուրջ 100 հրեայի ողջ-ողջ այրել։ Հրեաների կողմից հյուրերի ենթադրյալ պղծումը նույնպես հանգեցրել է զանգվածային այրումների։ 1243 թվականին Բելիցում ամբողջ հրեական համայնքն այրվել է, իսկ 1510 թվականին Բեռլինում 26 հրեա է այրվել նույն հանցագործության համար։

14-րդ դարի կեսերին «Սև մահի» ժամանակ տեղի են ունեցել լայնածավալ ջարդեր։ Մի զրպարտություն այն էր, որ հրեաները ժոնտախտի ժամանակ թունավորել էին ջրհորները։ 1349 թվականին, երբ ժանտախտի հետևանքով մահացության աճող թվի հետ խուճապը մեծացել էր, սկսվել են ընդհանուր ջարդեր, բայց նաև մասնավորապես զանգվածային այրումներ։ Միայն Բազելում վեց հարյուր հրեա է այրվել։ Զանգվածային մեծ այրում տեղի է ունեցել Ստրասբուրգում, որտեղ մի քանի հարյուր հրեա է այրվել այն իրադարձության ժամանակ, որը հայտնի է որպես Ստրասբուրգի ջարդ։

Հատկապես սարսափելի մահով է մահացել մի հրեա` Յոհաննես Պֆեֆերկորնը 1514 թվականին Հալլեում։ Նա մեղադրվել էր քսան տարի քահանայի դերում հանդես գալու, հաղորդությունը պղծելու համար, նաև, որ առևանգել էր քրիստոնյա երեխաներին, որոնց տանջել և սպանել էին այլ հրեաները, ինչպես նաև 13 մարդու թունավորելու և ջրհորները թունավորելու համար։ Նրան կապել են մի սյունի այնպես, որ նա կարողանար վազել դրա շուրջը։ Այնուհետև նրա շուրջը դրվել էր շիկացած ածուխներ, որոնք այրել են ու աստիճանաբար ավելի ու ավելի նրան մոտեցրել մինչև խորովվելով մահանալը:

1321 թվականի բորոտների դավադրություն

Զանգվածային հիստերիայի զոհ են դարձել ոչ միայն հրեաները։ Ջրհորների թունավորման մեղադրանքը 1321 թվականին Ֆրանսիայում բորոտների լայնածավալ որսի հիմք է տվել։ 1321 թվականի գարնանը Պերիգյոյում մարդիկ համոզվել են, որ տեղի բորոտները թունավորում են ջրհորները՝ առաջացնելով հիվանդություններ առողջ բնակչության շրջանում։ Բորոտներին հավաքել և ողջակիզել են։ Բորոտների դեմ գործողությունները տարածվելե են ամբողջ Ֆրանսիայում, ոչ պակաս այն պատճառով, որ Ֆիլիպ V թագավորը հրաման էր արձակել ձերբակալել բոլոր բորոտներին, իսկ մեղավոր ճանաչվածներին՝ այրել։ Հրեաները նույնպես անուղղակիորեն ներառվել են այդ հիստերիայի մեջ. միայն Շինոնում 160 հրեա է ողջկիզվել։ Ըստ մի հաշվառման՝ ընդհանուր առմամբ, մոտ 5,000 բորոտ և հրեա է սպանվել «Բորոտների դավադրություն» հիստերիայի ժամանակ։

Բորոտների դավադրության մեղադրանքը ամբողջությամբ չէր սահմանափակվում Ֆրանսիայով. Անգլիայից պահպանված արձանագրությունները ցույց են տալիս, որ նույն թվականին Ջերսիում բորոտների առնվազն մեկ ընտանիք այրվել է՝ ուրիշներին թունավորելու մեղադրանքով։

Իսպանական ինկվիզիցիա

Հավելյալ տեղեկություն՝ Հրադատություն

16-րդ դարի հոլանդացի անաբապտիստ Աննեկեն Հենդրիքսի ողջակիզումը կրակի վրա, ով մեղադրվում էր հերետիկոսության մեջ

Իսպանական ինկվիզիցիան հիմնադրվել է 1478 թվականին՝ կաթոլիկ ուղղափառությունը պահպանելու նպատակով. նրա հիմնական թիրախներից էին մառաները»՝ պաշտոնապես դավանափոխված հրեաները, որոնք ենթադրվում էր, թե վերադարձել էին հուդայականությանը, կամ մորիսկները՝ պաշտոնապես դավանափոխված մուսուլմանները, որոնք ենթադրվում էր, թե վերադարձել էին իսլամի։ Իսպանական ինկվիզիցիայի հանրային մահապատիժները կոչվում էին հրադատություն (աուտոդաֆե), ըստ որի` դատապարտյալները «ազատ էին արձակվում» (հանձնվում էին) աշխարհիկ իշխանություններին՝ հրկիվելու համար։

Գնահատականներ, թե քանիսն են մահապատժի ենթարկվել Իսպանական ինկվիզիցիայի հրամանով, տրվել են վաղ ժամանակներից. պատմաբան Հերնանդո դել Պուլգարը (1436-1492) գնահատել է, որ 1478-1490 թվականներին խարույկի վրա այրվել է 2000 մարդ։ Նախկինում տրվել են և դեռևս հանրաճանաչ գրքերում կարելի է գտնել գնահատականներ՝ սկսած 30,000-ից մինչև 50,000 այրված մարդ խարույկի վրա (ողջ կամ մահացած) Իսպանական ինկվիզիցիայի 300 տարվա գործունեության ընթացքում։

1481 թվականի փետրվարին, այսպես կոչված առաջին հրադատության ժամանակ, վեց մառան է ողջակիզվել Սևիլիայում։ 1481 թվականի նոյեմբերին 298 մառան է հրապարակայնորեն այրվել նույն վայրում, իսկ նրանց ունեցվածքը բռնագրավել է Եկեղեցին։ Հավանաբար ոչ բոլոր մառաններին են մահապատժի ենթարկել խարույկի վրա ողջակեզ անելով։ Եթե հրեան խոստովանել է իր հերետիկոսությունը, Եկեղեցին ողորմություն ցուցաբերելով նրան խեղդել է՝ նախքան այրելը։ Մառաների դեմ ուղղված հրադատությունը դուս է եկել Իսպանիայի սահմաններից։ 1511-1515 թվականներին Սիցիլիայում 79 անձ է այրվել խարույկի վրա, իսկ 1511-1560 թվականներին 441 մառան է դատապարտվել ողջակիզման։ Իսպանական ամերիկյան գաղութներում նույնպես հրադատություններ են կատարվել։ 1664 թվականին մի տղամարդ իր կնոջ հետ ողջակիզվել են Ռիո դե լա Պլատայում, իսկ 1699 թվականին մի հրեա է ողջակիզվել Մեխիկոյում։

1535 թվականին հինգ մորիսկ այրվել է խարույկի վրա Մալյորկայում. այրվել են նաև ևս չորս մորիսկների պատկերով խրտվիլակներ, որոնց հաջողվել էր փախչել։ 1540-ական թվականներին մոտ 232 մորիսկ աուտոդաֆեի է ներկայացվել Սարագոսայում. նրանցից հինգը այրվել են խարույկի վրա։ Այն պնդումը, որ Գրանադայում 1550-1595 թվականներին ինկվիզիցիայի աուտոդաֆեի հայտնված 917 մորիսկներից ընդամենը 20-ն են մահապատժի ենթարկվել, կարծես հակասում է Անգլիայի կառավարության պետական փաստաթղթերին, որոնք պնդում են, որ Իսպանիայի հետ պատերազմի ժամանակ նրանք 1593 թվականի հունիսի 17-ին Սևիլիայից զեկույց են ստացել, որ Գրանադայի ամենահարուստ տղամարդկանցից ավելի քան 70-ը այրվել են։ 1728 թվականին մինչև 45 մորիսկ է գրանցվել, որոնք այրվել են հերետիկոսության համար։ 1691 թվականի մայիսյան «հրեաների խարույկի» ժամանակ ողջակիզվել են Ռաֆայել Վալսը, Ռաֆայել Բենիտո Տերոնգին և Կատալինա Տերոնգին։

Պորտուգալական ինկվիզիցիան Գոայում

1560 թվականին պորտուգալական ինկվիզիցիան Հնդկական Գոա գաղութում բացել է գրասենյակներ, որը հայտնի է որպես Գոայի ինկվիզիցիա։ Դրա նպատակն էր պաշտպանել կաթոլիկ ուղղափառությունը քրիստոնեության դավանափոխված ներեկների շրջանում և պահպանել իր դիրքերը հների, հատկապես «հուդայականացնող» շեղումների դեմ։ 17-րդ դարից սկսած եվրոպացիներին ցնցել են ինկվիզիցիայի դաժան ու լայնածավալ գործունեության մասին պատմությունները։ Ժամանակակից գիտնականները հաստատել են, որ 1560-1773 թվականներին Պորտուգալական ինկվիզիցիան որոշակի պատիժ է սահմանել շուրջ 4,046 անհատի նկատմամբ։ Նրանցից 121 մարդ դատապարտվել է ողջակիզման, սակայն 57-ն է իրականում բախվել այդ ճակատագրին, իսկ մնացածը խուսափել են դրանից՝ փոխարենն այրվել են խրտվիլակի տեսքով։ Ընդհանուր առմամբ, Պորտուգալական ինկվիզիցիայի (ոչ միայն Գոայում) մահապատժին ենթարկված անձանց ժամանակակից գնահատականները կազմում են մոտ 1,200 մարդ՝ անկախ նրանից, թե նրանք ողջ-ողջ են այրվե, թե մահացած:

«Բնության դեմ հանցագործություններ»

1482 թվականին Ցյուրիխի մերձակայքում խարույկի վրա այրվեցին երկու համասեռամոլներ՝ Ռիխարդ Պուլեր ֆոն Հոհենբուրգը և Անտոն Մեցլերը (Շպիցեր Շիլինգ)։

12-րդ դարից մինչև 18-րդ դարը Եվրոպայի տարբեր իշխանություններ օրինականացրել են (և դատական գործընթացներ են անցկացրել) ընդդեմ սեռական հանցագործությունների, ինչպիսիք են սոդոմիան կամ անասնապաշտությունը. հաճախ սահմանված պատիժը մահն էր այրելու միջոցով։ Շատ գիտնականներ կարծում են, որ սոդոմիայի հանցագործության համար այրելով մահապատիժն առաջին անգամ հայտնվել է օրենսգրքերում Երուսաղեմի խաչակրաց թագավորության 1120 թվականի Նաբլուսի եկեղեցական ժողովում։ Այստեղ, եթե հանրային զղջում լիներ, մահապատիժից կարելի էր խուսափել։ Իսպանիայում սոդոմիայի հանցագործության համար մահապատիժների ամենավաղ գրանցումները 13-14-րդ դարերից են, և այնտեղ նշվում է, որ մահապատժի նախընտրելի եղանակն այրելն է եղել։ Ալֆոնսո «Իմաստուն» թագավորի «Պարտիդաս»-ը («Յոթ մասից բաղկացած օրենսգիրք» կոդիֆիկացիան) սոդոմիայի համար սահմանել է ամորձատում և գլխիվայր կախում՝ արյունահոսությունից մահանաու տարբերակը, հետևելով Հին Կտակարանի «նրանց արյունը նրանց վրա կլինի» արտահայտությանը։ Ժնևում սոդոմիայի համար առաջին գրանցված այրումը տեղի է ունեցել 1555 թվականին, և մինչև 1678 թվականը շուրջ երկու տասնյակը նույն ճակատագրին է արժանացել։ Վենետիկում առաջին այրումը տեղի է ունեցել 1492 թվականին, մինչև անգամ 1771 թվականին այրել են վանականին։ Ֆրանսիայում վերջին դեպքը գրանցվել է 1750 թվականին, երբ երկու տղամարդ դատարանի դատավճռով դատապարտվել են ողջակիզման՝ համատեղ համաձայնությամբ համասեռամոլական սեռական հարաբերությունների համար (չնայած, կարծես թե, նրանք իրականում խեղդվել են նախքան հրկիզելը)։ Ֆրանսիայում վերջին դեպքը տեղի է ունեցել 1784 թվականին, երբ տղամարդը դատապարտվել է այրվելու մի տղայի բռնաբարությամբ սպանելու համար։

Ճնշումները և համասեռամոլ զույգի հրապարակային այրումը երբեմն ստիպել են, որ ուրիշները փախչեն՝ նմանատիպ ճակատագրից վախենալով։ Ճանապարհորդ Վիլյամ Լիթգոուն նման դինամիկայի ականատեսն է եղել, երբ 1616 թվականին այցելել է Մալթա.

«Իմ այստեղ մնալու հինգերորդ օրը տեսա, թե ինչպես իսպանացի մի զինվոր և մալթացի մի տղա մոխիր դարձան՝ սոդոմիայի հրապարակային խոստովանության համար. իսկ գիշերից շատ առաջ հարյուրից ավելի բարդասո՝ պոռնիկ տղաներ, փախան Սիցիլիա մի գալեատով՝ հրդեհվելուց վախենալով. բայց ոչ մի բուգերոն չշարժվեց, քանի որ քչերն էին կամ ոչ ոք այնտեղ ազատ չէր դրանից»:

1409 և 1532 թվականներին Աուգսբուրգում երկու մանկապիղծ այրվել են ողջ-ողջ՝ իրենց հանցագործությունների համար:

Չարլզ V-ի քրեական օրենսգիրք

1532 թվականին Սրբազան Հռոմեական կայսր Կառլոս V-ը հրապարակել է իր քրեական օրենսգիրքը՝ Կարոլինան։ Ըստ որի՝ մի շարք հանցագործություններ պատժվում են այրվելու միջոցով մահով, ինչպիսիք են դրամանենգությունը, հրդեհելը և «անբնական» սեռական արարքները։ Նաև, նրանք, ովքեր մեղավոր էին եկեղեցուց սուրբ առարկաների ծանրացուցիչ գողության մեջ, կարող էին դատապարտվել ողջակիզման։ Միայն նրանք, ովքեր մեղավոր էին չարամիտ կախարդության մեջ, կարող էին պատժվել այլրվելու միջոցով մահվան:

Կախարդներ և հերետիկոսներ

Երեք վհուկների այրումը Բադենում (1585 թվական)՝ Վիկիանայի հավաքածուից

Այրումը կիրառվել է Եվրոպայի վհուկների որսերի ժամանակ, թեև Անգլիայում և Ուելսում կախաղան բարձրացնելը մահապատժի նախընտրելի եղանակն էր։ Քրեական օրենսգիրքը, որը հայտնի է որպես Կարոլինա (1532), սահմանում էր, որ Սրբազան Հռոմեական կայսրությունում կախարդությունը պետք է դիտարկվեր որպես քրեական հանցագործություն, և եթե այն նպատակ ուներ վնասել որևէ անձի, վհուկը պետք է այրվեր խարույկի վրա։ 1572 թվականին Սաքսոնիայի կուրֆյուրստ Ավգուստը սահմանել է այրման պատիժ բոլոր տեսակի կախարդությունների համար, ներառյալ պարզ գուշակությունը։ 18-րդ դարի երկրորդ կեսից սկսած՝ «Եվրոպայում այրված ինը միլիոն վհուկների» թիվը լայնորեն շրջանառվել է հանրաճանաչ աղբյուրներում և լրատվամիջոցներում, սակայն երբեք չի ստացել մասնագետ հետազոտողների աջակցությունը։ Այսօր, հիմնվելով դատավարական արձանագրությունների, եկեղեցական և ինկվիզիցիոն գրանցամատյանների մանրակրկիտ ուսումնասիրության, ինչպես նաև ժամանակակից վիճակագրական մեթոդների կիրառման վրա, կախարդության մասնագետ հետազոտական համայնքն ընդհանուր համաձայնության է եկել, որ Եվրոպայում կախարդության համար մահապատժի է ենթարկվել մոտավորապես 40,000-50,000 մարդ, և նրանցից ամենևին բոլորը չեն մահապատժի ենթարկվել ողջակիզմամբ։ Ավելին, հաստատված է, որ վհուկների որսի գագաթնակետը եղել է 1550-1650 թվականների դարաշրջանը, որին նախորդել է դանդաղ աճը՝ 15-րդ դարից սկսած, ինչպես նաև դրան հաջորդել է կտրուկ անկում՝ «վհուկների որսից» դադարեցումից հետո, հիմնականում 18-րդ դարի առաջին կեսին:

Յան Հուսը խարույկի վրա այրվելուց։

Սա Ժաննա դ'Արկի մահը խարույկի վրա է՝ Հերման Ստիլկեի նկարը (1843 թվական)։

Հրկիզմամբ մահապատժի ենթարկված նշանավոր անհատների թվում են Ժակ դը Մոլեն (1314 թվական), Յան Հուսը (1415 թվական), Ժաննա դ'Արկը (1431 թվական), Ջիրոլամո Սավոնարոլան (1498 թվական), Պատրիկ Հեմիլթոնը (1528 թվական), Ջոն Ֆրիթը (1533 թվական), Վիլյամ Թինդեյլը (1536 թվական), Մայքլ Սերվետուսը (1553 թվական), Ջորդանո Բրունոն (1600 թվական), Ուրբան Գրանդիերը (1634 թվական) և Ավվակումը (1682 թվական)։ Անգլիկան մարտիրոսներ Ջոն Ռոջերսը, Հյու Լատիմերը և Նիկոլաս Ռիդլին այրվել են խարույկի վրա 1555 թվականին։ Թոմաս Քրենմերը նույն ճակատագրին է արժանացել հաջորդ տարի (1556 թվական):

Դանիա

Դանիայում, 1536 թվականի Ռեֆորմացիայից հետո, Դանիայի Քրիստիան IV թագավորը (իշխել է 1588-1648 թվականներին) խրախուսել է վհուկների այրման պրակտիկան, մասնավորապես՝ 1617 թվականի կախարդության դեմ օրենքի միջոցով։ Յուտլանդիայում՝ Դանիայի մայրցամաքային մասում, 16-րդ և 17-րդ դարերում կախարդության գրանցված դեպքերի կեսից ավելին տեղի են ունեցել 1617 թվականից հետո։ Մոտավոր գնահատականներով՝ 1500-1600-ական թվականներին կախարդության մեղադրանքով մահապատժի է ենթարկվել շուրջ հազար մարդ, սակայն լիովին պարզ չէ, արդյոք բոլոր հանցագործներն են այրվել։

Անգլիա

Մարի I-ը իր գահակալության (1553-1558 թվականներ) ընթացքում հրամայել է հարյուրավոր բողոքականների այրել խարույկի վրա, ինչը հայտնի է դարձել որպես «Մարիամի հալածանքներ» և նրան տվել է «Արյունոտ» Մարիա մականունը։ Մարիայի մահապատժին ենթարկվածներից շատերը թվարկված են «Գործեր և հուշարձաններ» (Actes and Monuments) գրքում, որը գրել է Ֆոքսը 1563 և 1570 թվականներին։

Էդվարդ Ուայթմանը՝ Բարթոն օն Թրենթից մի արմատական անաբապտիստ, որը հրապարակայնորեն ժխտում էր Երրորդությունը և Քրիստոսի աստվածությունը, վերջին մարդն էր, ով Անգլիայում այրվել է խարույկի վրա հերետիկոսության համար։ Դա տեղի է ունեցել 1612 թվականի ապրիլի 11-ին Սթաֆորդշիրի Լիչֆիլդ քաղաքում։ Չնայած Անգլիայում 16-րդ և 17-րդ դարերում հերետիկոսներին այրելու դեպքեր կան, սակայն հերետիկոսների համար այդ պատիժը պատմականորեն համեմատաբար նոր էր։ Այն գոյություն չուներ 14-րդ դարի Անգլիայում, և երբ անգլիական եպիսկոպոսները 1397 թվականին դիմել էին Ռիչարդ II թագավորին՝ հերետիկոսների համար այրելով մահապատիժ սահմանելու խնդրանքով, նա կտրականապես մերժել էր, և նրա գահակալության օրոք ոչ ոք չի այրվել հերետիկոսության համար։ Սակայն նրա մահից ընդամենը մեկ տարի անց՝ 1401 թվականին, Ուիլյամ Սոթրին ողջակիզվել է հերետիկոսության համար։ Հերետիկոսության համար այրելով մահապատիժը պաշտոնապես վերացրել է Խորհրդարանը Չարլզ II թագավորի գահակալության օրոք՝ 1676 թվականին։

Դավաճանության մեջ մեղավոր ճանաչված կանանց համար ավանդական պատիժը խարույկի վրա այրելն էր, որտեղ նրանց հրապարակայնորեն մերկ ցուցադրելու կարիք չկար, մինչդեռ տղամարդկանց կախաղան էին հանում, մասնատում և քառատում էին։ Իրավաբան Վիլյամ Բլեքսթոնը կանանց և տղամարդկանց համար տարբեր պատիժների վերաբերյալ հետևյալ փաստարկն էր ներկայացրել.

«Քանի որ սեռային պատկանելության պարկեշտությունը թույլ չի տալիս նրանց մարմինները բացահայտ ցուցադրել և հրապարակային խեղել, նրանց դատավճիռը (որն իր զգայականությամբ նույնքան սարսափելի է, որքան մյուսը) կախաղան բարձրացնելն էր և այդտեղ կենդանի այրելը»։ - Վիլյամ Բլեքսթոն

Սակայն, ինչպես նկարագրված է Կամիլ Նեյշի «Մահը գալիս է օրիորդի մոտ» աշխատության մեջ, ըստ էության, կնոջ հագուստը, երբ սկզբում այրվում էր, նա, միևնույն է, մերկ էր մնում։ Դավաճանության երկու տեսակ կար՝ մեծ դավաճանություն, որը վերաբերում էր ինքնիշխանի դեմ ուղղված հանցագործություններին, և փոքր դավաճանություն, որը վերաբերում էր իր օրինական վերադասի սպանությանը, ներառյալ կնոջ կողից ամուսնու սպանությունը։ 18-րդ դարի մահապատժի պրակտիկայի վերաբերյալ մեկնաբանելով՝ Ֆրենկ ՄաքԼինը նշում է, որ այրման դատապարտվածների մեծ մասը ողջ-ողջ չեն այրվել։ Նա պնդում է, որ դահիճները համոզվում էին, որ կանայք մահացած են՝ նախքան նրանց բոցերին հանձնելը։

«Փոքր դավաճանության» համար մահվան դատապարտված վերջին անձը Մերի Բեյլին էր, ում մարմինն այրվել է 1784 թվականին։ «Մեծ դավաճանության» համար դատապարտված և այրված վերջին կինը, այս դեպքում՝ մետաղադրամների կեղծման հանցագործության համար, եղել է Քեթրին Մերֆին 1789 թվականին։ Վերջին դեպքը, երբ կինն իրականում ողջակիզվել է Անգլիայում, Քեթրին Հեյսի դեպքն է՝ 1726 թվականին՝ իր ամուսնուն սպանելու համար։ Այս պատմության մի տարբերակում նշում է, որ դա տեղի է ունեցել, քանի որ դահիճը պատահաբար է խարույկը վառել, նախքան Հեյսին պատշաճ կերպով կախաղան հանելը։ Պատմաբան Ռիքթոր Նորթոնը հավաքել է տիկին Հեյսի մահվան վերաբերյալ ժամանակակից մի շարք թերթերի հաղորդագրություններ, որոնք ներքուստ որոշակիորեն տարբերվում են։ Հետևյալ հատվածը մեկ օրինակ է.

Պատմաբան Ռիկտոր Նորտոնը հավաքել է մի շարք ժամանակակից թերթերի հաղորդագրություններ տիկին Հեյսի իրական մահվան վերաբերյալ, որոնք սակայ որոշ առումով հակասական են։ Օրինակներից մեկում ասվում է.

Նրա շուրջը վառելանյութ դրեցին և ջահով վառեցին: Նա հանուն Հիսուսի, աղաչեց, որ նախ խեղդեն իրեն. որից հետո դահիճը ձգեց պարանը, բայց կրակը մեկ վայրկյանի ընթացքում հասավ նրա ձեռքին, և նա բաց թողեց այն, իսկ նա [աղջիկը] արձակեց երեք սարսափելի ճիչ. բայց բոցերը նրան բոլոր կողմերից ծկլանեցին, և նրա ձայնն այլևս չլսվեց: Դահիճը փայտի մի կտոր նետեց կրակի մեջ, որը կոտրեց նրա գանգը, երբ նրա ուղեղը դուրս թափվեց, և մոտ մեկ ժամ անց նա ամբողջությամբ մոխրացավ»։

Շոտլանդիա

Շոտլանդիայի Հակոբ Ա թագավորը (հետագայում Անգլիայի Ջեյմս I-ը) կիսում էր Դանիայի թագավորի հետաքրքրությունը վհուկների դատավարությունների նկատմամբ։ Թագավորի այս հատուկ հետաքրքրությունը հանգեցրել է Հյուսիսային Բերվիքի վհուկների դատավարություններին, որոնց հետևանքով ավելի քան յոթանասուն մարդ մեղադրվել է կախարդության մեջ։ 1590 թվականին Ջեյմսը նավարկել է Դանիա՝ հանդիպելու իր հարսնացուին՝ Դանիայի Աննային, ով, հեգնանքով, ոմանց կարծիքով, 1598 թվականին գաղտնի դարձի է եկել հռոմեական կաթոլիկությունից լյութերականության, թեև պատմաբանները տարակարծիք են այն հարցում, թե արդյոք նա երբևէ ընդունել է հռոմեական կաթոլիկ հավատը։

Շոտլանդիայում որպես վհուկ մահապատժի ենթարկված վերջին անձը Ջանեթ Հորնն էր 1727 թվականին, ով դատապարտվել է մահվան՝ իր սեփական դստերն, իբր, որպես թռչող ձի օգտագործելու և ճանապարհորդելու համար։ Հորնին ողջ-ողջ այրել են խեժի տակառի մեջ:

Իռլանդիա

Պետրոնիլա դը Միթը (1300-1324) 14-րդ դարի հիբերնո-նորմանական ազնվականուհի Դեյմ Ալիս Քայթելերի սպասուհին էր։ Չորրորդ ամուսնու մահից հետո Քայթելերը այրիին մեղադրել է կախարդություն կատարելու, իսկ Պետրոնիլային՝ նրա հանցակից լինելու մեջ։ Պետրոնիլան խոշտանգվել է և ստիպված հայտարարել է, որ ինքն ու Քայթելերը մեղավոր են կախարդության մեջ։ Պետրոնիլային մտրակել են և, ի վերջո, այրել խարույկի վրա 1324 թվականի նոյեմբերի 3-ին Իռլանդիայի Քիլքենի քաղաքում։ Նրա դեպքը Բրիտանական կղզիների պատմության մեջ հերետիկոսության համար հրկիզելով մահապատժի առաջին հայտնի դեպքն է։ Քայթելերին Օսորիի եպիսկոպոս Ռիչարդ դե Լեդրեդը մեղադրել է հանցագործությունների լայն շրջանակում՝ մոգությունից և դիվաբանությունից մինչև մի քանի ամուսինների սպանություն։ Նրան մեղադրել են, որ անօրինական է կախարդության միջոցով իր ձեռք բերած հարստությունը, իսկ մեղադրանքները հիմնականում իր խորթ երեխաներից էին՝ իր հանգուցյալ ամուսինների նախորդ ամուսնություններից ծնված երեխաներից։ Իռլանդիայում որևէ պաշտոնական կախարդության մասին օրենքին հաջորդում էր եկեղեցաականը, այդպիսով վճիռն իրականացվել էր հիմնվելով եկեղեցական օրենքի վրա (որը կախարդությունը դիտարկում էր որպես հերետիկոսություն), այլ ոչ թե ընդհանուր օրենքի վրա (որը այն դիտարկում էր որպես ծանր հանցագործություն)։ Խոշտանգումների տակ Պետրոնիլան պնդել էր, որ ինքը և իր տիրուհին կախարդական քսուք են քսել փայտե ձողին, որը թույլ է տվել այդ երկու կանանց թռչել։ Այնուհետև նրան ստիպել են հրապարակայնորեն հայտարարել, որ լեդի Ալիսը և նրա հետևորդները մեղավոր են կախարդության մեջ։ Ոմանք դատապարտվել և մտրակվել են, բայց մյուսները, ներառյալ Պետրոնիլան, այրվել են խարույկի վրա։ Ազգականների օգնությամբ Ալիս Քայթելերը փախել է՝ իր հետ տանելով Պետրոնիլայի դուստր Բազիլիային:

1327 կամ 1328 թվականին Ադամ Դաֆ Օ'Թուլը այրվել է խարույկի վրա Դուբլինում՝ հերետիկոսության մեղադրանքով։ Նրան մեղադրում էին քրիստոնեական սուրբ գրությունները հեքիաթ անվանելու և Հիսուսի հարությանը հերքելու մեջ։

Հասարակաց տան տիկին Դարկի Քելլին 1760 թվականին դատապարտվել է կոշկակար Ջոն Դաուլինգի սպանության համար և 1761 թվականի հունվարի 7-ին այրվել խարույկի վրա Դուբլինում։ Ավելի ուշ լեգենդները պնդում էին, որ նա սերիական մարդասպան էր և/կամ վհուկ։

1895 թվականին Բրիջիթ Քլիրին (ծնվ. Բոլանդ), Թիփերարի կոմսության մի կին, որին այրել է իր ամուսինը, իսկ ըստ մյուս տարբերակի՝ հանցագործության հայտարարված դրդապատճառն այն համոզմունքն էր, որ իրական Բրիջիթին առևանգել էին փերիները՝ նրա փոխարեն թողնելով փոխարինող երեխա։ Նրա ամուսինը պնդում էր, որ ինքը սպանել է միայն փոխարինողին։ Գործի սարսափելի բնույթը լայն լուսաբանում է ստացել մամուլում։ Դատավարությանը ուշադիր հետևել են ինչպես Իռլանդիայի, այնպես էլ Բրիտանիայի թերթերը։ Ինչպես մեկնաբանել է մի գրախոսող, ոչ ոք, բացառությամբ հնարավոր է նիստը նախագահող դատավորի, չէր կարծում, որ դա սպանության սովորական դեպք էր։

Հունաստան

Հունաստանի անկախության պատերազմը 1820-ական թվականներին ներառել է այրումով մահապատժի մի քանի դեպքեր։ 1821 թվականի ապրիլին, երբ հույները Իդրայի մոտակայքում գրավել են պահակային նավ՝ կորվետ, հույները որոշել են ողջ-ողջ այրել Օսմանյան կայսրության անձնակազմի 57 անդամներին։ 1821 թվականի սեպտեմբերին Տրիպոլիցայի անկումից հետո եվրոպացի սպաները սարսափով նկատել են, որ ոչ միայն մահապատժի են ենթարկվել կասկածյալ մուսուլմանները, ովքեր գումար էին թաքցնում (նրանց դանդաղորեն այրում էին՝ նախապես կտրելով ձեռքերն ու ոտքերը), այլև մի դեպքում երեք մուսուլման երեխա են այրել կրակի վրա՝ ծնողների աչքի առաջ։ Իրենց հերթին, օսմանները նույնպես նմանատիպ բազմաթիվ գործողություններ են կատարել։ Ի պատասխան՝ նրանք հավաքել են հույներին Կոստանդնուպոլսում, նրանցից մի քանիսին նետել հսկայական ջեռոցներ՝ այրելով նրանց մինչև մահ։

Վերջին դատական այրումներ

Ըստ իրավաբան Էդուարդ Օզենբրյուգենի, վերջին դեպքը, երբ Գերմանիայում մարդը դատական կարգով ողջակիզվել է հրդեհելու մեղադրանքով, տեղի է ունեցել 1804 թվականին՝ Հյոթցելսրոդայում՝ Այզենախի մոտ։ Յոհաննես Թոմասի մահապատժի ձևը, որն իրականացվել է այդ տարվա հուլիսի 13-ին, նկարագրվում է հետևյալ կերպ. խարույկից մի քանի ոտնաչափ բարձրության վրա, ցցին ամրացված, կառուցվել է փայտե խցիկ, որի մեջ տեղադրվել է հանցագործը։ Խցիկի մոտ ծծմբային նյութերով լցված խողովակները կրակի են տվել սկզբում, այնպես որ Թոմասը մահացել է ծծմբային ծխի ներշնչումից, քան խստորեն ողջ-ողջ այրվելուց, մինչև նրա մարմինը կրակը ամբողջությամբ կկլաներ։ Թոմասի մահապատիժը դիտելեն շուրջ 20,000 մարդ։

Թեև Թոմասը համարվում է կրակով (այս դեպքում՝ շնչահեղձության միջոցով) մահապատժի ենթարկված վերջին անձը, Յոհան Քրիստոֆ Պետեր Հորսթը և նրա սիրուհի Ֆրիդերիկե Լուիզա Քրիստիանե Դելիցը, ովքեր հրդեհելու միջոցով իրականացրած կողոպուտներով կարիերա էին ստեղծել, դատապարտվել են ողջակիզման Բեռլինում՝ 1813 թվականի մայիսի 28-ին։ Սակայն, ըստ Գուստավ Ռադբրուխի, նրանք գաղտնի խեղդվել են այրվելուց անմիջապես առաջ, երբ նրանց ձեռքերն ու ոտքերը կապված էին ցցին։

Թեև այս երկու դեպքերը վերջիններն են, որոնց դեպքում կարելի է ասել, որ այրումով մահապատիժն իրականացվել է որոշակի աստիճանով, Էդուարդ Օզենբրյուգենը նշում է, որ ողջակիզելու դատավճիռներ են տրվել հետագայում Գերմանիայի տարբեր պետություններում մի քանի դեպքերում, ինչպիսիք են 1814, 1821, 1823, 1829 և վերջապես 1835 թվականի դեպքերը։

Գաղութային Ամերիկաներ

Մարիանա դե Կարավախալի (մկրտված հրեա) մահապատիժը Մեխիկոյում, 1601 թ.։

Հյուսիսային Ամերիկա

Բնիկ ամերիկացիների՝ իրենց գերիների սկալպինգը և խորովումը, հրատարակվել է 1873 թվականին։

Բնիկ հյուսիսամերիկացիները հաճախ այրումը կիրառում էին որպես մահապատժի ձև՝ 18-րդ և 19-րդ դարերում այլ ցեղերի անդամների կամ սպիտակամորթ վերաբնակիչների դեմ։ Դանդաղ կրակի վրա խորովելը սովորական մեթոդ էր (Տե՛ս «Գերիները Ամերիկյան հնդկական պատերազմներում»):

Մասաչուսեթսում խարույկի վրա այրելու երկու հայտնի դեպք կա։ Առաջինը՝ 1681 թվականին, Մարիա անունով մի ստրուկ մեղադրվել է իր տիրոջը սպանելու փորձի մեջ՝ նրա տունը հրդեհելով։ Նա դատապարտվել է հրդեհելու համար և այրվել է խարույկի վրա Ռոքսբերիում։ Միաժամանակ, Ջեք անունով մի ստրուկ, որը դատապարտվել էր հրդեհելու առանձին գործով, կախաղան է բարձրացվել մոտակա կախաղանին, և մահից հետո նրա մարմինը նետվել է կրակի մեջ Մարիայի մարմնի հետ։ Երկրորդը՝ 1755 թվականին, ստրուկների մի խումբ, որոնք մեղադրվե են իրենց ստրկատիրոջը դավադրությամբ սպանելու մեջ, Մարկն ու Ֆիլիսը մահապատժի են ենթարկվել նրա սպանության համար։ Մարկին կախաղան են բարձրացրել, իսկ Ֆիլիսը այրվել է խարույկի վրա Քեմբրիջում։

Մոնրեալում, որն այն ժամանակ Նոր Ֆրանսիայի գաղութի մաս էր կազմում, Մարի-Ժոզեֆ Անժելիկին, մի ստրուկ, դատապարտվել է ողջակիզման այն հրդեհի համար, որը 1734 թվականին ոչնչացրել էր 45 տուն և մի հիվանդանոց։ Դատավճիռը բողոքարկումից հետո փոխվել է՝ խեղդելու միջոցով մահից հետո հրկիզման։

Նյու Յորքում գրանցվել են խարույկի վրա այրման մի քանի դեպքեր, հատկապես ստրուկների ենթադրյալ ապստամբությունների դավադրություններից հետո։ 1708 թվականին մի կին է այրվել, իսկ մեկ տղամարդ՝ կախվել։ 1712 թվականի Նյու Յորքի ստրուկների ապստամբությունից հետո 20 ստրուկ է այրվել (առաջնորդներից մեկը դանդաղ խորովվել է, մինչև մահանալը՝ 10 ժամ տանջանքներից հետո)։ Իսկ 1741 թվականի ստրուկների ենթադրյալ դավադրության ժամանակ առնվազն 13 ստրուկ է այրվել խարույկի վրա։

1731 թվականին Դելավերի 51-ամյա տնային տնտեսուհի Քեթրին Բևանը այրվել է սպանության համար, իսկ 1746 թվականին Էսթեր Անդերսոնն այրվել է Մերիլենդում՝ մեկ այլ սպանության համար։

Վաշինգտոն փոստում հրապարակված մի հոդվածում Էմորիի համալսարանի պատմաբան Կալի Նիկոլ Գրոսը պնդել է, որ ԱՄՆ-ում և նրա նախորդող գաղութներում 1681-1805 թվականներին խարույկի վրա այրված կանանց 87 տոկոսը սևամորթներ են եղել։

Հարավային Ամերիկա

Լատինական Ամերիկայում իսպանական գաղութային կառավարության իրականացրած վերջին հայտնի այրումը եղել է Մարիանա դե Կաստրոյի դեպքը։ Նա այրվել է Լիմայում՝ Պերուի ինկվիզիցիայի ժամանակ, 1736 թվականի դեկտեմբերի 22-ին, այն բանից հետո, երբ 1732 թվականի փետրվարի 4-ին մեղադրվել էր judaizante (մարդ, ով հրապարակայնորեն կաթոլիկություն ընդունելուց հետո գաղտնի դավանում է հուդայականություն) լինելու մեջ։

1855 թվականին հոլանդացի աբոլիցիոնիստ և պատմաբան Ժուլիեն Վոլբերսը ելույթ է ունեցել Ամստերդամի Հակաստրկատիրական ընկերությունում։ Նա ներկայացրել է Սուրինամում ստրուկների վիճակի մռայլ պատկերը՝ մասնավորապես նշելով, որ 1853 թվականին «երեք նեգր այրվել են ողջ-ողջ»։

Վեստ Ինդիա

1760 թվականին Ճամայկայում բռնկվել է ստրուկների ապստամբություն, որը հայտնի է որպես Թեքիի պատերազմ։ Ըստ երևույթին, պարտված ապստամբներից ոմանք ողջակիզվել են, իսկ մյուսները կախաղան բարձրացվել և թողնվել են ծարավից ու քաղցից մահանալու։

1774 թվականին Տոբագոյում ինը ստրկացված աֆրիկացիներ մեղավոր են ճանաչվել սպիտակամորթ տղամարդու սպանության մեջ։ Ըստ ականատեսի զեկույցի՝ նրանցից ութի աջ ձեռքերը նախ կտրել են, իսկ հետո նրանց ողջ-ողջ այրել՝ ցցերին կապված։

Սեն-Դոմինգում հանցագործություններ կատարելու մեջ մեղավոր ճանաաչված ստրկացված աֆրիկացիները երբեմն պատժվել են խարույկի վրա այրվելով, հատկապես եթե հանցագործությունը ստրուկների ապստամբություն հրահրելու փորձ էր։

Իսլամական երկրներ

Շարիաթի օրենքով արգելված է այրելով մահապատիժը։

Մարգարեության կեղծ հավակնորդի հետևորդներ

Արաբական ցեղապետ Թուլայհա իբն Խուվայլիդ իբն Նավֆալ ալ-Ասադը 630 թվականին մարգարե է հռչակել իրեն։ Թուլայհան ուներ ուժեղ հետևորդներ, որոնց սակայն շուտով ճնշել են այսպես կոչված Ռիդդայի պատերազմների ժամանակ։ Նա ինքը փախել և հետագայում նորից դարձի է եկել իսլամի, բայց նրա ապստամբ հետևորդներից շատերը այրվել են մինչև մահ։ Նրա մայրը ընտրել է նույն ճակատագիրը։

Կաթոլիկ վանականներ 13-րդ դարի Թունիսում և Մարոկկոյում

Որոշ վանականներ, ըստ տեղեկությունների, ողջակիզվել են Թունիսում և Մարոկկոյում 13-րդ դարում:

• 1243 թվականին անգլիացի երկու վանական՝ Եղբայրներ Ռոդուլֆը և Բերենգարիուսը, մոտ 60 գերիների ազատությունն ապահովելուց հետո մեղադրվել են Անգլիական թագի լրտես լինելու մեջ և սեպտեմբերի 9-ին ողջակիզվել են:
• 1262 թվականին Եղբայրներ Պատրիկը և Ուիլյամը, կրկին գերիներին ազատելուց հետո, բայց նաև մուսուլմանների շրջանում կրոնափոխություն քարոզելու փորձ կատարելու համար, ողջակիզվել են Մարոկկոյում:
• 1271 թվականին 11 կաթոլիկ վանական ողջակիզվել է Թունիսում։

Քրիստոնյա դարձածներ

Հավատուրացությունը, այսինքն՝ այլ կրոնի անցնելը, պատժվել է մահով (և այդպես է մնում մի քանի երկրներում)։

Ֆրանսիացի ճանապարհորդ Ժան դը Թևենոն, ով 1650-ական թվականներին, երբ ճանապարհորդել է Արևելքով, գրել է. «Նրանք, ովքեր քրիստոնյա են դառնում, նրանց ողջ-ողջ այրում են՝ պարանոցից փոշու պարկ կախելով և գլխին պեկանած գլխարկ դնելով»։ Նույն տարածաշրջաններում շուրջ 60 տարի առաջ ճանապարհորդելով՝ Ֆայնս Մորիսոնը գրել է.

«Թուրքը, որն ուրանում է իր հավատը, և քրիստոնյան, որն ինչ-որ բան է ասում կամ անում Մուհամմադի օրենքի դեմ, այրվում են կրակով»:

Մուսուլման հերետիկոսներ

«Աննշան որոշ անիծվածներ» տերմին է, որն օգտագործել է Թաշ Քյոփրու Զադեն իր «Շաքաիքի Նումանիե» աշխատության մեջ՝ նկարագրելու Հուրուֆիյյայի որոշ անդամների, ովքեր մտերմացել էին Սուլթան Մեհմեդ II-ի հետ այն աստիճան, որ նրան դարձրել էին իրենց հետևորդ։ Սա անհանգստացրել է Ուլեմայի անդամներին, մասնավորապես՝ Մահմուտ Փաշային, ով այնուհետև խորհրդակցել է Մևլանա Ֆահրեդդինի հետ։ Ֆահրեդդինը թաքնվել է Սուլթանի պալատում և լսել, թե ինչպես են Հուրուֆիները շարադրում իրենց ուսմունքները։ Դրանք հերետիկոսական համարելով՝ նա անիծել է նրանց։ Հուրուֆիները փախել են Սուլթանի մոտ, սակայն Ֆահրեդդինի նրանց դեմ դատապարտումն այնքան բուռն էր, որ Մեհմեդ II-ը չկարողացավ պաշտպանել նրանց։ Այնուհետև Ֆահրեդդինը նրանց տարել է Էդիրնեի Յուչ Շերեֆելի մզկիթի դիմաց, որտեղ հրապարակայնորեն մահվան է դատապարտել։ Կատարման համար կրակը պատրաստելիս Ֆահրեդդինը պատահաբար այրել է իր մորուքը։ Այնուամենայնիվ, Հուրուֆիներն այրվել են մինչև մահ։

Բարբարոսական նահանգներ. 18-րդ դար

Ջոն Բրեյթվեյթը, 1720-ականների վերջին Մարոկկոյում մնալով, գրել է, որ իսլամից հավատուրացներին ողջակիզել են.

«Նրանք, ովքեր թլպատությունից հետո կարող են ապացուցվել, որ ուրացել են իրենց հավատը, ամբողջովին մերկացվում են, այնուհետև ճարպով օծվում և մարմնին շղթա կապած՝ բերվում մահապատժի վայր, որտեղ այրվում են»։

Նմանապես, նա նշում է, որ ոչ մուսուլմանները, ովքեր մտնում են մզկիթներ կամ հայհոյում են իսլամի դեմ, կայրվեն, եթե դարձի չգան իսլամի։ Այդ նույն ժամանակ Ալժիրում անգլիացիների քահանա Թոմաս Շոուն գրել է, որ ամեն անգամ, երբ քրիստոնյա ստրուկների կամ հրեաների մահապատժի ենթակա հանցագործություններ էին կատարվում, քրիստոնյան կամ հրեան պետք է ողջակիզվեր։ Մի քանի սերունդ անց, 1772 թվականին Մարոկկոյում, Բրիտանացիների հրեա թարգմանիչը և ինքնին առևտրականը, Մարոկկոյի կայսրից պահանջել է վերականգնել որոշ բռնագրավված ապրանքներ և ողջ-ողջ այրվել է իր անհարգալից վերաբերմունքի համար։ Նրա այրին իր վիշտը հստակ արտահայտել է բրիտանական կառավարությանն ուղղված նամակում։

1792 թվականին Մարոկկոյի Իֆրան քաղաքում 50 հրեա նախընտրել են ողջակիզվել, քան իսլամ ընդունել։ 1794 թվականին Ալժիրում հրեա ռաբբի Մորդեքայ Նարբոնին մեղադրվել է իր հարևանի հետ վեճի ժամանակ իսլամը վիրավորելու մեջ։ Նրան հրամայվել է ողջակիզել, եթե չընդունի իսլամ, բայց նա հրաժարվել է և այդ պատճառով մահապատժի ենթարկվել 1794 թվականի հուլիսի 14-ին։

1793 թվականին Ալի Փաշան կարճատև հեղաշրջում է կատարել Տրիպոլիում՝ տապալելով իշխող Կարամանլի դինաստիան։ Իր կարճատև, բռնի գահակալության ընթացքում նա բռնել է հոլանդական և անգլիական հյուպատոսների երկու թարգմանիչներին, որոնք երկուսն էլ հրեաներ էին, և կրակի վրա դանդաղ խորովել նրանց՝ դավադրության և լրտեսության մեղադրանքներով։

Պարսկաստան

1668 թվականին Պարսկաստանում տեղի ունեցած սովի ժամանակ կառավարությունը խիստ միջոցներ է ձեռնարկել նրանց դեմ, ովքեր փորձում էին շահույթ ստանալ բնակչության դժբախտությունից։ Ռեստորանների տերերը, ովքեր մեղավոր են ճանաչվել շահադիտական նպատակներով գործունեություն ծավալելու մեջ, դանդաղորեն խորովվել են շամփուրների վրա, իսկ ագահ հացթուխները թխվել իրենց սեփական վառարաններում։

Դոկտոր Ք. Ջ. Ուիլսը՝ բժիշկ, որը 1866-1881 թվականներին ճանապարհորդել է Պարսկաստանով, գրել է․

Պարսկաստան իմ առաջին ժամանումից անմիջապես առաջ թագավորի մեկ այլ քեռի՝ «Հիսամ-ու-Սուլթանեն», մահապատժի էր ենթարկել մեկ հոգևորականի՝ այրելով նրան սարսափելի հանցագործության և սպանության համար. հոգևորականին շղթայել էին ցցին, և մզկիթների գորգերը մեծ բարձրությամբ կուտակել նրա վրա։ Գորգերի կույտը վառեցին, և այն բոցավառվեց, բայց երբ գորգերը սպառվեցին, հոգևորականին գտան հառաչելիս, բայց դեռ ողջ։ Դահիճը գնաց Հիսամ-ու-Սուլթանեի մոտ, ով հրամայեց նրան ավելի շատ գորգեր բերել, դրանց վրա լիգրոին լցնել և կրակ տալ, ինչը նա արեց «մի քանի ժամ հետո»։

Մալայզիա

Թեև կրակով այրում չի, սակայն 19-րդ դարի Մալայզիայում փաստագրված է մի պրակտիկա, երբ ողջ մարդուն կարել են գոմեշի կաշվի մեջ և թողել արևի տակ, ինչը հանգեցրել է կաշվի կծկմանը և մարդու ճնշվելով մահվան։

Թեժ մետաղի միջոցով այրել

Նախորդ դեպքերը վերաբերում էին հիմնականում բաց կրակի կամ այրվող նյութի հետ շփումից առաջացած այրումներին։ Մի փոքր այլ սկզբունք է անհատին մետաղական սարքի մեջ փակելը կամ նրան դրան ամրացնելը, որը հետագայում տաքացվում է։ Ստորև ներկայացված են նմանատիպ դեպքերի կամ դրանց մասին անեկդոտների որոշ հաղորդագրություններ։

Բրոնզե ցուլ

Պերիլոսին ստիպում են մտնել պղնձե ցուլի մեջ, որը նա կառուցել էր Ֆալարիսի համար։

Հավանաբար, բրոնզե ցուլի ամենահայտնի օրինակը, որը ցուլի տեսքով դատարկ մետաղական կառույց է, որի մեջ տեղադրվում է դատապարտվածը, այնուհետև ողջ-ողջ այրվում, քանի որ մետաղական ցուլը աստիճանաբար տաքացվում է, այն է, որը, ենթադրաբար, կառուցել է Աթենքի Պերիլլոսը մ.թ.ա. 6-րդ դարի բռնակալ Ֆալարիսի համար՝ Սիցիլիայի Ագրիջենտոում։ Ըստ պատմության՝ ցուլի առաջին զոհը եղել է հենց իր կառուցող Պերիլլոսը։ Պատմաբան Ջորջ Գրոթը այն մարդկանցից էր, ովքեր այս պատմությունը համարել է բավարար ապացույցներ ունեցող՝ ճշմարիտ լինելու համար, և մասնավորապես մատնանշել է, որ հույն բանաստեղծ Պինդարոսը, ով աշխատել է Ֆալարիսի ժամանակներից ընդամենը մեկ կամ երկու սերունդ հետո, հիշատակել է բրոնզե ցուլը։ Բրոնզե ցուլը, փաստորեն, հաղթական ավարներից մեկն էր, երբ կարթագենացիները նվաճել են Ագրիգենտը։ Բրոնզե ցուլի՝ որպես մահապատժի սարքի պատմությունը եզակի չէ։ Մոտ 1000 տարի անց՝ մ.թ. 497 թվականին, այն կարելի է կարդալ Պիրենեյան թերակղզու և Ֆրանսիայի հարավի վեստգոթերի մասին հին տարեգրության մեջ։

«Բուրդունելլուսը Իսպանիայում բռնապետ դարձավ, և մեկ տարի անց... հանձնվեց իր իսկ մարդկանց կողմից և, ուղարկվելով Թուլուզ, տեղադրվեց բրոնզե ցուլի մեջ և այրվեց մինչև մահ»։

Շոտլանդացի թագաժառանգի ճակատագիր

Ուոլթեր Ստյուարտը՝ Աթոլի կոմսը, շոտլանդացի ազնվական էր, ով մեղսակից էր Շոտլանդիայի Ջեյմս I թագավորի սպանությանը։ 1437 թվականի մարտի 26-ին նրա գլխին կարմիր տաքացրած երկաթե թագ է դրվել, նրան ողջ-ողջ կտոր-կտոր են արել, սիրտը հանել, և մասնատված մարմինը նետել են կրակի մեջ։ Պապական նվիրակը, ով հետագայում դարձավ Պիոս II պապ, ականատես եղավ Ստյուարտի և նրա համախոհ սըր Ռոբերտ Գրեհեմի մահապատժին։ Նա, ըստ տեղեկությունների, ասել է, որ դժվարանում էր որոշել՝ արդյոք գահակալների կատարած հանցագործությո՞ւնն էր ավելի մեծ, թե՞ նրանց պատիժը։

Գյորգի Դոժան երկաթե գահին

Դոժայի մահապատիժը (ժամանակակից փայտափորագրություն)

Դյորդի Դոժան ղեկավարել է գյուղացիական ապստամբությունը Հունգարիայում և գերեվարվել 1514 թվականին։ Նրան կապել են շիկացած երկաթե գահին, իսկ գլխին դրել նույնպես տաք երկաթե թագ, և նա խորովվել է մինչև մահ։

Սպանող մանկաբարձուհու պատմություն

18-րդ և 19-րդ դարերի անգլիական մի քանի թերթերում և ամսագրերում շրջանառվել է մի պատմություն՝ ֆրանսիացի մանկաբարձուհու հատկապեն դաժան մահապատժի մասին, որը տեղի է ունեցել 1673 թվականի մայիսի 28-ին Փարիզում։ Նրա տարածքում հայտնաբերվել է առնվազն 62 մանկան կմախք, և նա դատապարտվել է աբորտի/մանկասպանության բազմաթիվ մեղադրանքներով։ Նրա ենթադրյալ մահապատժի մանրամասն նկարագրություններից մեկն է.

Կախաղան էր կանգնեցված, որի տակ կրակ էր վառված, և բանտարկյալին բերելով մահապատժի վայր՝ կախեցին մեծ երկաթյա վանդակում, որտեղ տեղադրված էին նաև տասնվեց վայրի կատուներ, որոնք այդ նպատակով բռնվել էին անտառներից։ Երբ կրակի ջերմությունն այնքան ուժեղացավ, որ այլևս անհնար էր դիմանալ, կատուները հարձակվեցին կնոջ վրա՝ ասես իրենց զգացած սարսափելի ցավի պատճառի։ Մոտ տասնհինգ րոպեի ընթացքում նրանք դուրս էին քաշել նրա ներքին օրգանները, թեև նա դեռ ողջ էր և գիտակից, աղերսում էր, որպես մեծագույն բարեգթություն, անմիջական մահ որևէ բարեգործ հանդիսատեսի ձեռքով։ Սակայն ոչ ոք չհամարձակվեց նրան անգամ փոքրագույն օգնություն ցուցաբերել, և նա այս թշվառ վիճակում շարունակեց մնալ երեսունհինգ րոպե, ապա մահացավ անասելի տանջանքների մեջ։ Նրա մահվան պահին կատուներից տասներկուսը մահացել էին, իսկ մյուս չորսը մահացան դրանից մոտ երկու րոպեից անց։

Անգլիացի մեկնաբանն իր սեփական տեսակետն է ավելացրել այս հարցի վերաբերյալ:

Որքան էլ դաժան թվա այս մահապատիժը խեղճ կենդանիների նկատմամբ, այն, անշուշտ, չի կարող չափազանց խիստ պատիժ համարվել անօրինության այնպիսի հրեշի համար, որը կարող էր հանգիստ ձեռք բերել կարողություն՝ միտումնավոր սպանելով այդքան անմեղ, անվնաս մանուկների։ Եվ եթե Անգլիայում սպանողներին մահապատժի ենթարկելու նմանատիպ մի մեթոդ կիրառվեր, հնարավոր է՝ սպանության սարսափելի հանցագործություներն այդքան հաճախ չխայտառակեին ներկա ժամանակների տարեգրությունները։

Անգլերեն պատմությունը բխում է 1673 թվականին հրատարակված մի գրքույկից։

Կոկորդից կամ ականջներից ներս հալված մետաղ լցնել

Հալված ոսկին կոկորդից ներս լցնելու մեթոդ

Մ.թ.ա. 88 թվականին Պոնտոսի Միհրդատ Զ-ը գերեվարեց հռոմեացի զորավար Մանիուս Աքվիլիուսին և մահապատժի է ենթարկել՝ նրա կոկորդից հալված ոսկի լցնելով։ Հանրաճանաչ, բայց չհիմնավորված լուրերով, պարթևները նույնպես մահապատժի են ենթարկել հայտնի ագահ հռոմեացի զորավար Մարկուս Լիցինիուս Կրասոսին այս եղանակով մ.թ.ա. 53 թվականին։

Հուլավուն (ձախից) բանտարկում է խալիֆ Ալ-Մուստասիմին իր գանձերի մեջ՝ նրան սովամահ անելու համար («Հրաշքների գիրքը» միջնադարյան պատկերում, 15-րդ դար)։

1220 թվականին Չինգիզ խանը, ըստ տեղեկությունների, հրամայել է մահապատժի ենթարկել Օտրարի դավաճան Խորեզմի կառավարիչ Ինալչուկին՝ նրա կոկորդից հալված ոսկի կամ արծաթ լցնելով։ 14-րդ դարի սկզբի մի տարեգրություն նշում է, որ նրա թոռը՝ Հուլավու խանը, նույն կերպ է վարվել սուլթան Ալ-Մուսթա'սիմի հետ 1258 թվականին Բաղդադի՝ մոնղոլական բանակի գրավվելուց հետո։ (Մարկո Պոլոյի տարբերակով՝ Ալ-Մուսթա'սիմին փակել են իր գանձարանում՝ առանց սննդի և ջրի, որպեսզի սովամահ լինի)։

Սա Թեոդոր դե Բրիի փորագրությունն է, որը պատկերում է կոնկիստադորի մահապատիժը ոսկու միջոցով։

16-րդ դարի Ամերիկայում իսպանացիները սարսափազդու փաստեր են պատմել, որ բնիկները գերեվարած իսպանացիների (ովքեր իմացել էին իսպանացիների ոսկու ծարավի մասին) ոտքերն ու ձեռքերը կապել են, իսկ հետո նրանց կոկորդից հալված ոսկի են լցրել՝ զոհերին ծաղրելով. «Կերե՛ք, ոսկի կերե՛ք, քրիստոնյանե՛ր»։

19-րդ դարի Սիամի Թագավորությունից (ներկայիս Թաիլանդ) ստացված տեղեկությունների համաձայն՝ նրանք, ովքեր խաբեությամբ հափշտակել էին պետական գանձարանի միջոցները, կարող էին մահապատժի ենթարկվել՝ կոկորդով հալված ոսկի կամ արծաթ լցնելով։

Պատիժ հարբեցողության և ափիոն ծխելու համար

Մալիկ Ամբարը, ով 16-րդ/17-րդ դարի սկզբի վարչապետ էր Դեկանի Ահմադնագարի Սուլթանությունում, չի հանդուրժել իր հպատակների շրջանում հարբեցողությունը և հալված կապար էր լցնում նրանց բերանը, ովքեր այդ վիճակում են բռնվել։ Նմանապես, 17-րդ դարի Աչեհի Սուլթանությունում, Սուլթան Իսկանդար Մուդան (կառավարել է 1607-36 թվականներին), ասում են, որ հալված կապար է լցրել առնվազն երկու հարբած հպատակների բերանը։ 19-րդ դարի Մյանմայում զինվորական կարգապահությունը, ըստ տեղեկությունների, խիստ էր, և խստորեն արգելված էր ափիոն ծխելը կամ արաք (arrack) խմելը։ Որոշ միապետներ հրամայել են հալված կապար լցնել նրանց կոկորդից, ովքեր խմում էին, «բայց անհրաժեշտ է համարվել մեղմացնել այս խստությունը՝ բանակի հետ հաշտ լինելու համար»։

Պարսկաստանի Շահ Սաֆի I-ը, ասում են, որ ատել է ծխախոտը, և, ըստ երևույթին, 1634 թվականին նա սահմանել է ծխողների կոկորդից հալված կապար լցնելու պատիժը։

Մոնղոլների պատիժը ձի գողացողների համար

Ըստ պատմաբան Պուշպա Շարմայի, ձի գողանալը համարվել է մոնղոլական բանակի ամենածանր հանցանքը, և հանցագործին կամ կոկորդից հալված կապար են լցրել, կամ էլ նրա պատժել ողնաշարը կոտրելով կամ գլխատելով։

Բուդդայական ինքնահրկիզման չինական ավանդույթ

Ակնհայտ է, որ դարեր շարունակ Չինաստանում բուդդայական վանականների շրջանում գոյություն է ունեցել բարեպաշտական ինքնահրկիզման ավանդույթ։ Մի վանական, ով ինքնահրկիզվել է մ.թ. 527 թվականին, մեկ տարի առաջ իր մտադրությունը բացատրել է հետևյալ կերպ.

Մարմինը նման է թունավոր բույսի. իսկապես ճիշտ կլիներ այրել այն և վերջ դնել նրա կյանքը։ Ես շատ երկար օրերից հետո հոգնել եմ այս ֆիզիկական թաղանթից։ Ես երդվում եմ երկրպագել բուդդաներին, ճիշտ ինչպես Սիջյանը։

16-րդ դարի մի խիստ քննադատ այս պրակտիկայի վերաբերյալ գրել է հետևյալ մեկնաբանությունը.

«Կան դիվային մարդիկ... ովքեր յուղ են լցնում, փայտերը դնում և այրում են իրենց մարմինները դեռ ողջ վիճակում։ Նրանք, ովքեր դիտում են, ակնածանք են տածում և դա համարում պայծառության ձեռքբերում։ Սա մոլորություն է»։

Ճապոնիա

Հրկիզելով մահապատժի ամենավաղ հիշատակումը Ճապոնիայում հանդիպում է «Նիհոնշոկիում»՝ Յուրյակու կայսրի ժամանակներում գրված Իշիկավա նո Տատեի և Իկեցուհիմեի գրքերում։ Սակայն օրենսգիրքի համապատասխան բաժինը չի պահպանվել, և այս իրադարձության պատմական հավաստիությունը կասկածելի է։ Ամենահին պահպանված գրավոր օրենսգիրքը Յորո օրենսգիրքն է, երը չի հիշատակում այրելով մահապատիժը։ Այնուամենայնիվ, մահապատիժը դեռևս գոյություն ունի, բայց այն կա՛մ խեղդամահ անելն է, կա՛մ թրատելը։

Պատմականորեն հավաստի ամենավաղ արձանագրությունը այրելով մահապատժի մասին վճռել է Օդա Նոբուկացուն։

17-րդ դարի առաջին կեսին ճապոնական իշխանությունները պարբերաբար հալածանքների են ենթարկել քրիստոնյաներին, որոշ մահապատժի ենթարկվածներին՝ ողջակիզելով։ 1622 թվականին Նագասակիում շուրջ 25 վանական ողջակիզվել են, իսկ 1624 թվականին Էդոյում 50 քրիստոնյա ողջ-ողջ այրվել են:

Տոկուգավա սյոգունատը ողջ-ողջ այրելով մահապատիժը ներառել է իրենց քրեական օրենսգրքում։ Հրդեհողները հաճախ դատապարտվել են մահվան՝ այրելու միջոցով, բայց ոչ միշտ։ Նրանք կարող էին փոխարենը դատապարտվել աքսորի։

Մեյձիի վերականգնման ժամանակ այրելով մահապատիժը վերացվել է 1868 թվականին։

Մուղալական կայսրություն

Սկհ նահատակ հայ Սատի Դասընայրվել է յուղով թրջված բամբակյա բրդով՝ կայսր Աուրենգզեբի հրամանով, այն բանից հետո, երբ հրաժարվել է իսլամ ընդունել։

Հնդիկ այրիների հրկիզում

Հիմնական հոդված՝ Սաթի

Հինդու այրի, որը 1820-ականներին իրեն այրում է իր ամուսնու դիակի հետ։

«Հինդու այրու այրման արարողությունը իր հանգուցյալ ամուսնու մարմնի հետ», «Չինաստանի և Հնդկաստանի պատկերազարդ պատմություն» գրքից, 1851 թ.։

Հուղարկավորության ծիսակարգի Սաթի (Sati) տերմինը վերաբերում է Հնդկական ենթամայրցամաքի որոշ համայնքների շրջանում տարածված հուղարկավորության սովորույթին, որի ժամանակ նոր այրիացած կինը ինքնահրկիզվում էր իր ամուսնու դիակիզման խարույկի վրա։ Սաթիի պրակտիկայի մասին առաջին հավաստի ապացույցները հայտնի են Գուպտաների կայսրության (մ.թ. 400 թվական) ժամանակների հիշատակումներից, երբ սաթիի դեպքերը սկսել են փորագրվել հուշաքարերի վրա։

Պատմական մտածողության մի մոդելի համաձայն՝ սաթիի պրակտիկան իսկապես տարածվել է միայն Հնդկաստան մուսուլմանական ներխուժումների ժամանակ, և այն նոր իմաստ է ձեռք բերել՝ որպես կանանց պատիվը պահպանելու միջոց, որոնց տղամարդիկ սպանվել էին։ Ինչպես Ս. Ս. Սաշին է ներկայացրել փաստարկը, «Պնդումն այն է, որ պրակտիկան ուժի մեջ է մտել Հնդկաստան մուսուլմանական ներխուժման ժամանակ՝ պաշտպանելու իրենց պատիվը մուսուլմաններից, ովքեր հայտնի էին գրավված քաղաքների կանանց զանգվածային բռնաբարություններով»։ Նաև ասվում է, որ հուշաքարերի վկայությունների համաձայն՝ պրակտիկան զգալի թվով իրականացվել է Հնդկաստանի արևմտյան և հարավային մասերում, և նույնիսկ որոշ տարածքներում՝ մինչիսլամական ժամանակներում։ Այդ ժամանակաշրջանի որոշ կառավարիչներ և ակտիվիստներ ակտիվորեն ձգտել են ճնշել սաթիի պրակտիկան:

Արևելահնդկական ընկերությունը սկսել է սաթիի դեպքերի վիճակագրություն կազմել իր բոլոր տիրույթներում՝ սկսած 1815 թվականից։ Բենգալիայի պաշտոնական վիճակագրությունը ցույց է տալիս, որ այս պրակտիկան այստեղ շատ ավելի տարածված է եղել, քան այլուր։ Գրանցված թվերը սովորաբար տատանվում են տարեկան 500-600-ի սահմաններում՝ մինչև 1829 թվականը, երբ Ընկերության իշխանությունների կողմից արգելվել է այդ պրակտիկան։ 19-րդ և 20-րդ դարերից ի վեր՝ պրակտիկան շարունակում է արգելված մնալ Հնդկական ենթամայրցամաքում։

Ջաուհարը թագավորական հինդու կանանց շրջանում տարածված պրակտիկա է եղել՝ մուսուլման նվաճողների գերեվարելը կանխելու համար։

Նեպալում սաթիի պրակտիկան պաշտոնապես չի արգելվել մինչև 1920 թվականը։

Այրիների այրման պրակտիկան չի սահմանափակվել միայն Հնդկական ենթամայրցամաքով. Բալիում այս պրակտիկան կոչվել է մասաթիա և, ակնհայտորեն, սահմանափակվել է թագավորական այրիների այրումով։ Այս պրակտիկան հավանաբար առաջացել է Հինդու մշակույթի՝ Հարավարևելյան Ասիա տարածումից։ Թեև հոլանդական գաղութային իշխանություններն արգելել են այս պրակտիկան, նման մի դեպք հայտնի է դեռևս 1903 թվականին՝ հավանաբար վերջին անգամ։

Մերձսահարական Աֆրիկա

Սի Էյչ Էլ Հանը (C. H. L. Hahn) գրել է, որ ժամանակակից Նամիբիայի օվամբո ժողովրդի մեջ գտնվող Օ-նդոնգա ցեղի մոտ աբորտ ընդհանրապես չի կիրառվել (ի տարբերություն մյուս ցեղերի), և ավելին, եթե երկու չամուսնացած երիտասարդ սեռական հարաբերություն էին ունենում, ինչը հանգեցնում էր հղիության, ապա և՛ աղջկան, և՛ տղային «տանում էին թփերի մեջ, կապում խոտի փնջերով և... ողջ-ողջ այրում»:

Բնիկների մարդակերություն

Ամերկաներ

Նույնիսկ մարդակերների հետ ճակատագրական հանդիպումներ են արձանագրվել. 1514 թվականին Ամերիկայում, Կորդովայից Ֆրանցիսկոսին և հինգ ուղեկիցներին, ըստ տեղեկությունների, բնիկները բռնել են, շամփուրների վրա շարել, խորովել և կերել։ 1543 թվականին նման ճակատագիր է ունեցել նաև նախկին եպիսկոպոս Վինսենթ դե Վալե Վիրիդին։

Ֆիջի

1844 թվականին միսիոներ Ջոն Ուոթսֆորդը նամակ է գրել Ֆիջիում տեղի ունեցող ներքին պատերազմների մասին, և թե ինչպես կարող էին գերիներին ուտել՝ նախապես ողջ-ողջ խորովելուց հետո։

«Մբաուում, հավանաբար, ավելի շատ մարդ է ուտվում, քան որևէ այլ տեղ։ Մի քանի շաբաթ առաջ նրանք մեկ օրում քսանութ մարդ կերան։ Նրանք իրենց թշվառ զոհերին բռնել էին ձկնորսության ժամանակ, կենդանի բերել Մբաու, այնտեղ կիսասպան արել, իսկ հետո դրել իրենց վառարանները։ Նրանցից ոմանք մի քանի անգամ այրող բոցից փախչելու անօգուտ փորձել էին անում»։

1838 թվականին միսիոներ-պիոներ Դեյվիդ Քարգիլը նկարագրել է խորովելու իրական գործընթացը հետևյալ կերպ.

Երբ պատրաստվում են նրան այրել, նստեցնում են գետնին՝ ոտքերը ազդրերի տակ և ձեռքերը դեմքի մոտ դրած։ Այնուհետև կապում են այնպես, որ նա չկարողանա շարժել ոչ մի վերջույթ կամ հոդ։ Այս դիրքով նրան դնում են այդ առիթի համար տաքացված քարերի վրա (որոնցից մի քանիսը շիկացած են), իսկ հետո ծածկում տերևներով ու հողով, որպեսզի կենդանի խորովեն։ Երբ խորովվում է, նրան հանում են վառարանից, և նրա դեմքն ու մարմնի այլ մասերը ներկում սև, որպեսզի նա նմանվի խնջույքի կամ պատերազմի համար զարդարված ողջ մարդու, նրան տանում են աստվածների տաճար և, դեռևս նստած դիրքում պահելով, մատուցում որպես քավիչ զոհ։

Օրենսդրություն պրակտիկայի դեմ

1790 թվականին Սըր Բենջամին Համեթը բրիտանական խորհրդարանին է ներկայացրել մի օրինագիծ՝ դատական այրման պրակտիկան վերացնելու համար։ Նա բացատրել է, որ մեկ տարի առաջ, որպես Լոնդոնի շերիֆ, ինքը պատասխանատու էր Քեթրին Մերֆիի այրման համար, ով մեղավոր էր ճանաչվել կեղծիքի մեջ, սակայն թույլ էր տվել, որ նրան նախ կախաղան հանեն։ Նա մատնանշել է, որ օրենքի գործող կարգով ինքը կարող էր մեղավոր ճանաչվել հանցագործության մեջ՝ օրինական պատիժը չկատարելու համար։ Եվ քանի որ կես դարից ավելի թագավորությունում ոչ մի կին ողջ-ողջ չէր այրվել, հետևաբար կարող էին մեղավոր ճանաչվել նաև բոլոր նրանք, ովքեր դեռ ողջ էին և պաշտոնական դիրք էին զբաղեցրել նախկին բոլոր այրումների ժամանակ։ «Դավաճանության ակտ 1790»-ը (The Treason Act 1790) պատշաճ կերպով ընդունել է Խորհրդարանը և թագավորական հավանություն է ստացել Թագավոր Գեորգ III-ից (30 George III. C. 48)։ Իռլանդիայի խորհրդարանը հետագայում ընդունել է նմանատիպ «Կանանց կողմից դավաճանության ակտը (Իռլանդիա) 1796» (Treason by Women Act (Ireland) 1796)։

Ժամանակակից հրկիզումներ

Ժամանակակից դարաշրջանում այրումից մահվան դեպքերը հիմնականում արտադատական բնույթ են կրում։ Այս սպանությունները կարող են կատարվել ամբոխների, քիչ թվով հանցագործների կամ ռազմականացված խմբերի կողմից։

Հոլոքոստ և Գերմանական ռազմական հանցագործություններ

1941 թվականին լեհ բնիկները՝ գերմանական ոստիկանության հետ համագործակցությամբ, 340 հրեաների փակել են ամբարում և այրել այն՝ Եդվաբնեի ջարդի ժամանակ։ 1943 թվականի Խատինի ջարդի ժամանակ ՍՍ-ի Դիրլևանգեր հատուկ գումարտակը և գերմանական հովանավորությամբ գործող ուկրաինացի պարտիզանների Շուցմանշաֆտ 118-րդ գումարտակը, 149 գյուղացիների փակել են գոմում և այրել այն։ Համաշխարհային հրեական ռեստիտուցիոն կազմակերպությունը Երուսաղեմ Փոստին հայտնել է, որ 1944 թվականին Օսվենցիմի գերմանացի անձնակազմը երեխաների է այրել ողջ-ողջ։ 1944 թվականի մեկ այլ վայրագության ժամանակ Վաֆեն ՍՍ-ը 452 ֆրանսիացի կանանց և երեխաների փակել է եկեղեցում և այրել այն։ Գերմանացի դատախազները 2014 թվականին մեղադրանք են առաջադրել այդ ջարդի ենթադրյալ հանցագործին։ ՍՍ-Շտուրմբանֆյուրեր Ադոլֆ Դիքմանը՝ 4-րդ ՍՍ-ի տանկային գրենադերական գնդի 1-ին գումարտակի հրամանատարը, հրամայել է կոտորել՝ պնդելով, որ դա վրեժխնդրություն է ֆրանսիացի պարտիզաններից ՍՍ-Շտուրմբանֆյուրեր Հելմուտ Կամպֆեին ողջակիզելու համար։ 1945 թվականի ապրիլին Դորա-Միթելբաուի ՍՍ-ի ճամբարային պահակները՝ տեղի քաղաքացիական և զինվորական իշխանությունների հետ միասին, այրել են ամբարը, որի ներսում փակված էին հազարից ավելի բանտարկյալներ։

Գերմանացիների դեմ վրեժխնդրություն

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո Նյուրնբերգյան դատավարությունների դատախազներից Բենջամին Բ. Ֆերենցը, ով 1945 թվականի մայիսին հետաքննում էր Էբենսեի համակենտրոնացման ճամբարում տեղի ունեցած դեպքերը, դրանք պատմել է իր ընտանիքի անդամին և կենսագիր Թոմ Հոֆմանին։ Ֆերենցը վրդովված էր նրանից, ինչ էին գերմանացիներն արել այնտեղ։ Երբ մարդիկ հայտնաբերել էին փախչել փորձող ՍՍ-ի պահակին, նրան կապել էին դիերը դիակիզարան տեղափոխող մետաղական սկուտեղներից մեկին։ Այնուհետև վառել վառարանը և դանդաղորեն այրել ՍՍ-ի պահակին մինչև մահ՝ նրան մի քանի անգամ ներս ու դուրս անելով վառարանից։ Ֆերենցը Հոֆմանին ասել է, որ այդ պահին ինքը ի վիճակի չէր դադարեցնել ամբոխի գործողությունները, և անկեղծորեն խոստովանել է, որ չէր էլ փորձի դա անել։ Հոֆմանը հավելել է. «Պատերազմի ժամանակ մարդկային դաժանությանը թվում էր, թե սահման չկար»։։

Գերմանացիների լինչը Չեխոսլովակիայում

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո գերմանացիներին Չեխոսլովակիայից արտաքսելու ընթացքում մի շարք հարձակումներ են եղել գերմանական փոքրամասնության նկատմամբ։ Պրահայում 1945 թվականի մայիսին տեղի ունեցած մի դեպքում, չեխական ամբոխը մի քանի գերմանացիների կախել է լապտերասյուներից՝ գլխիվայր, բենզինով ցողել և կրակի տվել նրանց՝ ողջ-ողջ այրելով։ Այս մասին հետագայում գրել է ապագա գրականագետ Պիտեր Դեմեցը, որը մեծացել էր Պրահայում։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ճապոնական ռազմական հանցագործություններ

Հեբեյում մահացած մարդու քայքայվող դիակը մոտ 1938-1939 թվականներին

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ ճապոնական կայսերական զորքերը որպես մահապատժի մեթոդ հաճախ կիրառել են հրկիզումը։ Նանկինի ջարդի ընթացքում, երբ ճապոնական ուժերը գրավել են քաղաքը 1937 թվականին, հրկիզումը լայնորեն կիրառվող մահապատժի և դաժանության մեթոդ է եղել Նանկինի չինացի բնակչության նկատմամբ՝ Կայսերական ճապոնական բանակի քաղաքի օկուպացիայի ընթացքում։

Ճապոնական կայսերական զորքերի միջոցով դաշնակից ռազմագերիների նկատմամբ այս մեթոդի կիրառման ամենատխրահռչակ դեպքը Պալավանի ջարդն է Ֆիլիպիններում, երբ Միացյալ Նահանգների զինված ուժերը Ֆիլիպինները հետ գրավելու արշավի թեժ վիճակում էին։ Ռազմագերիներին ազատագրող ամերիկյան ուժերը կասեցնելու համար Պալավանի բանտային ճամբարի՝ Camp 10-A-ի 150 ամերիկացի ռազմագերիներին օդային տագնապի շչակների միջոցով քշել են դեպի օդային հարձակումների ապաստարաններ։ Ճապոնացի պահակները, օգտվելով ապաստարաններում փակված ռազմագերիների վիճակից, ապաստարանների մուտքերին բենզին են լցրել և այրել։ Այնուհետև նրանք մի քանի կրակոց են արձակել մուտքերի ուղղությամբ՝ խոցելու համար մուտքերի մոտ կանգնած ռազմագերիներին, որպեսզի նրանց մարմիններն օգտագործեն ապաստարանի խորքում գտնվող մյուս ռազմագերիներին փակելու և բոլորին կրակով թիրախավորելու համար։ Այն ռազմագերը, որոնք կարողացել էին դուրս գալ խրամատներից և կրակից փրկվել, հետապնդվել են։ Ընդհանուր առմամբ միայն 11 ռազմագերի է կարողացել հասնել իրենց դիրքեր։

Արտադատական այրումներ Լատինական Ամերիկայում

Բրազիլիայի Ռիո դե Ժանեյրոյում թմրավաճառները մարդկանց անվադողերի կույտի մեջ կանգնեցնելով այրելը և սպանելը համարել են պատիժ՝ իբրև թե ոստիկանության հետ համագործակցած անձանց պատժելու համար։ Այս այրման ձևը կոչվել է միկրո-օնդաս (միկրոալիքային վառարան)։ «Էլիտար ջոկատ» (Tropa de Elite) ֆիլմը և Max Payne 3 տեսախաղը ներառում են այս պրակտիկան պատկերող տեսարաններ։

Գվատեմալայի քաղաքացիական պատերազմի ընթացքում Գվատեմալայի բանակը և անվտանգության ուժերն իրականացրել են անհայտ թվով արտադատական սպանություններ՝ այրելու միջոցով։ 1967 թվականի մարտին, օրինակ, գվատեմալցի պարտիզան և բանաստեղծ Օտտո Ռենե Կաստիլիոյին գերեվարել են Գվատեմալայի կառավարական ուժերը և իր ընկերուհի Նորա Պաիս Կարքամոյի հետ տեղափոխել Զակապա բանակային զորանոց։ Երկուսին հարցաքննել են, չորս օր տանջել և ողջ-ողջ այրել։ Գվատեմալայի կառավարական ուժերը հրկիզման այլ դեպքեր են գրանցել 1980-ականներին՝ Գվատեմալայի Ալտիպլանոյի գյուղական հակաապստամբական գործողությունների ժամանակ։ 1982 թվականի ապրիլին Գվատեմալայի բանակը եկեղեցում ողջակիզել է Խալբալի, Իշկանի Ք’անյոբ’ալ պենտեկոստալական համայնքի 13 անդամների։

1996 թվականի օգոստոսի 31-ին Մեքսիկայի Պլայա Վիսենտե քաղաքում մեքսիկացի Ռոդոլֆո Սոլեր Հերնանդեսն այրվել է մինչև մահ այն բանից հետո, երբ նրան մեղադրել են տեղացի մի կնոջ բռնաբարելու և խեղդամահ անելու մեջ։ Տեղի բնակիչները Հերնանդեսին կապել են ծառին, դյուրավառ հեղուկով լցրել վրան և այրել։ Նրա մահը նաև նկարահանել են գյուղի բնակիչները։ Սպանությունից առաջ արված կադրերը ցույց էին տալիս, որ նա ուժեղ ծեծի էր ենթարկվել։

1996 թվականի սեպտեմբերի 5-ին մեքսիկական հեռուստաընկերությունները հեռարձակել են սպանության կադրերը։ Տեղացիները կատարել էին սպանությունը, քանի որ հոգնել էին հանցագործությունից և հավատում էին, որ ոստիկանությունն ու դատարանները երկուսն էլ անգործունակ էին։ Կադրերը ցուցադրվել են նաև 1998 թվականի «Արգելված է հեռուստատեսությունից» (Banned from Television) շոկումենտալ ֆիլմում։

2009 թվականի դեկտեմբերի 15-ին Գվատեմալա Սիթիում մի ամբոխ հարձակվել է երիտասարդ գվատեմալցի կնոջ՝ Ալեխանդրա Մարիա Տորեսի վրա։ Ամբոխը պնդել է, որ Տորեսը փորձել էր կողոպտել ավտոբուսի ուղևորներին։ Տորեսին ծեծել են, բենզինով ցողել և այրել, սակայն նա կարողացել է մարել կրակը մինչև կյանքին վտանգ սպառնացող այրվածքներ ստանալը։ Ոստիկանությունը միջամտել է և ձերբակալել Տորեսին։ Տորեսը ստիպված է եղել մերկ մնալ ամբողջ ընթացքում և հետագա ձերբակալության ժամանակ, և բազմաթիվ լուսանկարներ են արվել ու հրապարակվել։ 2009 թվականին Գվատեմալայում մոտ 219 մարդ է լինչի ենթարկվել, որոնցից 45-ը մահացել են։

2015 թվականի մայիսին Գվատեմալայի Ռիո Բրավո քաղաքում տասնվեցամյա մի աղջիկ ենթադրաբար այրվել է մինչև մահ ինքնադատաստան իրականացնող ամբոխի ձեռքով, այն բանից հետո, երբ նրան մեղադրել էին ամսվա սկզբին տաքսու վարորդի սպանությանը մասնակցելու մեջ։

Չիլիում՝ Գեներալ Աուգուստո Պինոչետի ռազմական ռեժիմի դեմ 1986 թվականի հուլիսի 2-ին տեղի ունեցած զանգվածային բողոքի ցույցերի ժամանակ, ճարտարագիտության ուսանող Կարմեն Գլորիա Քինտանան (18 տարեկան) և չիլիացի-ամերիկացի լուսանկարիչ Ռոդրիգո Ռոխաս դե Նեգրին (19 տարեկան) ձերբակալվել են Սանտյագոյի Լոս Նոգալես թաղամասում՝ չիլիական բանակի պարեկի ձեռքով։ չՉլիական զորքերըերը երուսին խէլ ուզարկել են և ծեծել, ապա բենզինով ցողել և ողջակիզել Ռոխասը սպանվեցլ է մինչդեռ Քինտանան փրկվեցլ է բայց ստացաելծէ անր այրվածքներ։

Լինչի դատաստաններ և այրման միջոցով սպանություններ Միացյալ Նահանգներում

Ջեսի Վաշինգտոնի լինչը Տեխասի Վակո քաղաքում, 1916 թվականի մայիսի 15-ին։ Նրան մոտ երկու ժամ շարունակ բազմիցս իջեցնում էին կրակի վրա և բարձրացնում։

Հրկիզումները շարունակել են մնալ լինչի մեթոդ Միացյալ Նահանգներում՝ 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին, հատկապես Հարավում։ Ժամանակակից պատմության ամենատխրահրչակ արտադատական հրկիզումներից է Տեխասի Վակո քաղաքում 1916 թվականի մայիսի 15-ի դեպքը։ Աֆրոամերիկացի գյուղատնտես Ջեսի Վաշինգտոնը, սպիտակամորթ կնոջ բռնաբարության և հետագա սպանության համար դատապարտվելուց հետո, ամբոխի ձեռքով տարվել էր խարույկի մոտ, ամորձատվել, ածխաջրածնով ցողվել և շղթայով կախվել խարույկի վրա՝ դանդաղորեն այրվելով մինչև մահ։ Դեպքից մի բացիկ դեռևս գոյություն ունի, որտեղ երևում է Վաշինգտոնի այրված դիակի կողքին կանգնած ամբոխը, որի հետևի կողմում գրված է հետևյալը. «Սա այն խորովածն է, որ մենք անցյալ գիշեր արեցինք։ Նկարում ես ձախ կողմում են՝ վրան խաչով։ Ձեր որդի՝ Ջոն»։ Սա միջազգային դատապարտում է առաջացրել և հիշվում է որպես «Վակոյի սարսափ»։

Ավելի ուշ՝ 1980 թվականին Նյու Մեքսիկոյի նահանգային քրեակատարողական հիմնարկում տեղի ունեցած խռովության ժամանակ, մի շարք բանտարկյալների այրել են մինչև մահ այլ բանտարկյալների ձեռքով, ովքեր դյուրավառ հեղուկներ էին շփում փակ խցերի վրա և կրակում այրիչներով՝ վառելանյութը բորբոքելով։

Դեպքեր Աֆրիկայից

Հարավային Աֆրիկայում արտադատական մահապատիժներն իրականացվել են «վզնոցներով» այրելու միջոցով, որի դեպքում ամբոխը ռետինե անվադողը կերոսինով (կամ բենզինով) էր լցնում և տեղադրում ողջ մարդու վզին։ Այնուհետև վառելանյութը բորբոքվում էր, ռետինը հալվում, և զոհն այրվում էր մինչև մահ։ Այս մեթոդն առավել հաճախ օգտագործվել է 1980-ականներին և 1990-ականների սկզբին հակաապարտհեյդյան ընդդիմությունը։ 1986 թվականին Վինի Մանդելան՝ այն ժամանակ բանտարկված Աֆրիկյան ազգային կոնգրեսի (ԱԱԿ) առաջնորդ Նելսոն Մանդելայի կինը, հայտարարել է. «Մեր լուցկու տուփերով և մեր վզնոցներով մենք կազատագրենք այս երկիրը», ինչը լայնորեն դիտվել է որպես «վզնոցներով» այրման բացահայտ հավանություն։ Սա ստիպել է Աֆրիկյան ազգային կոնգրեսին ի սկզբանե հեռու մնալ նրանից, թեև նա ավելի ուշ կուսակցության ներսում մի շարք պաշտոններ զբաղեցրել է։

Հաղորդվել է, որ Քենիայում, 2008 թվականի մայիսի 21-ին, ամբոխն այրել է առնվազն 11 ենթադրյալ կախարդների։

Հայոց ցեղասպանություն

Հայոց ցեղասպանության ժամանակ հայ երեխաների, հատկապես որբերի համար, հրկիզումը մահապատժի տարածված մեթոդ էր օսմանյան զորքերի ձեռքում։ Հայ երեխաներին խմբերով հավաքում էին շենքերի կամ քաղաքից դուրս մեկուսացված վայրերում, բենզինով ցողում և այրում։ Այս պրակտիկան տեղի է ունեցել Դեր Զորի, Խարբերդի և Դիարբեքիրի նահանգներում, և առավել տխրահրչակ է դարձել Մուշի գերմանական որբանոցում։

Մերձավոր Արևելքի և Հնդկական ենթամայրցամաքի դեպքեր

Դոկտոր Գրահամ Ստյուարտ Սթեյնսը՝ ավստրալիացի քրիստոնյա միսիոներ, և նրա երկու որդիները՝ տասնամյա Ֆիլիպը և վեցամյա Տիմոթին, 1999 թվականի հունվարի 22-ին Հնդկաստանի Օդիշա նահանգի Քեոնջհար շրջանի Մանոհարպուր գյուղում այրվել են ավազակախմբի ձեռքով, մինչ նրանք քնած էին ընտանեկան մեքենայում (ունիվերսալ)։ Չորս տարի անց՝ 2003 թվականին, Բաջրանգ Դալի ակտիվիստ Դարա Սինգհը մեղավոր է ճանաչվել Սթեյնսին և նրա որդիներին սպանող ավազակախմբին ղեկավարելու մեջ և դատապարտվել ցմահ բանտարկության։ Սթեյնսը 1965 թվականից աշխատել էր Օդիշայում՝ ցեղային աղքատների և բորոտների հետ։ Որոշ հինդուական խմբեր պնդել են, որ Սթեյնսը բռնի կերպով դարձրել կամ գայթակղել է շատ հինդուների դեպի քրիստոնեություն։

2008 թվականի հունիսի 19-ին Պակիստանի Ստորին Կուրրամի Սադդա քաղաքում, թալիբները ողջակիզել են Թուրի ցեղի երեք բեռնատարի վարորդների՝ Քոհաթից Փարաչինար ուղևորվող բեռնատարների շարասյունը հարձակման ենթարկելուց հետո, հավանաբար Պակիստանի զինված ուժերին մատակարարումներ անելու պատճառաբանությամբ։

2015 թվականի հունվարին հորդանանցի օդաչու Մոազ ալ-Կասասբեհը վանդակի մեջ այրվել է Իրաքի և Լևանտի Իսլամական պետություն (ԻԼԻՊ) ահաբեկչական կազմակերպության ձեռքով։ Օդաչուն գերեվարվել էր, երբ նրա ինքնաթիռը կործանվել էր Սիրիայի Ալ-Ռակկա քաղաքի մոտ՝ 2014 թվականի դեկտեմբերին ԻԼԻՊ-ի դեմ իրականացվող առաքելության ժամանակ։ Այս մասին հայտնի է դարձել 2015 թվականի փետրվարի 4-ին՝ ԻԼԻՊ-ի առցանց հրապարակած 22-րոպեանոց տեսանյութից հետո, որը ցույց էր տալիս հորդանանցի օդաչուի այրվելը։

2015 թվականի օգոստոսին ԻԼԻՊ-ը ողջակիզել է չորս իրաքցի շիա բանտարկյալների։

2016 թվականի դեկտեմբերին ԻԼԻՊ-ը ողջակիզել է երկու թուրք զինվորի՝ հրապարակելով այդ վայրագության տեսանյութը։

Հարսնացուի այրում

Հիմնական հոդված՝ Հարսնացուի այրում

Հարսնացուի այրումը ընտանեկան բռնության մի ձև է, որը ներառում է այրելը։ Կնոջ վրա սովորաբար կերոսին, բենզին կամ այլ դյուրավառ հեղուկ են լցնում և այրում, ինչը հանգեցնում է այրվելուց մահվան։ Կերոսինը հաճախ օգտագործվում է որպես փոքր բենզինային վառարանների վառելանյութ, որոնցից մի քանիսը վտանգավոր են, ուստի դա թույլ է տալիս պնդել, որ հանցագործությունը դժբախտ պատահար է եղել։

2011 թվականի հունվարի 20-ին 28-ամյա Ռանջիտա Շարման մահամերձ այրված է հայտնաբերվել Նոր Զելանդիայի գյուղական ճանապարհին։ Ոստիկանությունը հաստատել է, որ կինը ողջ է եղել վառելանյութը լցնելուց և կրակին տալուց առաջ։ Շարմայի ամուսնուն՝ Դավեշ Շարմային, մեղադրանք է առաջադրվել կնոջը սպանելու համար:

Տես նաև

• Ջունգլիների արդարադատություն
• Ինքնահրկիզում

Գրականություն

• de Almeida, Fortunato (1923). «Appendix IX». História da Igreja em Portugal. Vol. 4, 3. Oporto: Imprensa académica.
• Anderson, James M. (2002). Daily Life During the Spanish Inquisition. Westport, Connecticut: Greenwood Publishing Group. ISBN 978-0313316678.
• Barber, Malcolm (1993). The Trial of the Templars. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0521457279.
• «Missionary widow continues leprosy work». BBC News. 1999 թ․ հունվարի 27.
• Begbie, Peter J. (1834). The Malayan Peninsula: Embracing Its History, Manners and Customs of the Inhabitants, Politics, Natural History, Etc. from Its Earliest Records. Madras: Author.
• Behringer, Wolfgang (2006). «Neun Millionen Hexen. Entstehung, Tradition und Kritik eines populären Mythos». historicum.net. Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ հունվարի 28-ին. Վերցված է 2014 թ․ հունվարի 21-ին.
• Ben-Menahem, Hanina; Edrei, Arye; Hecht, Neil S. (2012). «3, Exigency Authority». Windows Onto Jewish Legal Culture: Fourteen Exploratory Essays. London: Routledge. ISBN 978-0415500494.
• Benn, James A. (2007). Burning for the Buddha: Self-Immolation in Chinese Buddhism. University of Hawaii Press. ISBN 978-0824829926.
• Berger, Stefan; Sicker, Dieter (2009). Classics in Spectroscopy. John Wiley & Sons. ISBN 978-3527325160.
• Bischoff (1832). Hitzig, Julius (ed.). «Wer ist im Sinne der Carolina als ein "boshafter überwundener Brenner" zu bestrafen?». Annalen der Deutschen und Ausländischen Criminal-Rechtspflege. Berlin: Ferdinand Dümmler. 2 (Neue Folge), 14 (In total) (27): 109–178.
• Blake, William O. (1857). The History of Slavery and the Slave Trade, Ancient and Modern. Columnus, Ohio: J. and H. Miller. էջեր 154–155. ISBN 978-0312272883.
• Buckingham, J.S. (1835 թ․ մարտի 28). James S. Buckingham (ed.). The Athenæum. Vol. 387. London: J. Francis.
• Bülau, Friedrich (1860). Geheime Geschichten und räthselhafte Menschen, Sammlung verborgener oder vergessener Merkwürdigkeiten. Vol. 12. Leipzig: Brockhaus.
• Burns, William E. (2003). Witch Hunts in Europe and America: An Encyclopedia. Westport, Connecticut: Greenwood Publishing Group. ISBN 978-0313321429.
• Calvert, James; Rowe, George S. (1858). Fiji and the Fijians: Mission history. Vol. 2. London: A. Heylin.
• Cameron, Scott; Sela, Ron, eds. (2010). Islamic Central Asia: An Anthology of Historical Sources. Bloomington, Indiana: Indiana University Press. ISBN 978-0253353856.
• Carey, William (1814 թ․ ապրիլ). J. Hooper (ed.). «Burning a leper to death». Evangelical Magazine and Missionary Chronicle. London: Williams&Son. 22.
• Carr, Matthew (2009). Blood and Faith: The Purging of Muslim Spain. New York: The New Press. ISBN 978-1595583611.
• Carvacho, René M. (2004). La Inquisición de Lima: signos de su decadencia, 1726–1750. LOM Ediciones. ISBN 978-9562827089.
• De las Casas, Bartolomé (1974). The Devastation of the Indies: A Brief Account. JHU Press. ISBN 978-0801844300.
• Braithwaite, John (1729). The history of the revolutions in the empire of Morocco. London, UK: Knapton and Betterworth.
• Cipolla, Gaetano (2005). Siciliana: Studies on the Sicilian Ethos. Mineola, New York: Legas. ISBN 978-1881901457.
• Collins, Roger (2004). Visigothic Spain 409–711. Oxford: Blackwell Publishing. ISBN 0631181857.
• Coward, D.A; Dynes, Wayne R.; Donaldson, Stephen (1992). «Attitudes to Homosexuality in Eighteenth Century France». History of Homosexuality in Europe and America. Taylor & Francis. ISBN 978-0815305507.
• Croft, J.Pauline (2003). King James. Basingstoke and New York: Palgrave Macmillan. ISBN 0333613953.
• Crawford, Paul, ed. (2003). The 'Templar of Tyre': Part III of the 'Deeds of the Cypriots'. Aldershot, England: Ashgate Publishing, Ltd. էջ 149. ISBN 978-1840146189.
• Crompton, Louis (2006). Homosexuality and Civilization. Boston: Harvard University Press. ISBN 978-0674030060.
• Cummins, Thomas; Cole, Martin W.; Zorach, Rebecca (2009). «The Golden Calf in America». The Idol in the Age of Art: Objects, Devotions and the Early Modern World. Burlington, Vermont: Ashgate Publishing, Ltd. էջ 99. ISBN 978-0754652908.
• Das, Sukla (1977). Crime and Punishment in Ancient India: (C. A.D. 300 to A.D. 1100). Abhinav Publications. ISBN 978-8170170549.
• Decker, Roy (2001). «Religion of Carthage». About.com. Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ մարտի 15-ին. Վերցված է 2014 թ․ հունվարի 18-ին.
• Dietze, Karl H. (1995 թ․ հուլիս). «1804, der letzte Scheiterhaufen lohte im Kreis Eisenach». StadtZeit.Stadtjournal mit Informationen aus dem Wartburgkreis. Eisenach: MFB-Verlagsgesellschaft, Frisch: 24.
• Digby, Kenelm H. (1853). Compitum, Or The Meeting of the Ways at the Catholic Church. Vol. 3. London: C. Dolman. ISBN 978-0837085012.
• DuBois, W.E.B. (1916 թ․ հուլիս). «The Waco Horror» (PDF). The Crisis. Archived by the Modernist Journals Project. 12 (Supplement to no. 3): 1–8.
• Dumas, Alexandre (1843). Celebrated crimes. London: Chapman and Hall.
• Durso, Keith E. (2007). No Armor for the Back: Baptist Prison Writings, 1600s–1700s. Macon, Georgia: Mercer University Press. ISBN 978-0881460919.
• Encyclopaedia Perthensis; or, Universal Dictionary of the Arts, Sciences, Literature, &c. Vol. 20. Edinburgh: John Brown, Anchor Close. 1816.
• Eaton, Richard M. (2005). A Social History of the Deccan, 1300–1761: Eight Indian Lives. Vol. 1. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0521254847.
• Eraly, Abraham (2011). The First Spring: The Golden Age of India. New Delhi: Penguin Books India. ISBN 978-0670084784.
• Feek, Belinda (2011 թ․ հունվարի 24). «Burnt body victim named as search goes offshore». Waikato Times. Վերցված է 2011 թ․ սեպտեմբերի 27-ին.
• Ferrier, Ronald W. (1996). A Journey To Persia. London: I.B. Tauris. ISBN 978-1850435648.
• Foxe, John; Townsend, George; Cattley, Stephen R. (1838). The Acts and Monuments of John Foxe: A New and Complete Edition. Vol. 5. London: R. B. Seeley and W. Burnside.
• Foxe, John; Milner, John; Cobbin, Ingram (1856). Foxe's book of martyrs: a complete and authentic account of the lives, sufferings, and triumphant deaths of the primitive and Protestant martyrs in all parts of the world, with notes, comments and illustrations. London: Knight and Son. էջեր 608–609.
• França, Ronaldo. «Como na Chicago de Capone». Veja on-line (30 January 2002). Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ հոկտեմբերի 15-ին. Վերցված է 2007 թ․ հոկտեմբերի 8-ին.
• Fraser, Antonia (1997). Faith and Treason: The Story of the Gunpowder Plot. Anchor Books. ISBN 978-0385471909.
• Garrard-Burnett, Virginia (2010). Terror in the Land of the Holy Spirit: Guatemala Under General Efrain Rios Montt 1982–1983. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0195379648.
• Gilbert, John T., ed. (2012). Chartularies of St Mary's Abbey, Dublin: With the Register of Its House at Dunbrody, and Annals of Ireland. Vol. 2. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-1108052245.
• Gräff, Heinrich (1834). Sammlung sämmtlicher Verordnungen, welche bis Ende 1833 in den von Kamptz'schen Jahrbüchern für Preußische Gesetzgebung enthalten sind. Vol. 7. Breslau: Georg Philipp Aderholz.
• Grellet, Fábio (2010 թ․ մայիսի 24). «Autorizado a visitar família, condenado por morte de Tim Lopes foge da prisão». Folha de S.Paulo (պորտուգալերեն). Rio de Janeiro. Վերցված է 2013 թ․ հուլիսի 6-ին.
• Grote, George (2013). History of Greece. London: Routledge. ISBN 978-1134593781.
• Haldon, John (1997). Byzantium in the Seventh Century: The Transformation of a Culture. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0521319171.
• Hamilton, Janet; Hamilton, Bernard; Stoyanov, Yuri (1998). Christian Dualist Heresies in the Byzantine World, C. 650-c. 1450: Selected Sources. Manchester: Manchester University Press. ISBN 978-0719047657.
• Hahn, C-G.L. (1966). «The Ovambo». The Native Tribes of South West Africa. Abingdon: Frank Cass and Company Limited. էջեր 1–37. ISBN 0714616702.
• Heng, Geraldine (2013). Empire of Magic: Medieval Romance and the Politics of Cultural Fantasy. New York: Columbia University Press. ISBN 978-0231500678.
• Herden, Ralph B. (2005). Roter Hahn und Rotes Kreuz: Chronik der Geschichte des Feuerlösch- und Rettungswesens; von den syphonari der römischen Kaiser über die dienenden Brüder der Hospitaliter-Ritterorden bis zu Feuerwehren und Katastrophenschutz, Sanitäts- und Samariterdiensten in der ersten Hälfte des 20. Jahrhunderts. Norderstedt: BoD Books on Demand. ISBN 9783833426209.
• Hermann, Heinrich L. (1818). Kurze Geschichte des Criminal-Prozesses wider den Brandstifter Johann Christoph Peter Horst, und dessen Geliebte, die unverehelichte Friederike Louise Christiane Delitz. Berlin.
• Hirschberg, H.Z. (1981). A history of the Jews in North Africa: From the Ottoman conquests to the present time. Vol. 2. Leyden: Brill. ISBN 978-9004062955.
• Hoey, Edwin (1974 թ․ հունիս). «Terror in New York – 1741». American Heritage. 25 (4). ISSN 0002-8738.
• Hofmann, Tom (2013). Benjamin Ferencz, Nuremberg Prosecutor and Peace Advocate. Jefferson, North Carolina: McFarland. ISBN 978-0786474936.
• Hogg, Gary (1980). Cannibalism & Human Sacrifice. Coles. ISBN 978-0774029254.
• Hogge, Alice (2005). God's Secret Agents: Queen Elizabeth's Forbidden Priests and the Hatching of the Gunpowder Plot. London: Harper Collins. ISBN 0007156375.
• Hübner, Lorenz (1804 թ․ օգոստոսի 7). «Eisenach, den 15ten July». Kurpfalzbaierische Gnädigst Priviligierte Münchner Staats-Zeitung. Munich: Kurpfb. Münchner Zeitungs-Comptoir. 5 (185): 760.
• Hunter, W.W (2013). The Indian Empire: Its People, History and Products. London: Routledge. ISBN 978-1136383014.
• Ikram, S.M.; Embree, Ainslie T. (1964). «Economic and Social Developments under the Mughals». Muslim Civilization in India. New York: Columbia University Press. ISBN 978-0231025805.
• John, Barbara; Pope, Robert (2003). «An Examination of the Origins and Development of the Legend of the Jewish Mass Poisoner». Honouring the Past and Shaping the Future: Religious and Biblical Studies in Wales : Essays in Honour of Gareth Lloyd Jones. Leominster: Gracewing Publishing. ISBN 978-0852444016.
• Julius Caesar, Gaius; McDevitt; Bohn (1851). Cæsar's commentaries on the Gallic and civil wars. London: Henry G. Bohn.
• Kamen, Henry (1999). The Spanish Inquisition: A Historical Revision. Boston: Yale University Press. ISBN 978-0300078800.
• Kanina, Wangui (2008 թ․ մայիսի 21). «Mob burns to death 11 Kenyan 'witches'». Reuters.
• Kantor, Mattis (1993). The Jewish Time Line Encyclopedia: A Year-by-Year History From Creation to the Present. Lanham, Maryland: Jason Aronson, Incorporated. ISBN 978-1461631491.
• Kantor, Máttis (2005). Codex Judaica: Chronological Index of Jewish History, Covering 5,764 Years of Biblical, Talmudic & Post-Talmudic History. Zichron Press. ISBN 978-0967037837.
• Klein, Samuel (1833). Handbuch der Geschichte von Ungarn und seiner Verfaßung. Leipzig: Wigand.
• Koch, Johann C. (1824). Hals-oder peinliche Gerichtsordnung Kaiser Carls V. Marburg: Krieger.
• Kurth, Peter (2002 թ․ նոյեմբերի 12). «"Out of the Flames" by Lawrence and Nancy Goldstone». Salon. Վերցված է 2014 թ․ փետրվարի 11-ին.
• Kyle, Donald G. (2002). Spectacles of Death in Ancient Rome. London: Routledge. ISBN 978-0203006351.
• Landucci, Luca; Jarvis, Alice de Rosen (1927). A Florentine diary from 1450 to 1516. London: J.M. Dent&Sons, Ltd.
• Lattimer, Mark (2007 թ․ դեկտեմբերի 13). «Freedom Lost». The Guardian.
• de La Vega, Garcilaso; Rycaut, Paul (1688). The Royal Commentaries of Peru. London: Christopher Wilkinson. էջեր 216–217.
• de Ledrede, Richard; Wright, Thomas (1843). A Contemporary Narrative of the Proceedings Against Dame Alice Kyteler, Prosecuted for Sorcery in 1324, by Richard de Ledrede, Bishop of Ossory. London: The Camden Society.
• de Ledrede, Richard; Davidson, Sharon; Ward, John (2004). The Sorcery Trial of Alice Kyteler: A Contemporary Account (1324). Asheville, North Carolina: Pegasus Press. ISBN 978-1889818429.
• Lee, Samuel (2010). Rediscovering Japan, Reintroducing Christendom: Two Thousand Years of Christian History in Japan. Lanham, Maryland: Hamilton Books. ISBN 978-0761849506.
• Lithgow, William (1814). Travels & Voyages Through Europe, Asia, and Africa, for Nineteen Years. London: Longman, Hurst, Rees, Orme&Brown.
• McCullough, David W. (2000 թ․ հոկտեմբերի 8). «The Fairy Defense». The New York Times. Վերցված է 2007 թ․ մարտի 23-ին.
• McLynn, Frank (2013). Crime and Punishment in Eighteenth Century England. London: Routledge. ISBN 978-1136093081.
• McManus, Edgar J. (1973). Black Bondage in the North. Syracuse, New York: Syracuse University Press. ISBN 978-0815628934.
• Manu (1825). Haughton; Graves C. (eds.). The Institutes of Menu. Vol. 2. London: Cox and Baylis.
• Markoe, Glenn (2000). Phoenicians. Berkeley, Los Angeles: University of California Press. ISBN 978-0520226142.
• Matar, Nabil I. (2013). Europe Through Arab Eyes, 1578–1727. New York: Columbia University Press. ISBN 978-0231512084.
• Matsumoto, Dianna (2009). The Soul of a Nation: Japan's Destiny. Garden City, New York: Morgan James Publishing. ISBN 978-1600375538.
• Miley, John (1843). Rome, as it was Under Paganism, and as it Became Under the Popes, Volume 1. London: J. Madden. էջեր 223–224.
• Miller, John (1972). Popery and Politics in England 1660–1688. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0521202367.
• Mittra, Sangh; Kumar, Bachchan (2004). Encyclopaedia of Women in South Asia: Nepal. Vol. 6. Gyan Publishing House. ISBN 978-8178351933.
• Mooney, John A. (1919). Joan of Arc. New York: Encyclopedia Press, Incorporated.
• Mooney, John A.; Patterson, Gail (2002). «From Domremy to Chinon». Joan of Arc: Historical Overview and Bibliography. Hauppauge, New York: Nova Publishers. ISBN 978-1590335031.
• Moryson, Fynes; Hadfield, Andrew (2001). «Fynes Moryson, An Itinerary (1617)». Amazons, Savages, and Machiavels. Oxford: Oxford University Press. էջեր 166–179. ISBN 978-0198711865.
• Murphy, Cullen (2012). God's Jury: The Inquisition and the making of the Modern World. New York: Houghton Mifflin Harcourt. ISBN 978-0618091560.
• Nassau, George R. S. (1824). Catalogue of the ... library of ... George Nassau, which will be sold by auction, by mr. Evans, Feb. 16. էջ 17.
• Oehlschlaeger, Emil (1866). Posen. Kurz gefasste Geschichte und Beschreibung der Stadt Posen. Posen: Louis Merzbach.
• Olmstead, Albert Ten Eyck (1918 թ․ փետրվար). «Assyrian Government of Dependencies». The American Political Science Review. American Political Science Association. 12, 1 (1): 63–77. doi:10.2307/1946342. hdl:2027/njp.32101058862515. ISSN 0003-0554. JSTOR 1946342. S2CID 147325803.
• Osenbrüggen, Eduard (1854). Die brandstiftung in den strafgesetzbüchern Deutschlands und der deutschen Schweiz. Leipzig: J.G. Hinrich.
• Osenbrüggen, Eduard (1860). Das alamannische Strafrecht im deutschen Mittelalter. Schaffhausen: Hurter.
• O'Shea, Kathleen A. (1999). Women and the Death Penalty in the United States, 1900–1998. Westport, Connecticut: Greenwood Publishing Group. ISBN 978-0275959524.
• Pagán, Victoria (2012). Conspiracy Theory in Latin Literature. Austin, Texas: University of Texas Press. ISBN 978-0292749795.
• Paige, Jeffery M (1983 թ․ նոյեմբեր). «Social Theory and Peasant Revolution in Vietnam and Guatemala» (PDF). Theory and Society. 12 (6): 699–737. doi:10.1007/bf00912078. hdl:2027.42/43640. ISSN 0304-2421. S2CID 141234746.
• Pasachoff, Naomi E.; Littman, Robert J. (2005). A Concise History of the Jewish People. Lanham, Maryland: Rowman & Littlefield. ISBN 978-0742543669.
• Pavlac, Brian A. (2009). Witch Hunts in the Western World: Persecution and Punishment from the Inquisition Through the Salem Trials. Westport, Connecticut: ABC-CLIO. ISBN 978-0313348730.
• Peletz, Michael G. (2002). Islamic Modern: Religious Courts and Cultural Politics in Malaysia. Princeton, New Jersey: Princeton University Press. ISBN 978-0691095080.
• Perckmayr, Reginbald (1738). Geschichte und Predig-Buch. Vol. 2. Augsburg: Martin Veith.
• Peter from Mladanovic (2003). «How was executed Jan Hus». Newyorske listy. ISSN 1093-2887. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ մարտի 6-ին. Վերցված է 2014 թ․ փետրվարի 11-ին.
• Pharr, Clyde (2001). The Theodosian Code. Union, New Jersey: The Lawbook Exchange, Ltd. ISBN 978-1584771463.
• Pickett, Brent L. (2009). The A to Z of Homosexuality. Lanham, Maryland: Scarecrow Press. ISBN 978-0810870727.
• Pluskowski, Aleksander (2013). The Archaeology of the Prussian Crusade: Holy War and Colonisation. London: Routledge. ISBN 978-1136162817.
• Prager, Dennis; Telushkin, Joseph (2007). Why the Jews?: The Reason for Antisemitism. New York: Touchstone. ISBN 978-1416591238.
• Puff, Helmut; Bennett, Judith M.; Karras, Ruth M. (2013). «Same Sex Possibilities». The Oxford Handbook of Women and Gender in Medieval Europe. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0199582174.
• Quint, Emmanuel B. (2005). A Restatement of Rabbinic Civil Law. Vol. 10. Jerusalem: Gefen Publishing House Ltd. ISBN 978-9652293237.
• Radbruch, Gustav (1992). «Abbau des Strafrechts. Bemerkungen über den Entwurf 1925 mit Anmerkungen über den Entwurf 1927». Gesamtausgabe, Band 9: Strafrechtsreform. Heidelberg: C.F. Müller. էջեր 246–252. ISBN 978-3811450912.
• Rapley, Robert (2001). A Case of Witchcraft: The Trial of Urbain Grandier. McGill-Queen's Press – MQUP. ISBN 978-0773523128.
• Reeder, Caryn A. (2012). The Enemy in the Household: Family Violence in Deuteronomy and Beyond. Grand Rapids, Michigan: Baker Books. ISBN 978-1441236197.
• Richards, Jeffrey (2013). Sex, Dissidence and Damnation: Minority Groups in the Middle Ages. London: Routledge. ISBN 978-1136127007.
• Richards, William (1812). The History of Lynn: Civil, Ecclesiastical, Political, Commercial, Biographical, Municipal, and Military, from the Earliest Accounts to the Present Time. Vol. 2. Lynn: W. G. Whittingham.
• Roth, Mitchel (2010). Crime and Punishment: A History of the Criminal Justice System. Belmont, California: Cengage Learning. ISBN 978-0495809883.
• Rowland, Ingrid D. (2009). Giordano Bruno: Philosopher/Heretic. Chicago: University of Chicago Press. էջ 10. ISBN 978-0226730240.
• Salomon, H.P.; Sassoon, I.S.D.; Saraiva, Antonio Jose (2001). «Appendix Four: The Portuguese Inquisition in Goa (India), 1561–1812». The Marrano Factory. The Portuguese Inquisition and Its New Christians, 1536–1765. Leyden: Brill. ISBN 978-9004120808.
• Sangvi, Vir (1999 թ․ փետրվարի 8). «A Kill Before Dying». Rediff on the Net. Rediff.com.
• Sashi, S.S. (1996). Encyclopaedia Indica: India, Pakistan, Bangladesh. Vol. 100. Anmol Publications. ISBN 978-8170418597.
• Saunders, John J. (2001). The History of the Mongol Conquests. Philadelphia: University of Pennsylvania Press. ISBN 978-0812217667.
• Sayles, George O. (1971 թ․ փետրվարի 17). «King Richard II of England, A Fresh Look». Proceedings of the American Philosophical Society. Philadelphia: The American Philosophical Society. 115, 1: 28–32. ISBN 978-1422371275. ISSN 0003-049X.
• Schneider, Tammi J. (2008). Mothers of Promise: Women in the Book of Genesis. Grand Rapids, Michigan: Baker Academic. ISBN 978-1441206015.
• Schulte Nordholt, H.G.C. (2010). The Spell of Power: A History of Balinese Politics, 1650–1940. Leyden: Brill. ISBN 978-9004253759.
• Schwartz, Jeffrey; Houghton, Frank; Macchiarelli, Roberto; Bondioli, Luca (2010 թ․ փետրվարի 17). «Skeletal Remains from Punic Carthage Do Not Support Systematic Sacrifice of Infants». PLOS ONE. 5 (2): e9177. Bibcode:2010PLoSO...5.9177S. doi:10.1371/journal.pone.0009177. PMC 2822869. PMID 20174667.
• Scott, George R. (2003) [1940]. History of Torture throughout the Ages. Kila, Montana/US: Kessinger Publishing Co. ISBN 978-0766140639.
• Sharma, Pushpa; Srivastava, Vijay Shankar (1981). «The Military System of the Mongols». Cultural Contours of India: Dr. Satya Prakash Felicitation Volume. Abhinav Publications. էջ 361. ISBN 978-0391023581.
• Shaw, Thomas (1757). Travels, or Observations relating to several parts of Barbary and the Levant. London, UK: Millar and Sandby. էջ 253.
• Smirke, Edward (1865). «Extracts from original Records relating to the Burning of Lepers in the reign of Edward II». The Archaeological Journal. London: Central Committee of the Archaeological Institute. 22: 326–331. doi:10.1080/00665983.1865.10851326.
• Soukhorukov, Sergey (2004 թ․ հունիսի 13). «Train blast was 'a plot to kill North Korea's leader». The Daily Telegraph. Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ հունվարի 11-ին.
• Springer, Alex (2008 թ․ սեպտեմբերի 24). «Der Letzte Feuer». Die Welt.
• St. Clair, William (2008) [1972]. That Greece Might Still Be Free (revised ed.). Cambridge: Open Book Publishers. ISBN 978-1906924003.
• Steel, Catherine (2013). The End of the Roman Republic 146 to 44 BC: Conquest and Crisis. Edinburgh: Edinburgh University Press. էջ 98. ISBN 978-0748619443.
• Stevens, George A. (1764). The Beauties of All Magazines Selected for the Year 1764 (including several Comic Pieces). Vol. 3. London: T. Waller.
• Stewart, Alan (2003). The Cradle King: A Life of James VI & 1. London: Chatto and Windus. ISBN 0701169842.
• Stillman, Norman A. (1979). The Jews of Arab Lands: A History and Source Book. Jewish Publication Society. ISBN 978-0827611559.
• Stillman, Yedida K.; Zucker, George K., eds. (1993). New Horizons in Sephardic Studies. Albany, New York: SUNY Press. ISBN 978-0791414026.
• Sumner, William G. (2007). Folkways: A Study of Mores, Manners, Customs and Morals. New York: Cosimo, Inc. ISBN 978-1602067585.
• Suwurow, Victor (1995). GRU – Die Speerspitze: Was der KGB für die Polit-Führung, ist die GRU für die Rote Armee (3rd ed.). Solingen: Barett. ISBN 3924753180.
• Telchin, Stan (2004). Messianic Judaism is Not Christianity: A Loving Call to Unity. Chosen Books. ISBN 978-0800793722.
• De Thévenot, Jean; Lovell, Archibald (1687). The Travels of Monsieur De Thevenot into The Levant. Vol. 1. London: Faithorne.
• Thurston, H. (1912). «Witchcraft». The Catholic Encyclopedia. New York: Robert Appleton Company. Վերցված է 2010 թ․ դեկտեմբերի 12-ին.
• Tjernagel, N.S. (1974). «Patrick Hamilton: Precursor of the Reformation in Scotland». Wisconsin Lutheran Quarterly. 74. ISSN 0362-5648. Արխիվացված է օրիգինալից 2010 թ․ հուլիսի 7-ին.
• Trenchard-Smith, Margaret; Turner, Wendy (2010). «Insanity, Exculpation and Disempowerment in Byzantine Law». Madness in Medieval Law and Custom. Leiden: Brill. ISBN 978-9004187498.
• Tully, Miss (1817). Narrative of a ten years' residence at Tripoli in Africa. London: Henry Colburn.
• Waddell, Hope M. (1863). Twenty-nine years in the West Indies and Central Africa: a review of missionary work and adventure. 1829–1858. London: T. Nelson and sons. էջ 19.
• Watson, Alan, ed. (1998). The Digest of Justinian. Vol. 4. Philadelphia: University of Pennsylvania Press. ISBN 978-0812220360.
• Weinberger-Thomas, Catherine (1999). Ashes of Immortality: Widow-Burning in India. Chicago: University of Chicago Press. ISBN 978-0226885681.
• Weiss, Moshe (2004). A Brief History of the Jewish People. Lanham, Maryland: Rowman & Littlefield. ISBN 978-0742544024.
• White, Jon M. (2011). Everyday Life in Ancient Egypt. Minneola, New York: Courier Dover Publications. ISBN 978-0486425108.
• Wiener, Margaret J. (1995). Visible and Invisible Realms: Power, Magic, and Colonial Conquest in Bali. Chicago: University of Chicago Press. ISBN 978-0226885827.
• Wilkinson, Toby (2011). The Rise and Fall of Ancient Egypt. London: Bloomsbury Publishing. ISBN 978-1408810026.
• Willis-Bund, J.W. (1982). A Selection of Cases from the State Trials. Vol. II Part I. Trials for Treason (1660–1678). Cambridge: CUP Archive. ASIN B0029U3KWY.
• Wills, C.J. (1891). In the land of the lion and sun. էջ 204. OL 7180554M.
• Wilson, David H. (1963) [original edition 1956]. King James VI & 1. London, UK: Jonathan Cape Ltd. ISBN 0224605720.
• Wilson, James Holbert. (1853). Temple bar, the city Golgotha, by a member of the Inner Temple. London: David Bogue. էջ 4.
• Winroth, Anders; Müller, Wolfgang P.; Sommar, Mary E. (2006). «Neither Slave Nor Free:Theology and Law in Gratian's Thoughts on the Definition of Marriage and Unfree Persons». Medieval Church Law and the Origins of the Western Legal Tradition: A Tribute to Kenneth Pennington. CUA Press. ISBN 978-0813214627.
• Woblers, Julien (1855 թ․ սեպտեմբերի 1). «Speech for the Amsterdam Anti Slavery Society, 19th July 1855». The Anti Slavery Reporter. London: Peter Jones Bolton. 3.
• Wood, Alan (2011). Russia's Frozen Frontier: A History of Siberia and the Russian Far East 1581–1991. London: Bloomsbury Academic. էջ 44. ISBN 978-0340971246.
• Houtsma, M. (1987). Zurkhana, Taif (ed.). E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913–1936. Vol. 8. Leyden: Brill. ISBN 978-9004082656.
• Yang, Anand A.; Sarkar, Sumit; Sarkar, Tanika (2008). «Whose Sati?Widow-Burning in early Nineteenth Century India». Women and Social Reform in Modern India: A Reader. Bloomington, Indiana: Indiana University Press. ISBN 978-0253352699.
• Zvi Gilat, Israel (2013). «Exegetical creativity in Interpreting Biblical Laws». In Lifshitz, Berachyahu (ed.). Jewish Law Annual. Vol. 20. London: Routledge. էջ 62, footnote 73. ISBN 978-1136013768.

Արտաքին հղումներ

• CapitalPunishmentUK.org
• List of deaths by fire throughout history