Jump to content

Մահվան ջոկատներ Սալվադորում

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Մահվան ջոկատներ Սալվադորում
Հատուկ նշանակության զորքեր, մահվան ջոկատներ Խմբագրել Wikidata
Կոչվել է ի պատիվմահ Խմբագրել Wikidata
ԵրկիրՍալվադոր Խմբագրել Wikidata
Մահվան ջոկատի զոհերը Սան Սալվադորում, 1981թ.

Մահվան ջոկատներ Սալվադորում (իսպ.՝ escuadrones de la muerte) դրանք ծայրահեղ աջակողմյան ռազմականացված խմբեր էին, որոնք գործում էին ընդդեմ մարքսիստ-լենինիստական պարտիզանական ուժերի, մասնավորապես՝ Ֆարաբունդո Մարտիի անվան ազգային ազատագրական ճակատի (ՖՄԱԱԱՃ), և նրանց դաշնակիցների՝ քաղաքացիական բնակչության շրջանում, մինչև Սալվադորի քաղաքացիական պատերազմը, դրա ընթացքում և դրանից հետո։ Մահվան ջոկատները կատարել են սպանությունների և ջարդերի ճնշող մեծամասնությունը 1979-1992 թվականների քաղաքացիական պատերազմի ընթացքում և սերտորեն կապված էին Միացյալ Նահանգների կողմից աջակցվող կառավարության հետ[1][2][3]։

Ըստ Մարդու իրավունքների պաշտպանության փաստաբանի (ՄԻՊՓ), մահվան ջոկատները շարունակում են գործել Սալվադորում։ ՄԻՊՓ-ը 2022 թվականի մայիսից մինչև 2023 թվականի մայիսն ընկած ժամանակահատվածում գրանցել է հանցախմբի անդամների 25 արտադատական մահապատիժ, որոնք, ըստ ՄԻՊՓ-ի, տեղի են ունեցել երկրում հանցախմբերի դեմ պայքարի ընթացքում մահվան ջոկատների գործունեության հետևանքով[4]։

Պատմություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նախաքաղաքացիական պատերազմ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1960-ական և 1970-ական թվականներին բազմաթիվ քաղաքական խմբեր ոտքի ելան՝ ընդդեմ Ազգային համերաշխության կուսակցության (ԱՀԿ) ռազմական կառավարության։ Քրիստոնեա-դեմոկրատական կուսակցությունը (ՔԴԿ) ԱՀԿ-ի գլխավոր հակառակորդն էր՝ զգալի ազդեցություն ձեռք բերելով Օրենսդիր ժողովում[5]։ 1972 թվականի նախագահական ընտրություններում Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովը հայտարարեց, որ ՔԴԿ-ի թեկնածու Խոսե Նապոլեոն Դուարտեն, Ազգային ընդդիմության միության (ԱԸՄ) դրոշի ներքո, հաղթել է 6000 ձայնով, սակայն արդյունքը չեղարկվեց, և Օրենսդիր ժողովը ԱՀԿ-ի թեկնածու Արտուրո Արմանդո Մոլինային ընտրեց նախագահ[6][7]։

Այլ, ավելի քիչ քաղաքական խմբեր, որոնք հայտնվեցին, ներառում էին Հեղափոխական գործողությունների միացյալ ճակատը (ՀԳՄՃ), Վերակառուցման կուսակցությունը (ՎԿ), Սալվադորի միասնական սինդիկալ ֆեդերացիան (ՍՄՍՖ) և Սալվադորի գյուղացիների քրիստոնեական ֆեդերացիան (ՍԳՔՖ)[8]։ Կառավարության քաղաքական և ռազմական ընդդիմության դեմ պայքարելու համար նախագահ Խուլիո Ադալբերտո Ռիվերա Կարբալյոն ստեղծեց Ազգայնական դեմոկրատական կազմակերպությունը (ԱԴԿ)[9]։ Կազմակերպությունը ղեկավարում էր գեներալ Խոսե Ալբերտո Մեդրանոն և այն դրված էր Սալվադորի Ազգային անվտանգության գործակալության (ՍԱԱԳ) կառավարման ներքո։ ԱԴԿ-ը կառավարության կողմից վերահսկվող մի քանի մահվան ջոկատներից բաղկացած խումբ էր, որոնք օգտագործվում էին քաղաքական ընդդիմախոսներին ձերբակալելու և տանջելու, ընտրողներին վախեցնելու, ընտրությունները կեղծելու և գյուղացիներին սպանելու համար[10][11][12]։ ԱԴԿ-ը պնդում էր, որ իր գործունեության գագաթնակետին՝ 1960-ականների վերջին, ուներ 50,000-ից մինչև 100,000 անդամ[13]։

Քաղաքացիական պատերազմի ընթացքը

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սալվադորի քաղաքացիական պատերազմի ընթացքում Սալվադորի Հեղափոխական կառավարական խունտան պաշտոնապես լուծարեց Ազգայնական դեմոկրատական կազմակերպությունը՝ թույլ տալով նրա ռազմականացված կազմավորումներին ինքնուրույն գործել[14]։ Ռազմականացված կազմավորումները բացահայտ թիրախավորում էին ՖՄԱԱԱՃ-ի անդամներին և քաղաքացիական անձանց, մասնավորապես՝ մարդու իրավունքների կազմակերպությունների աշխատակիցներին[15]։

Չնայած կառավարության հետ պաշտոնապես որևէ կապ չունենալուն, մահվան ջոկատների և ռազմականացված կազմավորումների անդամները գրեթե միշտ Սալվադորի զինված ուժերի զինվորներ էին, ինչը նշանակում է, որ մահվան ջոկատներն անուղղակիորեն ֆինանսավորվում և զինվում էին Միացյալ Նահանգների կողմից[16][17]։ Լրացուցիչ ֆինանսավորում էր գալիս նաև աջակողմյան քաղաքական գործիչներից և գործարարներից[18]։ Մի քանի մահվան ջոկատներ ֆաշիստական գաղափարախոսություններ ունեին[19]։

Քաղաքացիական պատերազմից հետո

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քաղաքացիական պատերազմը դադարեցնելու բանակցությունների ընթացքում, որոնք այժմ հայտնի են որպես Չապուլտեպեկի խաղաղության համաձայնագրեր, պայմանավորվածություններից մեկն այն էր, որ Սալվադորի կառավարությունը պետք է պայքարի և ճնշի այն ռազմականացված կազմավորումներին, որոնք պատերազմի ընթացքում կռվում էին իր կողքին։ Համաձայնագրերում նշվում էր, որ կառավարությունը պետք է «[ճնշի] ռազմականացված կազմավորումները (Քաղաքացիական պաշտպանության պարեկային խմբեր)»[20]։

Երկրում քաղաքացիական պատերազմից առաջ և դրա ընթացքում գոյություն ունեցող ռազմականացված կազմավորումների մեծ մասն այժմ դադարել է գործել, սակայն մեկ նշանավոր բացառություն՝ «Սոմբրա Նեգրա»-ն, շարունակում է գործել երկրում՝ թիրախավորելով MS-13 և 18-րդ փողոցի ավազակախումբ հանցախմբերի անդամներին՝ որպես ինքնադատաստանի ձև[21]։

Մարդու իրավունքների խախտումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սալվադորի քաղաքացիական պատերազմի ընթացքում ռազմականացված կազմավորումները, որոնք հաճախ կոչվում էին մահվան ջոկատներ, հանրության ուշադրության կենտրոնում հայտնվեցին, երբ 1980 թվականի մարտի 24-ին Սան Սալվադորի արքեպիսկոպոս Օսկար Ռոմերոն սպանվեց պատարագ մատուցելու ժամանակ[22]։ Սալվադորի կառավարությունը հետաքննություն անցկացրեց, սակայն չկարողացավ պարզել, թե ով է սպանել Ռոմերոյին։ Հետաքննության արդյունքում պարզվեց, որ սպանությունը պատվիրել է մայոր Ռոբերտո Դ’Օբուիսոնը՝ նեոֆաշիստ, ով քաղաքացիական պատերազմի ընթացքում ղեկավարում էր մի քանի մահվան ջոկատ[23][24][25][26]։

Սալվադորի բանակի ԱՄՆ-ում պատրաստված «Ատլակատլ» գումարտակը պատասխանատու էր քաղաքացիական պատերազմի ընթացքում տեղի ունեցած երկու ամենամեծ ջարդերի համար՝ Էլ Մոսոտեի և Էլ Կալաբոզոյի ջարդերի[27]։

«Սոմբրա Նեգրա»-ն տանջում էր զոհերին, որոնք հիմնականում հանցախմբի անդամներ էին, և սպանում նրանց՝ գլխին կրակելով մոտ տարածությունից[28][29]։

Կողային կազմավորումների ցանկ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  • Ատլակատլի գումարտակ (Batallón Atlácatl; BA)[30]
  • Արևելքի հակակոմունիստական բրիգադ (Brigada Anticomunista de Oriente; BACO)
  • Կենտրոնական Ամերիկայի ազատագրման հակակոմունիստական ճակատ (Frente Anticomunista para la Liberación de Centroamérica; FALCA)[31]
  • Հակակոմունիստական քաղաքական ճակատ (Frente Político Anticomunista; FPAC)
  • Հակակոմունիստական ազատագրական զինված ուժեր՝ ոչնչացման պատերազմ (Fuerzas Armadas de Liberación Anticomunista – Guerra de Eliminación; FALANGE)[13][32][33]
  • Սև ստվեր (Sombra Negra; SN)[34][35]
  • Գեներալ Էուսեբիո Բրակամոնտե գումարտակ (Batallón General Eusebio Bracamonte; BGEB)[36]
  • Գեներալ Մանուել Խոսե Արսե գումարտակ (Batallón General Manuel José Arce; BGMJA)[36]
  • Սոցիալական ոչնչացման խումբ (Grupo de Exterminio Social; GES)
  • Կարիբյան լեգեոն (Legión del Caribe; LC)[31]
  • Մաքսիմիլիանո Էռնանդես Մարտինես հակակոմունիստական բրիգադ (Brigada Anticomunista Maximiliano Hernández Martínez; MHM)[37][38][31]
  • Սալվադորի ազգային անվտանգության գործակալություն (Agencia Nacional de Seguridad Salvadoreña; ANSESAL)[39][38]
  • Ազգայնական դեմոկրատական կազմակերպություն (Organización Democrática Nacionalista; ORDEN)[13][40]
  • Կոմունիզմից ազատագրման կազմակերպություն (Organización para la Liberación del Comunismo; OLC)[31]
  • Ազատության կամ ստրկության հայրենասիրական ասոցիացիա (Asociación Patriótica de Libertad o Esclavitud; APLE)
  • Սալվադորի հակակոմունիստական բրիգադ (Brigada Anticomunista Salvadoreña; BACSA)[31]
  • Սալվադորի հակակոմունիստական ​​հրամանատարություն (Comando Anticomunista Salvadoreño; CAS)[31]
  • Սալվադորի պրոլետարական բրիգադ (Brigadas Proletarias Salvadoreñas; BPS)
  • Գաղտնի հակակոմունիստական բանակ (Ejército Secreto Anticomunista; ESA)[38][31]
  • Մահվան էսկադրիլիա (Escuadrón de la Muerte; EM)[31]
  • Սպիտակ զինվորների միություն (Unión Guerrera Blanca; UGB, also called Mano Blanca)[13][38][33][31]

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մեջբերումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. ↑ Beverley, 1982, էջ 67
  2. ↑ «La tormentosa fuga del juez Atilio». 2008 թ․ սեպտեմբերի 15. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հունվարի 25-ին. Վերցված է 2020 թ․ հունվարի 25-ին.
  3. ↑ Dutta, Sujit (1982). «El Salvador: Towards Another Vietnam». Social Scientist (English). 10 (2): 4–17. doi:10.2307/3516972. JSTOR 3516972.{{cite journal}}: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
  4. ↑ Urbina (2024 թ․ մարտի 11). «Grupos de Exterminio Continuarían Activos en El Salvador, Según Especialistas» [Extermination Groups Continue to be Active in El Salvador, According to Specialists]. La Prensa Gráficafirst1=Javier (իսպաներեն). Վերցված է 2024 թ․ մարտի 12-ին.
  5. ↑ Nohlen, D (2005) Elections in the Americas: A data handbook, Volume I, p276 978-0-19-928357-6
  6. ↑ Williams, Philip J. and Knut Walter (1997) Militarization and demilitarization in El Salvador's transition to democracy Pittsburgh: University of Pittsburgh Press, pp. 80-81
  7. ↑ Herman, Edward S. and Frank Brodhead (1984) Demonstration elections: U.S.-staged elections in the Dominican Republic, Vietnam, and El Salvador Boston: South End Press, p. 94
  8. ↑ Nohlen, D (2005) Elections in the Americas: A data handbook, Volume I, p276 978-0-19-928357-6
  9. ↑ Popkin, Margaret. Peace Without Justice (University Park, PA: Pennsylvania State University Press, 2000)
  10. ↑ AI Annual Report 1978
  11. ↑ Stanley, William. The Protection Racket State Elite Politics, Military Extortion, and Civil War in El Salvador (Philadelphia: Temple University Press, 1996)
  12. ↑ Library of Congress 1990, 229
  13. ↑ 13,0 13,1 13,2 13,3 Beverley, 1982, էջ 61
  14. ↑ Pastor, Robert (1984). «Continuity and Change in U.S. Foreign Policy: Carter and Reagan on El Salvador». Journal of Policy Analysis and Management. Association for Public Policy Analysis and Management. 3 (2): 170–190. doi:10.2307/3323931. JSTOR 3323931.
  15. ↑ «El Salvador Civil War - Military Junta - Salvadoran Civil War - TV Eye - 1981». ThamesTv. 1981 թ․ մարտի 13. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հուլիսի 23-ին. Վերցված է 2020 թ․ օգոստոսի 19-ին.
  16. ↑ Arnson, Cynthia J. "Window on the Past: A Declassified History of Death Squads in El Salvador" in Death Squads in Global Perspective: Murder with Deniability, Campbell and Brenner, eds, 88
  17. ↑ Barry Goldwater (1984 թ․ հոկտեմբերի 5). «RECENT POLITICAL VIOLENCE IN EL SALVADOR, REPORT OF THE SELECT COMMITTEE ON INTELLIGENCE UNITED STATES SENATE» (PDF). Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2020 թ․ հոկտեմբերի 28-ին. Վերցված է 2020 թ․ օգոստոսի 19-ին.
  18. ↑ Bonner, Raymond, Weakness and Deceit:: U.S. Policy and El Salvador, New York Times Books, 1984, p.330
  19. ↑ «Archbishop Oscar Romero | Kellogg Institute For International Studies». kellogg.nd.edu. Արխիվացված օրիգինալից 2023 թ․ դեկտեմբերի 25-ին. Վերցված է 2022 թ․ օգոստոսի 29-ին.
  20. ↑ Gaceta Militar (2002). «Cumplimiento AC-PAZ». Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ ապրիլի 1-ին.
  21. ↑ «El Salvador Death Squads Still Operating». Banderasnews.com. Արխիվացված օրիգինալից 2011 թ․ սեպտեմբերի 29-ին. Վերցված է 2011 թ․ նոյեմբերի 13-ին.
  22. ↑ «Salvador Archbishop Assassinated By Sniper While Officiating at Mass». The New York Times. 1980 թ․ մարտի 25. էջեր 1, 8.
  23. ↑ Pyes, Craig (1994 թ․ ապրիլի 17). «DEATH SQUAD DEMOCRACY». Washington Post (ամերիկյան անգլերեն). ISSN 0190-8286. Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ սեպտեմբերի 22-ին. Վերցված է 2022 թ․ օգոստոսի 29-ին.
  24. ↑ Los Angeles Times (1987 թ․ հունվարի 9). «The World». L.A. Times Archive. Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ օգոստոսի 29-ին. Վերցված է 2024 թ․ հունվարի 5-ին.
  25. ↑ O'Connor, Anne-Marie (2010 թ․ ապրիլի 6). «Participant in 1980 assassination of Romero in El Salvador provides new details». Washington Post. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հոկտեմբերի 8-ին. Վերցված է 2020 թ․ օգոստոսի 19-ին.
  26. ↑ Anne-Marie O'Connor. "Participant in 1980 assassination of Romero in El Salvador provides new details," Washington Post, 6 April 2010.
  27. ↑ Notorious Salvadoran Battalion Is Disbanded : Military: U.S.-trained Atlacatl unit was famed for battle prowess but was also implicated in atrocities. Los Angeles Times. 9 December 1992.
  28. ↑ «MS-13 Doesn't Fear Trump, Rival Gangs, or the Police, But They are Terrified of la Sombra Negra». Fox News. 2017 թ․ օգոստոս. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հունվարի 11-ին. Վերցված է 2020 թ․ հունվարի 7-ին.
  29. ↑ «Sombra Negra, The Vigilante Group That's Taking Back The Streets From MS-13». 2018 թ․ ապրիլի 20. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ դեկտեմբերի 19-ին. Վերցված է 2020 թ․ հունվարի 7-ին.
  30. ↑ Notorious Salvadoran Battalion Is Disbanded : Military: U.S.-trained Atlacatl unit was famed for battle prowess but was also implicated in atrocities. Los Angeles Times. 9 December 1992.
  31. ↑ 31,0 31,1 31,2 31,3 31,4 31,5 31,6 31,7 31,8 Central Intelligence Agency (2013 թ․ մարտի 17), El Salvador: Significant Political Actors and Their Interaction (PDF) (English), CIA, էջեր 1–16, Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2017 թ․ հունվարի 23-ին, Վերցված է 2020 թ․ սեպտեմբերի 11-ին{{citation}}: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
  32. ↑ Edgar de Jesús Velásquez Rivera. «Historia del paramilitarismo en Colombia» (PDF). Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2020 թ․ հուլիսի 10-ին. Վերցված է 2020 թ․ օգոստոսի 19-ին.
  33. ↑ 33,0 33,1 Fisher, Stewart W. (1982). «Human Rights in El Salvador and U. S. Foreign Policy». Human Rights Quarterly. The Johns Hopkins University Press. 4 (1): 1–38. doi:10.2307/761988. JSTOR 761988.
  34. ↑ «El Salvador Death Squads Still Operating». Banderasnews.com. Արխիվացված օրիգինալից 2011 թ․ սեպտեմբերի 29-ին. Վերցված է 2011 թ․ նոյեմբերի 13-ին.
  35. ↑ «MS-13 Doesn't Fear Trump, Rival Gangs, or the Police, But They are Terrified of la Sombra Negra». Fox News. 2017 թ․ օգոստոս. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հունվարի 11-ին. Վերցված է 2020 թ․ հունվարի 7-ին.
  36. ↑ 36,0 36,1 Gaceta Militar (2002). «Cumplimiento AC-PAZ». Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ ապրիլի 1-ին.
  37. ↑ «El Salvador: A Country Study, "Right-Wing Extremism"». Federal Research Division / Library of Congress. 1988. էջ 235. Վերցված է 2020 թ․ փետրվարի 23-ին.
  38. ↑ 38,0 38,1 38,2 38,3 Allan Nairn (1984). «Behind the Death Squads: An exclusive report on the US role in El Salvador's official terror». History is a Weapon. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ նոյեմբերի 30-ին. Վերցված է 2020 թ․ օգոստոսի 19-ին.
  39. ↑ John W. Lamperti. Enrique Alvarez Cordova: Life of a Salvadoran Revolutionary and Gentleman. էջեր 93–94.
  40. ↑ Popkin, Margaret. Peace Without Justice (University Park, PA: Pennsylvania State University Press, 2000)

Գրականություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Մահվան_ջոկատներ_Սալվադորում&oldid=10469493» էջից