Մահամբեթ Ուտեմիսով

Մահամբեթ Ուտեմիսով; ղազ.՝ Махамбет Өтемісұлы
Ծնվել է	1803
Ծննդավայր	Բուկևսկայա Օրդա, Աստրախանի նահանգ, Ռուսական կայսրություն
Մահացել է	հոկտեմբերի 20, 1846
Մահվան վայր	Արիտաու մարզ, Ղազախական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ
Քաղաքացիություն	Ռուսական կայսրություն
Մասնագիտություն	բանաստեղծ և քաղաքական գործիչ
	Mahambet Otemisuly Վիքիպահեստում

Մահամբեթ Ուտեմիսով (ղազ.՝ Махамбет Өтемісұлы, 1803^[1]^[2], Բուկևսկայա Օրդա, Աստրախանի նահանգ, Ռուսական կայսրություն - հոկտեմբերի 20, 1846(1846-10-20), Արիտաու մարզ, Ղազախական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), 19-րդ դարի առաջին կեսի ղազախ բանաստեղծ, 1836-1837 թվականներին Արևմտյան Ղազախստանում ընդդեմ ցարիզմի և խանության տեղի ունեցած ազգային-ազատագրական շարժման կազմակերպիչներից ու ղեկավարներից մեկը։ Մինչև ապստամբությունը եղել է Ժանգիր Կերեյ խանի պալատական աշուղը (ակին)։

Կենսագրություն

Մահամբեթ Ուտեմիսովը ծնվել է Բուկևսկայա Օրդայում։ Նախնական գիտելիքներ ստացել է մեդրեսեում, այնուհետև կրթությունը շարունակել է Օրենբուրգում, որտեղ, արդեն որպես հայտնի աշուղ, 1824 թվականին նրան ուղարկել էր Ժանգիր խանը որպես իր որդու՝ Զուլկարանի դաստիարակ։ Օրենբուրդում ուսանել է ռուսաց լեզու։ Եղել է բարեպաշտ մարդ։ Շուրջ հինգ տարի եղել է Խանի ժառանգորդի ուսուցիչը, այնուհետև Մահամբեթի և խանի միջև կոնֆլիկտ է ծագել։ Բռնակալության և կամայականության մասին սուր և կծու արտահայտությունների համար, արտաքսվելով խանի կողմից, նա մտերմացել է Իսաթայ Թայմանովի հետ, որը ցարի, խանի, բիերի և մյուս ճնշողների դեմ ապստամբության կազմակերպիչն է եղել։ 1829 թվականին ցարական զորքերը Մահամբեթին բռնել և նետել են բանտ, որտեղից 1831 թվականին փախչել է և շարունակել ապստամբության ագիտացիան, ժողովրդին ոգեշնչել իր երգերով։ Ցարական-խանական զորախմբերի դեմ մղած մարտերում կորցնելով ընկերոջը՝ Իսաթային, Մահամբեթը շարունակել է նրա գործը։ 1841 թվականին երկրորդ անգամ նետվել է բանտ, որտեղից հաջողվել է կրկին փախչել։ Նրան հանձնելու համար 2000 ռուբլու պարգևը չի գայթակղել ժողովրդին, որը չորս տարի շարունակ թաքցրել է Մահամբեթին։ 1846 թվականին բանաստեղծին դավաճանաբար սպանել է Խան Ժանգիրի գործակալ Իխլասը^[3]։

Մահամբեթը թողել է շուրջ 40 երգեր և պոեմներ, որոնք մեծ ազդեցություն են գործել ինչպես նրա ժամանակակից, այնպես էլ հետագա ակինների վրա։ Մահամբեթի ամբողջ ստեղծագործությունն ուղղված է ժողովրդին ճնշողների դեմ։

Հիշատակ

50 տենգե հուշադրամ՝ նվիրված Մահամբեթի ծննդյան 200-ամյակին
Գրողի զոհվելու վայրում կանգնեցվել է նրա դամբարանը։ Ամեն տարի դամբարանի մոտ կազմակերպվում են Մահամբեի ստեղծագործությունների գրական ընթերցումներ
Ուրալսկ քաղաքում տեղադրվել է Մահամբեթի ձիարձանը
Ղազախստանի Ատիռաուի շրջանի շրջկենտրոնը կոչվել է Մահամբեթի անունով
Մահամբեթի անունով է կոչվել ԽՍՀՄ Գուրևի միջշրջանայի ղազախական դրամատիկական թատրոնը
Ալմա Աթայում ռուս քանդակագործ-անթրոպոլոգ Միխայիլ Գերասիմովի հայտնի մեթոդով վերստեղծվել է Մահամբեթի կերպարը^[4]
2003 թվականը ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի որոշմամբ համարվել է Մահամբեթի անվան տարի՝ նրա 200-ամյա հոբելյանի առթիվ։ Ատիռաուում տեղադրվել է Մահամբեթի և Իսաթայի հուշարձանը

Ծանոթագրություններ

1 2 Bibliothèque nationale de France data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
1 2 Faceted Application of Subject Terminology
↑ Ղազախ բանաստեղծներ, Հայաստան հրատարակչություն, Երևան 1968
↑ «Звезда и смерть Махамбета Утемисова». Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ ապրիլի 13-ին. Վերցված է 2016 թ․ հունիսի 2-ին.

Վիքիքաղվածքն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Մահամբեթ Ուտեմիսով» հոդվածին։

Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Մահամբեթ Ուտեմիսով» հոդվածին։

[_59099a2097d06887-1] 1 2 Bibliothèque nationale de France data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.

[_eab2a90754851d04-2] 1 2 Faceted Application of Subject Terminology

[3] Ղազախ բանաստեղծներ, Հայաստան հրատարակչություն, Երևան 1968

[4] «Звезда и смерть Махамбета Утемисова». Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ ապրիլի 13-ին. Վերցված է 2016 թ․ հունիսի 2-ին.

[1]

[2]

[3]

[4]