Հրեական իրավունք

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Heichal Shlomo Interiors IMG 7328.JPG

Հրեական իրավունք (եբր.՝ מִשְׁפָּט עִבְרִי‎, միշպատ իվրի), հուդայական կրոնական նորմերի ամբողջություն, որոնք ունեն իրավական բնույթ և հանդիսանում են կրոնական իրավունքի դավանանքային ձևերից մեկը:

Բացի այդ, հրեական իրավունքը կարելի է դիտարկել որպես Բանավոր Թորայի (Թալմուդի) մի մաս, որն իր մեջ ներառում է նաև Ագգադան, հին հեքիաթներն ու լեգենդները, բարոյախոսական պատմությունները, առակները, իմաստուն ասույթները:

Ռենե Դավիդի կողմից ներկայացված դասակարգման մեջ հրեական իրավունքն ընդգրկված է այսպես կոչված կրոնական իրավական ընտանիքում և կիրառության բնագավառում, մուսուլմանական ու ինդուսական իրավունքի հետ համատեղ, ձևավորում են առանձին գիտական ուղղություն: Աշխարհի իրավական աշխարհագրության մեջ այսօրվա դրությամբ հրեական իրավունքը գործում է Իսրայելում, ԱՄՆ-ում և աշխարհի առանձին կրոնական հրեական համայնքներում:

Տերմինի ծագում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս տերմինն ի հայտ է եկել 20-րդ դարի սկզբին հրեական մտավորականության շրջանում, ովքեր ձգտում էին ազգային վերածննդի, և Գալահան համարում էին բնօրինակ ազգային իրավական համակարգ:

«Հրեական իրավունքը» եբրայերենից թարգմանաբար նշանակում է նաև «դատարան», «արդարադատություն», «դատավարություն», «դատարանի որոշում», «օրենք», «սովորույթ», «դատողություն» և այլն: Հիմնականում ներկայացնում է Գալահայի նորմատիվային մասը, որով կանոնակարգվում են մարդու հարաբերություններն այլ մարդկանց և հասարակության հետ, ինչպես նաև պետության և քաղաքացիների փոխհարաբերությունները:

Շատ հետազոտողներ այս տերմինը համարում են ոչ պատշաճ, քանի որ Գալահան չի զանազանում այս նորմատիվային դրույթները մյուսներից, հիմնվում է Աստծո պատվիրանների և Գրավոր Օրենքի վրա և ունի կրոնական, ծիսական իմաստ: Գալահայում կրոնական և աշխարհիկ տեսակետները տարբերակել անհնարին է, իսկ ծիսական իրավական և բարոյական մասերը հաստատվում են Տասը պատվիրաններով, որտեղ պատվիրանները կրոնական են («Ինձանից բացի ուրիշ աստված չունենաք»), բարոյական («Հարգի՛ր հորդ և մորդ»), ինչպես նաև գործում են քրեական իրավունքի նորմերը («Մի՛ սպանիր», «Մի՛ գողացիր») , ոչ միայն հավասար գոյակցում են, այլ ունեն միասնական հիմնավորում և ուժ:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հրեական իրավունքն ունի ավելի քան երեք հազար տարվա պատմություն: Նրա ակունքները մոտ են Հին Արևելքի մյուս երկրների, հին աքքադական Էշնուն քաղաք պետության (մ. թ. ա. 1900 թ.), բաբելոնական Համմուրաբիի կայսեր (մ. թ. ա. 1792-1750 թթ.), Ասորեստանի (մ. թ. ա. 1400-1110 թթ.), Խեթական պետության (մ. թ. ա. 1400-1300 թթ.) և Նոր Բաբելոնյան կայսրության (մ. թ. ա. 6-րդ դար) իրավական համակարգերին: Հրեական իրավունքի պատմությունը կարելի է բաժանել երկու հիմնական փուլերի՝

  • Թալմուդի կազմավորումից առաջ ընկած դարաշրջան
  • Թալմուդի կազմավորումից հետո ընկած դարաշրջան
  1. Առաջին փուլը գիտական գրականության մեջ բաժանվում է հետևյալ ժամանակաշրջանների՝
    1. Բիբլիական ժամանակաշրջան, մինչև Էզրաս և Նեքհեմ (մոտավորապես, մ. թ. ա. 5-րդ դարի կեսերը)
    2. Էզրասի և Նեքհեմի ժամանակաշրջանից մինչև այսպես կոչված զույգերի ժամանակաշրջանը, (մ. թ. ա. 160 թ.): Այս ժամանակաշրջանի զգալի մասը ընդունված է կոչել դպիրների ժամանակաշրջան[1]:
    3. Զույգերի ժամանակաշրջան (մ. թ. ա. 160 թվականից մինչև նոր դարաշրջանի սկիզբը): Այս ժամանակաշրջանը իր մեջ ընդգրկում է զույգ գիտնականների, ժողովրդական առաջնորդների Գալահայի գիտակներին (նրանց անունները հիշատակվում է «Հայրերի խրատներ» տրակտատի առաջին գլխում և «Հագիգա» տրակտատի երկրորդ գլխում):
      Գալահայի գիտակների անունները հայտնի են թալմուդյան գրականությունից, «Պարամին» նախորդող ժամանակաշրջանից, Սիմոն Բարեպաշտը Մեծ Ժողովի «վերջին այրերից» և Անտիգոնը Սոխոյից: Վերջին «Զույգից» հետո նասի Գիլելյան այդ կոչումը փոխանցեց իր որդուն՝ Շիմոնին, այնուհետև այն ժառանգեց Շիմոնի որդի Ռաբբան Համլիել ավագը:
    4. Թանաիմի ժամանակաշրջան (Երկրորդ Տաճարի կործանման ժամանակ ապրած սերնդից մինչև մ. թ. 220 թվականը): Այդ ժամանակաշրջանում գործել է գիտնականների հինգ սերունդ, սկսած ռաբբի Շիմեոն բեն Գամլիելից և նրա ժամանակակիցներից, մինչև Միշնայի խմբագիր, ռաբբի Իեհուդա Հանասին: Վերջին վեցերորդ սերնդի գիտնականները, որոնց թվին են դասվում Հիյու Մեծը և նրա ժամանակակիցները, կապող օղակ դարձան թանաիմ և ամորաիմ ժամանակաշրջանների միջև: Այդ ժամանակաշրջանից համակարգված ձևով մեզ են հասել Միդրաշի և Բրայթի ժողովածուները:
    5. Ամորաիմ ժամանակաշրջան (220 թվականից մինչև 5-րդ դարի վերջը): Այդ ժամանակաշրջանում Էրեց Իսրայելում բնակվել և գործել են ամորաիմների հինգ սերունդ (մինչև 4-րդ դարի վերջը), իսկ Բաբելոնում` վեց սերունդ: Այս ժամանակաշրջանը հարստացել է Երկու Թալմուդներով`Երուսաղեմյան և Բաբելոնյան:
    6. Բաբելոնյան ամորաիմների յոթերորդ սերնդից հետո սկսվում է սավորաիմների անցումային (թարգմանչաց) ժամանակաշրջանը: Այն տևում է մինչև 6-րդ դարի վերջը, իսկ որոշ պատմաբանների կարծիքով մինչև 7-րդ դարի կեսերը: Այս գիտնականները հիմնականում զբաղվում էին Բաբելոնյան Թալմուդի խմբագրմամբ և կանոնների վերաբերյալ վերջնական որոշման մշակմամբ (հօգուտ տարբերակներից մեկի) և օրենսդրության սահմանմամբ:
  2. Թալմուդի ավարտից հետո երկրորդ փուլը ընդունված է բաժանել հետևյալ ժամանակաշրջանների`
    1. Գաոնների (գեոնիմ) ժամանակաշրջան: Այն տևեց մինչև սավորաիմների ժամանակաշրջանի վերջը, մոտավորապես մինչև 1040 թվականը, այսինքն մինչև 10-րդ դարի կեսերը: Այս ժամանակաշրջանը իր անունը ստացել է «գաոն» (նշանավոր գիտնական) պատվավոր կոչումից, որը այդ ժամանակ համարվում էր իշիվների առաջնորդների պաշտոնական տիտղոսը:
      Այս ժամանակաշրջանի մեծ մասում բաբելոնյան իշիվները շարունակեցին մնալ որպես ողջ հրեականության հոգևոր կենտրոն և նրանց որոշումները և տեղերից հարցումների պատասխանները հրեական համայնքների մեծ մասում ունեին անվիճելի օրենքի ուժ: Գաոնները ձգտում էին Բաբելոնյան Թալմուդը դարձնել Գալահի գլխավոր աղբյուրը ողջ հրեականության համար և դա նրանց հաջողվեց:
      Ամենահանրաճանաչ գաոնների թվին են դասվում Եհուդան, ռաբբի Ամրամը, Սաադիա Գաոնը, ռաբբի Շմուել բեն Հոֆնին, ռաբբի Շրւրան և նրա որդին ռաբբի Գայը: 11-րդ դարի կեսերին ավարտվեց մեծ պատմական ժամանակաշրջանը, երբ ողջ հրեական սփյուռքի համար արդեն գոյություն ուներ մեկ միասնական հոգևոր կենտրոն: Այսուհետև կենտրոններից յուրաքանչյուրն իր ղեկավարն ու ուսուցիչը ուներ: Ճիշտ է, հետագայում տարբեր կենտրոնների միջև կապը շարունակվում էր պահպանվել և երբեմն հորիզոնում ի հայտ էին գալիս նշանավոր անձնավորություններ, որոնց հեղինակությունը բավականին բարձր էր առանձին հրեական համայնքներում: Սակայն մեկ կենտրոնի գերիշխանությունն ավարտվեց և դա ունեցավ հեռուն գնացող նպատակներ հրեական իրավունքի զարգացման համար:
      Գաոնների ժամանակաշրջանում հրեական իրավունքում ի հայտ եկան գալահինյան գրականության երեք մասերի բաժանման առաջին նշանները, «Մեկնաբանություններ և նորամուծություններ», «Հարցեր և Պատասխաններ» (կոնկրետ դեպքերով իմաստունների որոշումների ժողովածու), «Գալահոտ և Պոսկիմ» (գալահական և դատական որոշումների ժողովածու):
    2. Ռաբբիական ժամանակաշրջան: Այն սկսվում է գաոնների ժամանակաշրջանի ավարտից անմիջապես հետո: Ռաբբիական ժամանակաշրջանը, հրեական իրավունքի տեսանկյունից բաժանվում է երեք փուլերի:
      1. Ռիշոնիմների փուլ (առաջին ռաբբիների) - 11-րդ մինչև 16-րդ դար, այսինքն մինչև Իոսեֆ Կարոի (Իսպանիա) գալուստը և նրա նշանավոր աշխատության «Շուլխան արուխ» («Ծածկած սեղան») և Կրակովից լեհական համայնքի ներկայացուցիչ ռաբբի Մոշե Իսերլեսի, «Մապա» («Սփռոց»), կապիտալ աշխատության հեղինակի ի հայտ գալը: Սա ռաբբիական ժամանակաշրջանի դասական փուլն է, որի ժամանակ ներդաշնակորեն համակցվում են հրեական իրավունքի երեք աղբյուրները, «Մեկնաբանություններ և նորամուծություններ», «Հարցեր և պատասխաններ» (հրեական նախադեպային իրավունք), «Գալահոտ և Պոսկիմ», որոնք կապված են հրեական իրավունքի համակարգման հետ: Այս փուլի սկիզբը նշանավորվեց իսպանական կենտրոնի ծաղկմամբ, վերջում նկատվում է մյուս կենտրոնների բարգավաճումը, Էրեց Իսրայելում, Օսմանյան կայսրության երկրներում, Լեհաստանում և Լիտվայում:
      2. Ահարոնիմի փուլ (վերջին ռաբբիների) - Իոսեֆ Կարոյից և Իսերլեսից մինչև 18-րդ դարի վերջը և ազատագրական շարժումը: Այս փուլում շարունակվեցին գրական ստեղծագործությունները վերը հիշատակված բոլոր բնագավառներում: Սակայն լիարժեք ծաղկման հասավ «Հարցեր և Պատասխաններ» ժանրը: Այս փուլից մեզ են հասել տարբեր հրեական համայնքների Որոշումների բազմաթիվ ժողովածուներ: Իրավունքի այս աղբյուրի զարգացումը և տեսական հիմնավորումը կապված է նախորդ փուլի հետ, սակայն մեզ հասած հավաքածուների ամենամեծ քանակը ընկնում է հենց այս փուլին: Այն ավարտվում է հրեական իրավունքի զարգացման համար կտրուկ շրջադարձով, այսպես կոչված ազատագրմամբ և դատավարական ինքնավարության կորստով:
      3. Հրեական դատավարական ինքնավարության կորստի փուլը սկսվում է 18-րդ դարի վերջից: Հրեական իրավունքի տեսանկյունից այն բաժանվում է երեք շրջանների`
        1. 18-րդ դարի վերջից մինչև 20-րդ դարի սկիզբը, այսինքն դատավարական ինքնավարության կորստից մինչև ազգային վերածննդի սկիզբը:
        2. 20-րդ դարի սկզբից մինչև Իսրայել պետության կազմավորումը:
        3. Իսրայել պետության կազմավորումից մինչև մեր օրերը:
Հրեական իրավունքի զարգացման պատմական ուղին, դատավարական ինքնավարության կորստի սկզբից որակապես էականորեն տարբերվում է նախորդ ժամանակաշրջանից: Այս փոփոխությունները նոր խնդիրներ առաջացրին մարդկանց կյանքում, որոնք ընդհանուր ոչինչ չունեին այն հարցերի հետ, որ կանգնած էին մարդկանց առջև մինչև 18-րդ դարի վերջը:

Կարգավիճակն Իսրայելում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ժամանակակից Իսրայել պետության իրավական համակարգի էական առանձնահատկությունը կայանում է նրանում, որ այն ընդգրկում է հրեական կրոնական իրավունքի (Գալահայի) տարրեր՝ չնայած իսրայելական իրավունքը որևէ կերպ չի համապատասխանում կրոնական իրավունքին: Բնագավառը, որտեղ կրոնական իրավունքը լիովին ներառված է ունի անհատական կարգավիճակ[2]: Կրոնական դատարանների իրավասության ներքո են գտնվում քաղաքացիական կացության ակտերի գծով գործերը (ամուսնություն, ամուսնալուծություն, արտաշիրմում): Ռաբբինատական դատարանների իրավասության ներքո է գտնվում նաև գիյուրի ակտերի հաստատումը: Գոյություն ունեն նաև հարցեր, որոնք կողմերի փոխադարձ համաձայնությամբ կարող են քննարկվել կրոնական դատարանների կողմից: Կրոնական դատարանները, սակայն, գտնվում են Իսրայելի արդարադատության Գերագույն դատարանի (եբր.՝ בית משפט גבוה לצדק‎) իրավասության ներքո:

Իսրայելական հասարակության կրոնական և ոչ կրոնական շրջանակների համար ընդունելի փոխզիջման գնալու ցանկությունը, ինչպես նաև երկրի պետական և հասարակական կյանքում ազգային ավանդույթների պահպանումը իր արտահայտությունն է գտել այսպես կոչված ստատուս քվոյում, որը ձևավորվել է մինչև հրեական պետության կազմավորումը, ռաբբինատական դատարանների իրավասության ներքո էր գտնվում հրեական համայնքի անդամների անհատական կարգավիճակը (ամուսնություն և ամուսնալուծություն), աշխատանքների արգելումը շաբաթ (Շաբաթ) և կրոնական տոների օրերին, պետական և հասարակական հաստատություններում, հասարակական տրանսպորտում, արդյունաբերական ձեռնարկություններում և սպասարկման ոլորտում, Պեսախի ժամանակ առանց խմորիչների հացաբուլկեղենի մասսայական վաճառքի արգելումը, կրոնական դպրոցների հատուկ ցանցի ոտեղծում և կրոնական հաստատություններին ու ծառայություններին դրամական օժանդակության տրամադրում: Գալահայի սկզբունքները մասնակիորեն ազդեցին ներգաղթի օրենսդրության վրա (տես՝ Վերադարձի մասին օրենք):

Որոշ իրավաբաններ ենթադրում են՝ քանի դեռ գոյություն ունեն ռաբբինատական դատարանները, Իսրայել պետությունը չի կարելի համարել «հրեական և ժողովրդավարական», քանի որ «իրավական ժողովրդավարական պետություն» հասկացությունը, նրանց կարծիքով, անհամատեղելի է «գալահական թեոկրատական պետություն» հասկացության հետ[2]: Ներկայումս, երբ դատարանը ինչ-որ հարցի վերաբերյալ որոշում պետք է կայացնի, առաջին հերթին դիմում է Իսրայել պետության օրենքներին, այնուհետև՝ Բրիտանական մանդատի օրենքներին, այնուհետև՝ հրեական սկզբնաղբյուրներին (Թալմուդ, Գալահա և այլն):

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Но в последнее время раздаются обоснованные возражения против термина «книжники» применительно к учёным данного периода, так как для этого названия нет серьёзных обоснований в талмудических источниках.
  2. 2,0 2,1 Конституционное право зарубежных стран. Под общей редакцией члена-корреспондента РАН, профессора М. В. Баглая, Ю. И. Лейбо и Ф. М. Энтина. М., 2008, стр. 1023.

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]