Հրեական դիցաբանություն

Հրեական դիցաբանություն, հուդայականության հետ կապված առասպելների ամբողջություն, որի տարրերը խորը ազդեցություն են ունեցել քրիստոնեական և իսլամական դիցաբանության, ինչպես նաև ընդհանուր առմամբ աբրահամյան մշակույթի վրա։ Քրիստոնեական դիցաբանությունն ուղղակիորեն ժառանգել է հրեա ժողովրդի բազմաթիվ պատումներ՝ կիսելով Հին Կտակարանի ընդհանուր պատմությունները: Իսլամական դիցաբանությունը նույնպես կիսում է այդ նույն պատմություններից շատերը. օրինակ՝ վեց ժամանակահատվածների վրա բաշխված արարչագործության պատմությունը, Աբրահամի ավանդազրույցը, Մովսեսի ու իսրայելացիների պատմությունները և շատ ուրիշներ:

Թանախ

Աստվածաշնչյան մարգարեների, այդ թվում՝ Եսայու, Եզեկիելի և Երեմիայի գրվածքներն արտահայտում են աստվածայինի մի հայեցակարգ, որը տարբերվում է այլ դիցաբանություններից: Իսրայելի աստծուն լոկ որպես մեկ ազգային աստված դիտարկելու փոխարեն՝ այս գրվածքները Եհովային նկարագրել են որպես Տիեզերքի միակ Աստված:

Մարգարեական գրվածքները դատապարտել են եբրայեցիների մասնակցությունը բնության պաշտամունքին և աստվածայինն ամբողջությամբ չեն նույնացրել բնական ուժերի հետ:

Մարգարեների ազդեցության շնորհիվ հրեական աստվածաբանությունն Աստծուն առավելապես պատկերել է բնությունից զատ և բնական ուժերից անկախ գործող: Տարվա եղանակային շրջափուլի գործողությունները հավերժ կրկնելու փոխարեն՝ Եհովան կանգնել է բնությունից դուրս և միջամտել է դրան՝ առաջացնելով նոր, պատմականորեն աննախադեպ իրադարձություններ. Միրչա Էլիադեն գրել է. «Դա նոր տեսակի աստվածահայտնություն էր, որը մինչ այդ անհայտ էր՝ Եհովայի միջամտությունը պատմության մեջ: Հետևաբար, դա անդարձելի է ու անկրկնելի: Երուսաղեմի անկումը չի կրկնում Սամարիայի անկումը. Երուսաղեմի կործանումը ներկայացնում է նոր պատմական աստվածահայտնություն՝ Եհովայի մեկ այլ «ցասում»: [...] Եհովան առանձնանում է աբստրակցիաների, խորհրդանիշների ու ընդհանրությունների աշխարհից. նա գործում է պատմության մեջ և հարաբերությունների մեջ է մտել իրական պատմական էակների հետ»։

Պատումներ

Արարչագործության պատում

Եդեմի պարտեզը և մարդու մեղանչումը․ Աստծո արարչագործության նկարազարդումը

Արարչագործության երկու պատմություններ կան Ծննդոց գրքի առաջին երկու գլուխներում: Առաջինում Էլոհիմը՝ Աստծո եբրայերեն ընդհանրական անվանումը, վեց օրում ստեղծել է երկինքն ու երկիրը, ապա հանգստացել է, օրհնել ու սրբագործել է յոթերորդ օրը: Երկրորդ պատմության մեջ Աստված, որն այժմ հիշատակվել է Եհովա անձնանունով, հողի փոշուց ստեղծել է Ադամին՝ առաջին մարդուն, և նրան տեղավորել է Եդեմի պարտեզում, որտեղ նրան իշխանություն է տրվել կենդանիների վրա: Եվան՝ առաջին կինը, ստեղծվել է Ադամից՝ որպես նրա ընկերակից: Աստված ստեղծել է աշխարհի տարրերը բանավոր հրամանով և անվանել դրանք ստեղծման պահին։

Ծննդոց 1:1Եվրատեսիլ2:3 արարչագործության կարգը.

Օր 1՝ լույսի (և, ըստ ենթադրության, ժամանակի) ստեղծում:

Օր 2՝ երկնքի հաստատությունը: Ծննդոց 1:17-ում աստղերը տեղադրվել են հաստատության մեջ:

Օր 3՝ մեկ օղակաձև ցամաքամասը շրջապատող օվկիանոսի օղակի ստեղծում։ Աստված չի ստեղծել կամ պատրաստել ծառերն ու ծանրույթները, այլ փոխարենը հրամայել է երկրին արտադրել դրանք:

Օր 4՝ Աստված հաստատության մեջ տեղադրել է «լուսատուներ»՝ ցերեկվա և գիշերվա վրա «իշխելու» համար՝ նկատի ունենալով «արևը» և «լուսինը»։

Օր 5՝ կենդանի արարածների ստեղծում:

Օր 6՝ առաջին մարդու՝ Ադամի ստեղծում:

Օր 7՝ Արարչագործությանը հաջորդել է հանգիստը։

Երկրորդ պատմության մեջ (Ծննդոց 2:4Եվրատեսիլ2:25) կարգն այլ է եղել. Աստված ստեղծել է մարդուն, Եդեմի պարտեզը, տնկել է ծառեր, ստեղծել է կենդանի արարածներին, իսկ հետո՝ առաջին կնոջը:

Մարտական առասպելներ

«Լևիաթանի կործանումը», 1865, Գյուստավ Դորե

Եբրայեցիների հարևանները ունեցել են մի շարք «մարտական» առասպելներ՝ բարի աստծո և քաոսի դևի միջև պայքարի մասին. այս միֆեմայի օրինակներից է բաբելոնյան «Էնումա էլիշ»-ը։ Պակաս հայտնի օրինակ է Լաբբուի խիստ պատառիկային առասպելը։ Պատմաբան Բերնարդ ՄաքԳինի համաձայն՝ մարտական առասպելի պատկերագրությունն ազդել է հրեական դիցաբանության վրա: Լևիաթանի՝ քաոսի խորհրդանիշի նկատմամբ Աստծո հաղթանակի առասպելն ունի մարտական առասպելի ձև։ Բացի այդ, ՄաքԳինը կարծում է, որ եբրայեցիները մարտական առասպելի մոտիվը կիրառել են Աստծո և սատանայի հարաբերությունների վրա: Սկզբնապես լինելով Աստծո ատյանում տեղակալ, որին հանձնարարված է եղել հանդես գալ որպես մարդկության «ամբաստանող» («սատանա» նշանակում է «ընդդիմանալ», եբրայերեն՝ שָּׂטָן ‎): Սատանան վերածվել է մի էակի, որն ունեցել է «չարիքի աղբյուր հանդիսացող գործողությունների ակնհայտորեն անկախ ոլորտ»՝ այլևս լինելով ոչ թե Աստծո տեղակալը, այլ նրա հակառակորդը տիեզերական պայքարում։

Նույնիսկ «Ելքի» պատմությունն է ցույց տալիս մարտական առասպելի ազդեցությունը: ՄաքԳինը հավատացած է, որ «Ծովի երգը», որը եբրայեցիները երգել են այն բանից հետո, երբ տեսել են, թե ինչպես է Աստված խեղդում եգիպտական բանակը Կարմիր ծովում, ներառել է «մարտական առասպելից վերցված մոտիվներ և լեզու, որոնք օգտագործվել են Իսրայելի կրոնական ինքնության հիմնարար իրադարձության՝ Կարմիր ծովի անցման և Փարավոնից ազատագրման կարևորությունը շեշտելու համար»: Նմանապես, Արմսթրոնգը նշել է նմանությունը հեթանոսական առասպելների (որտեղ աստվածները «երկրագունդը ստեղծելիս ծովը մեջտեղից կիսել են») և Եգիպտոսից Ելքի պատմության միջև, որտեղ Մովսեսը կիսել է Կարմիր ծովը՝ «թեև այն, ինչ ստեղծվել է Ելքի ժամանակ, ոչ թե տիեզերք է եղել, այլ ժողովուրդ»: Ամեն դեպքում, Աստծո՝ որպես «աստվածային ռազմիկի» մոտիվը, որը մարտնչել է Իսրայելի անունից, ակնհայտորեն տեսանելի է Ծովի երգում (Ելք 15): Այս մոտիվը կրկնվել է Եբրայական Աստվածաշնչում (Ա Թագավորաց 2, Զաքարիա 9:11Եվրատեսիլ16, 14:3-8):

Որոշ համեմատական դիցաբաններ կարծում են, որ հրեական դիցաբանությունը տարրեր է փոխառել հեթանոսական դիցաբանությունից: Ըստ այս գիտնականների՝ նույնիսկ հեթանոսական պաշտամունքին դիմադրելիս, հրեաները հոժարակամորեն փոխառել են հեթանոսական դիցաբանության տարրերը:

Ծագման առասպել

Ադամ և Եվա

Հիմնական հոդված՝ Ադամ և Եվա

Ըստ Ծննդոց գրքի արարչագործության պատումների՝ Ադամն ու Եվան եղել են առաջին տղամարդն ու կինը: Եբրայական Աստվածաշնչի Ծննդոց գրքում (առաջինից հինգերորդ գլուխներում) առկա են արարչագործության երկու պատումներ՝ երկու տարբեր հայեցակետերով: Առաջինում Ադամն ու Եվան (թեև անունով հիշատակված չեն) ստեղծվել են միասին՝ Աստծո պատկերով, և համատեղ հրահանգ են ստացել բազմանալու և Աստծո արարած մնացած ամենի վրա վերակացու լինելու: Երկրորդ պատումում Աստված Ադամին կերտել է հողի փոշուց և նրան տեղավորել է Եդեմի պարտեզում, որտեղ նա պետք է իշխանություն ունենար բույսերի ու կենդանիների վրա: Աստված պարտեզում տնկել է մի ծառ, որի պտուղը ուտելն արգելել է Ադամին: Եվան ավելի ուշ ստեղծվել է Ադամի կողերից մեկից՝ որպես Ադամի ընկերակից:

Եդեմի պարտեզ

Հիմնական հոդված՝ Եդեմ

Տե՛ս նաև՝ Բարու և չարի իմացության ծառ և Կենաց ծառ

Ադամի և Եվայի վտարումը

Եդեմի պարտեզի աստվածաշնչյան պատմությունը, հատկապես Ծննդոց գրքի 2-րդ և 3-րդ գլուխներում, ինչպես նաև Եզեկիելի գրքում Ադամին և Եվային պատկերել է Եդեմի պարտեզում մերկ շրջելիս՝ իրենց անմեղության պատճառով։ Մարդն ազատ է եղել ուտելու պարտեզի ցանկացած ծառից, բայց նրան արգելված է եղել ուտել բարու և չարի գիտության ծառից: Ի վերջո, Տեր Աստված տղամարդու կողից ստեղծել է մի կնոջ (Եվային)՝ տղամարդուն ընկերակից լինելու համար: Սակայն օձը համոզել է Եվային, որպեսզի ուտի արգելված ծառի պտուղը: Եվային հետևելով՝ Ադամը խախտել է պատվիրանը և կերել է արգելված պտուղը: Աստված անիծել է միայն օձին և հողը: Աստված հայտնել է կնոջն ու տղամարդուն, թե որոնք են լինելու իրեն չհնազանդվելու իրենց մեղքի հետևանքները: Ապա Աստված արտաքսել է մարդուն Եդեմի պարտեզից, որպեսզի կանխի նրա կողմից նաև կենաց ծառից ուտելը և դրանով իսկ հավիտյան ապրելը: Պարտեզից արևելք տեղադրվել են Քերովբեներ «և բոցեղեն սուր, որը պտտվել է ամեն կողմ՝ կենաց ծառի ճանապարհը պահպանելու համար» (Ծննդ. 3:24):

Եդեմի պարտեզի պատմությունն օգտագործել է առասպելական թեմաներ՝ բացատրելու մարդկային ճանապարհը անմեղության ու երանության վիճակից դեպի մեղքի, թշվառության ու մահվան գիտության ներկայիս մարդկային վիճակը։

Բաբելոնի աշտարակ

Հիմնական հոդված՝ Բաբելոնի աշտարակ

«Բաբելոնի աշտարակը», Պիտեր Բրեյգել Ավագ (1563)

Բաբելոնի աշտարակի պատմությունը ներկայացնում է մարդկային տարբեր լեզուների ծագումը: Ըստ պատմության, որը ներկայացված է Ծննդոց 11:1Եվրատեսիլ9-ում, երկրի վրա բոլորը խոսել են նույն լեզվով: Երբ մարդիկ գաղթել են արևելքից, բնակություն են հաստատել Սենաարի (Միջագետք) երկրում: Այնտեղ մարդիկ փորձել են աղյուսներ պատրաստել և կառուցել քաղաք ու մի այնպիսի աշտարակ, որի գագաթը կհասներ երկնքին։ Այդ կերպ մարդիկ նպատակ են ունեցել միավորվելու որպես մեկ ժողովուրդ, որպեսզի չսփռվեին ողջ աշխարհով մեկ: Աստված իջել է քաղաքն ու աշտարակը տեսնելու և նկատել է, որ որպես մեկ լեզու ունեցող մեկ ժողովուրդ՝ ինչ էլ որ նրանք ձգտեին անել, կկարողանային: Աստված իջել և խառնել է ժողովրդի լեզուն, որպեսզի նրանք չհասկանային միմյանց, և սփռվեին երկրի երեսով մեկ։ Այսպիսով՝ մարդիկ դադարել են քաղաքը կառուցելուց: Այդ քաղաքը կոչվել է Բաբելոն:

Մեծ ջրհեղեղի առասպել

Հիմնական հոդված՝ Մեծ ջրհեղեղ

«Նոյյան տապանը», Էդվարդ Հիքսի յուղաներկ կտավը, 1846 թ., Ֆիլադելֆիայի արվեստի թանգարան

Ծննդոց գրքի Մեծ ջրհեղեղի առասպելը նմանություններ ունի ամբողջ աշխարհում պատմվող հնագույն ջրհեղեղի պատմությունների հետ: Ամենամոտ զուգահեռներից մեկը համաշխարհային ջրհեղեղի միջագետքյան առասպելն է, որն արձանագրվել է «Գիլգամեշ» էպոսում: Եբրայական Աստվածաշնչի ջրհեղեղի պատմության մեջ (Ծննդոց 6:5Եվրատեսիլ22) մարդկության մեղսավորության պատճառով Աստված որոշել է ջրհեղեղ անել աշխարհում և ամեն ինչ նորից սկսել: Սակայն Աստված տեսել է, որ Նոյ անունով մարդը արդար էր (քանի որ քայլել է Աստծո հետ) և անբասիր: Աստված հրահանգել է Նոյին տապան կառուցել և դրա մեջ վերցնել իր ընտանիքին և յուրաքանչյուր կենդանուց առնվազն երկու հատ: Ջրհեղեղը սկսվել և ծածկել է աշխարհը: 40 օր անց Նոյը սկզբում ագռավ է ուղարկել՝ ստուգելու, թե արդյոք ջրերը քաշվել են, ապա՝ աղավնի։ Նավից դուրս գալուց հետո Նոյը զոհաբերություն է մատուցել Աստծուն,։ Աստված զգացել է «անուշ հոտը» և խոստացել այլևս երբեք չկործանել Երկիրը ջրով՝ ծիածանը դարձնելով այս խոստման խորհրդանիշը:

«Գիլգամեշ» միջագետքյան էպոսում նույն կերպ մարդկության աղմուկը անհանգստացրել է աստվածներին, և նրանք որոշել են ջրհեղեղ ուղարկել: Աստվածներից մեկի կողմից զգուշացված լինելով՝ Ուտնապիշտիմ անունով մարդը նավ է կառուցել և ներս է վերցրել իր ընտանիքն ու կենդանիներին: Ջրհեղեղից հետո Ուտնապիշտիմն ուղարկել է աղավնի, ապա ծիծեռնակ, այնուհետև ագռավ՝ ստուգելու, թե արդյոք ջրերը քաշվել են: Նավից դուրս գալուց հետո Ուտնապիշտիմը զոհաբերություն է մատուցել աստվածներին, և նրանք զգացել են «անուշ հոտը» և զղջացել են ջրհեղեղ ուղարկելու իրենց ընտրության համար:

Մեկ այլ հնագույն ջրհեղեղի առասպել է Մատսյա ձկան մասին հինդուիստական պատմությունը: Ըստ այս պատմության Վիշնու աստվածը ձկան տեսք է ընդունել և զգուշացրել է նախահայր Մանուին սպասվող ջրհեղեղի մասին: Նա պատվիրել է Մանուին երկրի բոլոր արարածներին դնել նավի մեջ: Ի տարբերություն աստվածաշնչյան ջրհեղեղի՝ այս ջրհեղեղը աստվածային ընտրությամբ առաջացած եզակի իրադարձություն չի եղել. փոխարենը, դա տիեզերքի կործանումներից և վերաստեղծումներից մեկն է եղել, որոնք հինդուիստական դիցաբանության մեջտեղի են ունեցել կանոնավոր ընդմիջումներով: Սա տեղի է ունեցել նաև միջագետքյան ջրհեղեղների կամ աղետների ժամանակ, ինչպես պատմվում է «Էռրա» էպոսում:

Ազգային առասպել

Նահապետներ

Հակոբը հրեշտակի հետ պայքարելիս

Եբրայական Աստվածաշնչի նահապետներն են Աբրահամը, նրա որդի Իսահակը և Իսահակի որդի Հակոբը (նա նաև կոչվել է Իսրայել)՝ իսրայելացիների նախնին: Այս երեք գործիչներին հավաքականորեն անվանել են հրեաների նահապետներ, իսկ այն ժամանակաշրջանը, որտեղ նրանք ապրել են, հայտնի է որպես նահապետական դարաշրջան: Ծննդոց գրքի պատումը պտտվել է սերնդի և հողի թեմաների շուրջ: Աստված կանչել է Աբրահամին՝ թողնելու իր հոր՝ Թարայի տունը և բնակվելու այն հողում, որը սկզբնապես տրված է եղել Քանաանին, բայց որն Աստված այժմ խոստացել է Աբրահամին և նրա զարմին: Առաջադրվել են տարբեր թեկնածուներ, որոնք կարող էին հողը ժառանգել Աբրահամից հետո։ Մինչ Իսմայելին խոստումներ են տրվել մեծ ազգ հիմնելու մասին, Իսահակը՝ Աբրահամի որդին ժառանգել է Աբրահամին տրված Աստծո խոստումները: Հակոբը Իսահակի և Ռեբեկայի որդին էր և համարվել է հրեաների Նահապետ, քանի որ նրա տասներկու որդիները դարձել են «Իսրայելի ցեղերի» նախահայրերը:

Ելք

Ելքի պատմությունը պատմվել է Ելք, Ղևտական, Թվեր և Երկրորդ Օրենք գրքերում: Իսրայելցիները բնակություն էին հաստատել Գեսեմի երկրում Հովսեփի և Հակոբի ժամանակներում, բայց մի նոր փարավոն է հայտնվել, որը ստրկացրել և ճնշել է Իսրայելի որդիներին: Այս ժամանակ ծնվել է Մովսեսը։ Փարավոնը հրամայել է, որ եբրայեցիների բոլոր նորածին արու զավակներին խեղդեն Նեղոս գետում, բայց Մովսեսի մայրը նրան դրել է զամբյուղի մեջ և զամբյուղը թաքցրել գետափի եղեգնուտում, որտեղ երեխային գտել և որդեգրել է փարավոնի դուստրը։ Այսպիսով՝ Մովսեսը մեծացել և դաստիարակվել է որպես եգիպտացի: Մի օր՝ չափահաս դառնալուց հետո, Մովսեսը սպանել է մի եգիպտացու, երբ տեսել է նրան մի եբրայեցու ծեծելիս: Մովսեսը, փարավոնի մահապատժից խուսափելու համար, փախել է Մադիամ:

Հրեաների անցումը Կարմիր ծովով

Այնտեղ՝ Սինայ լեռան վրա, Աստված հայտնվել է Մովսեսին այրվող մորենու տեսքով։ Այնտեղ Աստված հայտնել է Մովսեսին իր «Տետրագրամմատոն» անունը և հրամայել է նրան վերադառնալ Եգիպտոս ու հանել իր ընտրյալ ժողովրդին լծի տակից և տանել Ավետյաց երկիր։ Ճանապարհորդության ընթացքում Աստված փորձել է սպանել Մովսեսին, բայց Սեպֆորան փրկել է նրա կյանքը: Մովսեսը վերադարձել է Աստծո հրամանը կատարելու, բայց Աստված այնպես է արել, որ փարավոնը մերժի Մովսեսին։ Միայն այն բանից հետո, երբ Աստված Եգիպտոսը ենթարկել է տասը պատուհասների, փարավոնը տեղի է տվել Մովսեսի խնդրանքին և թույլ տվել իսրայելցիների հետ հեռանալ Եգիպտոսից: Մովսեսն առաջնորդել է իսրայելցիներին դեպի Եգիպտոսի սահմանը, բայց այնտեղ Աստված կրկին քարացրել է փարավոնի սիրտը, որպեսզի կարողանա կործանել փարավոնին և նրա բանակը Կարմիր ծովի անցման ժամանակ՝ որպես Իսրայելի նկատմամբ իր ուժի նշան։

Մովսեսն առաջնորդել է իսրայելցիներին Եգիպտոսից դեպի աստվածաշնչյան Սինայ լեռը, որտեղ Աստված ստելաների վրա գրված նրան է տվել Իր Տասը պատվիրանները: Ավելի ուշ, Սինայ լեռան մոտ, Մովսեսը և Իսրայելի ծերունիները ուխտ են կնքել, որով Իսրայելը դառնալու էր Տետրագրամմատոնի ժողովուրդը՝ հնազանդվելով նրա օրենքներին, իսկ Տետրագրամմատոնը լինելու էր իսրայելցիների Աստվածը: Մովսեսը Իսրայելին է փոխանցել Աստծո օրենքները և հաստատել քոհենությունը իր եղբայր Ահարոնի որդիների առաջնորդությամբ։ Դրանից հետո Մովսեսը կործանել է այն իսրայելցիներին, որոնք հեռացել են այդ պաշտամունքից:

Անապատում քառասուն տարի թափառելու ընթացքում իսրայելցիները մարտեր են մղել ամալեկացիների, քանանացիների և ամորհացիների դեմ: Եհովան ամորհացիների դեմ մարտում հրամայել է ողջ չթողնել ոչ ոքի, ներառյալ կանանց և երեխաներին։ Մովսեսը հրաշքով իսրայելացիներին ապահովել է երկնքից իջնող մանանայով, իսկ ջուրը դուրս է բխել ժայռից, երբ Մովսեսը հարվածել է դրան գավազանով: Եհովան պատուհասներ կամ թունավոր օձեր է ուղարկել թշնամիներին սպանելու համար, երբ ընդդիմություն է եղել իր կամ Մովսեսի դեմ: Չնայած այս ամենին՝ Աստված արգելել է Մովսեսին Եգիպտոսից դուրս եկած բոլոր մարդկանց հետ մտնել Ավետյաց երկիր, քանի որ նա ժայռից ջուր էր դուրս բերել ավելի հաճախ, քան Աստված թույլ էր տվել։ Մովսեսի և Ահարոնի մահից հետո Եհովան Հեսուին է նշանակել՝ առաջնորդելու իսրայելցիներին Հորդանան գետով դեպի Ավետյաց երկիր, որը դեռ պետք է նվաճվեր:

Ուիլյամ Պրոպը «Ելք 19-40»-ի իր մեկնաբանության մեջ նույնացրել է դրանում առկա գրական թեմաները, որոնք ընդհանուր են եղել Մերձավոր Արևելքի հնագույն առասպելներում։

Հերոսական պատումներ

Սամսոն

Սամսոնը ավերում է տաճարը

Հիմնական հոդված՝ Սամսոն

Սամսոնը եղել է հին իսրայելացիների վերջին դատավորը, որը հիշատակվել է Դատավորաց գրքում: Աստվածաշնչյան պատումը նշում է, որ Սամսոնը եղել է նազիր, և ունեցել է հսկայական ուժ, որն օգնել է նրան թշնամիների դեմ պայքարում և թույլ տվել կատարել գերմարդկային սխրանքներ, սակայն եթե Սամսոնի երկար մազերը կտրվեին, նա կկորցներ իր ուժը ։ Նրա գերմարդկային ուժը առաջին անգամ երևացել է, երբ Սամսոնը ճանապարհին է եղել մի փղշտացի կնոջ ձեռքը խնդրելու համար, և նրա վրա հարձակվել է մի առյուծ: Նա պարզապես բռնել է առյուծին և պատառոտել, քանի որ Աստծո ոգին զորացրել է նրան: Այն բանից հետո, երբ փղշտացիները սպանել են Սամսոնի կնոջն ու աներոջը, Սամսոնը, ի վրեժխնդրություն, կոտորել է շատ ավելի շատ փղշտացիների՝ ասելով. «Ես նրանց արել եմ այն, ինչ նրանք արել են ինձ»: Ապա Սամսոնն ապաստան է գտել Էտամի ժայռի այրում։ Փղշտացիների բանակը եկել է Հուդայի ցեղի մոտ և պահանջել, որ Հուդայի 3000 մարդիկ իրենց հանձնեն Սամսոնին: Պատերազմից խուսափելու համար և Սամսոնի համաձայնությամբ՝ նրան կապել են երկու նոր չվաններով և պատրաստվել են հանձնել փղշտացիներին։ Նա հեշտությամբ ազատվել է չվաններից և էշի ծնոտոսկրն օգտագործելով՝ կոտորել 1000 փղշտացիների։

Սամսոնը սիրահարվել է Դալիլային Սորեկի հովտում: Փղշտացիները մոտեցել են Դալիլային և 1100 արծաթե դրամով դրդել են նրան պարզել Սամսոնի ուժի գաղտնիքը, որպեսզի կարողանան հաղթել նրան: Սամսոնը հրաժարվել է հայտնել գաղտնիքը և ծաղրել է Դալիլային կեղծ պատասխաններով։ Սակայն նա ի վերջո հոգնել է և պատմել Դալիլային, որ Աստված իրեն ուժ է տալիս մազերի միջոցով, և եթե իր մազերը կտրվեն, նա կկորցնի իր ուժը: Այնուհետև Դալիլան քնեցրել է նրան «իր ծնկներին» և կանչել է ծառային՝ նրա մազերը ածիլելու համար: Սամսոնը կորցրել է իր ուժը, և փղշտացիները հեշտությամբ գերի են վերցրել նրան։ Նրանք կուրացրել են Սամսոնին՝ հանելով աչքերը: Ապա նրան տարել են Գազա, բանտարկել են և ստիպել աշխատել՝ աղացքար պտտելով ու ցորեն աղալով:

Մի օր փղշտացիների առաջնորդները հավաքվել են տաճարում, որպեսզի Դագոնին՝ իրենց աստծուն, կրոնական զոհաբերություն մատուցեին այն բանի համար, որ Սամսոնին հանձնել է իրենց ձեռքը։ Նրանք կանչել են Սամսոնին, որպեսզի մարդիկ կարողանային տեսնել, թե ինչպես է նա ելույթ ունենում իրենց համար: Տաճարը չափազանց մարդաշատ է եղել, և Փղշտիայի իշխանության բոլոր ղեկավարները նույնպես հավաքվել էին այնտեղ՝ ընդհանուր առմամբ շուրջ 3 000 մարդ։ Սամսոնին տարել են տաճար, և նա խնդրել է իրեն գերած մարդկանց թույլ տալ հենվել հենասյուներին՝ հանգստանալու համար: Նա աղոթել է ուժի համար, և Աստված նրան ուժ է տվել՝ կոտրելու սյուները, ինչի հետևանքով տաճարը փլուզվել է՝ սպանելով նրան և ներսում գտնվող մարդկանց։

Գիտնականները Սամսոնին մեկնաբանել են որպես կիսաստված (ինչպիսիք են Հերակլեսը կամ Էնկիդուն) կամ որպես տիպիկ ժողովրդական հերոս։

Դավիթ և Գողիաթ

Դավիթ և Գողիաթ

Ըստ Թագավորաց գրքի՝ Սավուղը և իսրայելացիները դեմ հանդիման են դուրս եկել փղշտացիներին Ելայի հովտում: Փղշտացիների ռազմիկ Գողիաթը դուրս է եկել զորքերի առջև և մարտահրավեր նետել իսրայելացիներին՝ իրենց կողմից ևս մեկ մարտիկ ուղարկելու՝ մեկը մեկի դեմ մարտի միջոցով ճակատամարտի ելքը որոշելու համար։ Սակայն Սավուղը վախենալով ետ է քաշվել։

Դավիթը իր ավագ եղբայրներին սնունդ տանելու ճանապարհին իմացել է, որ Գողիաթը անարգել է Աստծո զորքը։ Դավիթն ընդունել է այս մարտահրավերը։ Սավուղը դժկամությամբ համաձայնել է թույլ տալ նրան մարտնչել և առաջարկել իր զրահը, սակայն Դավիթը հրաժարվել է դրանից և վերցրել միայն իր գավազանը, պարսատիկը և գետակից հավաքած հինգ քարերը։

Դավիթն ու Գողիաթը կանգնել են միմյանց դիմաց․ Գողիաթը՝ իր զրահով և նիզակով, իսկ Դավիթը՝ գավազանով ու պարսատիկով։ Դավիթը պարսատիկով քար է նետել և հարվածել Գողիաթի ճակատին։ Գողիաթը դեմքով ընկել է գետնին, իսկ Դավիթը կտրել է նրա գլուխը։ Փղշտացիները փախչել են, իսկ իսրայելացիները հետապնդել են նրանց մինչև Գաթ և Ակկոնի դարպասները։ Դավիթը Գողիաթի զրահը տարել է իր վրան, իսկ նրա գլուխը՝ Երուսաղեմ։ Սավուղը Աբներին ուղարկել է տղային իր մոտ բերելու։ Թագավորը հարցրել է, թե ում որդին է նա, և Դավիթը պատասխանել է․ «Ես քո ծառա Հեսսեի որդին եմ՝ Բեթղեհեմից»։

Պահապաններ

Ծննդոց 6:1Եվրատեսիլ4-ում պատմվող «պահապաններ» պատմությունը նույնպես հնարավոր է, որ ծագած լինի հեթանոսական դիցաբանությունից։ Ըստ այդ պատմության՝ երկնային էակները մի ժամանակ իջել են երկիր, ամուսնացել մարդկանց հետ և նրանցից ծնվել են նեֆիլիմները՝ «հին ժամանակների հերոսները, նշանավոր մարդիկ»։

Հրեական ավանդույթը այդ երկնային էակներին համարում է չար հրեշտակներ, սակայն առասպելը ներկայացնում է հեթանոսական դիցաբանության մի հատված, որտեղ աստվածները հարաբերություններ են ունենում մարդկանց հետ և նրանցից հերոսներ են ծնվում։

Զրադաշտականության ազդեցությունը

750 թ․ Խալիֆայության ժամանակաշրջանի տարածքների անվանումները․ Խորասանը Պարսկաստանի նահանգներից էր, որը քարտեզում նշված է դեղին գույնով

Արևելյան կրոնների պրոֆեսոր Ռ. Ս. Զեներնը պնդում է, որ զրադաշտականությունն անմիջական ազդեցություն է ունեցել հրեական մահվան հետ կապված առասպելների վրա, հատկապես՝ մահացածների հարության և դրա հետ կապված պարգևների ու պատիժների գաղափարի վրա։

Պատմության փիլիսոփայություն

Տե՛ս նաև՝ Պատմության փիլիսոփայություն

Առասպելաբան Ջոզեֆ Քեմպբելը կարծում էր, որ աբրահամյան կրոնների պատմության փիլիսոփայության գաղափարը ծագել է իրանական կրոնական ավանդույթից՝ զրադաշտականությունից։ Հնդկաստանի և Հեռավոր Արևելքի դիցաբանություններում աշխարհը դիտարկվում էր ոչ թե վերափոխման ենթակա, այլ այնպիսին, որը պետք էր ճանաչել, հարգել և ենթարկվել նրա օրենքներին։ Ի տարբերություն դրա՝ զրադաշտականության մեջ ներկայիս աշխարհը համարվում էր ապականված և այն պետք էր վերափոխել մարդկային գործողությունների միջոցով։ Քեմպբելի կարծիքով՝ տիեզերական պատմության այս «առաջընթացային տեսակետը» արձագանք է գտել հունարեն, լատիներեն, եբրայերեն, արամեերեն, արաբերեն և Արևմուտքի այլ լեզուներում։

Այլ ավանդական մշակույթներում առասպելական իրադարձությունները սահմանափակվել են ժամանակի սկզբով, իսկ կարևոր պատմական իրադարձությունները դիտվել են որպես այդ առասպելական իրադարձությունների կրկնություններ։ Ըստ Միրչա Էլիադեի՝ եբրայեցի մարգարեները պատմությունը «արժևորել են»՝ պատմական իրադարձությունները դիտելով որպես աստվածային շարունակական հայտնության դրվագներ։ Սակայն դա չի նշանակում, որ բոլոր պատմական իրադարձություններն ունեն նույն նշանակությունը հուդայականության մեջ։ Հրեական դիցաբանության համաձայն՝ պատմության ընթացքում տեղի են ունենում նշանակալի իրադարձություններ, որոնք պարզապես միմյանց կրկնություններ չեն․ յուրաքանչյուր նշանակալի իրադարձություն Աստծո նոր գործողություն է։

Ժամանակը ներկայացնելով որպես իրադարձությունների գծային զարգացում և ոչ թե հավերժական կրկնություն՝ հրեական դիցաբանությունը ստեղծել է առաջընթացի հնարավորության գաղափարը։ Քրիստոնեության կողմից ժառանգված այս տեսակետը խորապես ազդել է արևմտյան փիլիսոփայության և մշակույթի վրա։ Նույնիսկ աշխարհիկ կամ քաղաքական արևմտյան շարժումները գործել են հուդայականությունից ժառանգված առաջընթացի և գծային պատմության աշխարհայացքի շրջանակներում։

Ժամանակը որպես իրադարձությունների գծային զարգացում ներկայացնելով, այլ ոչ թե որպես հավերժական կրկնություն, հրեական դիցաբանությունը առաջ քաշեց առաջընթացի հնարավորության գաղափարը։ Քրիստոնեության կողմից ժառանգված՝ պատմության այս տեսակետը խորապես ազդել է արևմտյան փիլիսոփայության և մշակույթի վրա։ Նույնիսկ այն արևմտյան շարժումները, որոնք համարվել են աշխարհիկ կամ քաղաքական, գործել են հուդայականությունից ժառանգված առաջընթացի և գծային պատմության աշխարհայացքի շրջանակներում։ Այս ժառանգության պատճառով կրոնական պատմաբան Միրչա Էլիադեն պնդում է, որ «հրեա-քրիստոնեությունը դիցաբանության մեջ կատարում է չափազանց կարևոր նորարարություն»։

Էլիադեն նշել է, որ եբրայեցիները գծային ժամանակի ընկալում են ունեցել դեռևս զրադաշտականության հետ առնչվելուց առաջ։ Սակայն նա համաձայնել է Զեների հետայն հարցում, որ հուդայականությունը զարգացրել է գծային ժամանակի իր դիցաբանությունը՝ ներառելով վախճանաբանական տարրեր, որոնք ծագել են զրադաշտականությունից։

Ըստ Էլիադեի՝ այդ տարրերն են՝ բարոյական դուալիզմը, փրկչի մասին առասպելը և «լավատեսական վախճանաբանությունը, որը հռչակում է Բարու վերջնական հաղթանակը»։

Թալմուդ

Հրեա ժողովրդի՝ հարևան հեթանոսական սովորույթներն ընդունելու միտումը, որը հրեա մարգարեները դատապարտել են, Թալմուդյան ժամանակաշրջանում կրկին ակտիվորեն դրսևորվել է։ Այնուամենայնիվ, գրեթե ոչ մի առասպել չի փոխառվել մինչև Միդրաշյան և Թալմուդյան ժամանակաշրջանները, երբ Կաբալայի դպրոցներում ի հայտ է եկել այն, ինչը կարելի է նկարագրել որպես միստիցիզմ։

Շեդիմ

Այդպիսի դրսևորումներից մեկը շեդիմների ի հայտ գալն է եղել։ Տպագրական մամուլի գյուտից հետո Թալմուդի ուսումնասիրության հասանելիության մեծացման հետ շեդիմները սովորական հրեաների շրջանում ամենուր տարածվել են։

Երազներ

Դասական ռաբբիները նույնպես երբեմն զերծ չեն մնացել ժողովրդական հավատալիքներին առնչվելուց։ Այսպիսով, մինչդեռ Բեր. 55 և հաջորդ հատվածներում երազների միջոցով արված գուշակությունների մի ամբողջ ցանկ է ներկայացվել, ինչպես նաև այդ երազները բարելավելու ցուցումներ են տրվել, Ռաբբի Յոհանանը պնդել է, որ ճշմարիտ են այն երազները, որոնք մարդիկ առավոտյան են տեսնում, որոնք ուրիշներն են տեսնում մեր մասին կամ որոնք կրկնվում են։ Ռաբբի Մեյրը հայտարարել է, որ երազները ոչ օգնում են, ոչ էլ վնասում։ Այնուամենայնիվ, երազների մեկնաբանությունը չի համարվել Թալմուդյան գիտելիքի դիցաբանացման գործոն, քանի որ այն այդ ժամանակ ձևավորվող ավելի լայն գործընթացի մի մասն է եղել, որը հետագայում դարձել է հոգեբանության գիտակարգ, և ներառել է նաև աստղագիտությունը և մարսողության ազդեցությունը վարքագծի վրա։

Ավանդական ժողովրդական հավատալիքներ

Թալմուդյան ռաբբիները հատկապես ազդվել են ժողովրդական պատկերացումներից՝ ժողովրդական բժշկության ուղղությամբ։ Թալմուդյան ժամանակաշրջանում տարածված է եղել նաև չար աչքի նկատմամբ հավատը, և երբեմն նախանշանները լրջորեն են ընդունվել, թեև որոշ դեպքերում դրանք ճանաչվել են պարզապես որպես ժողովրդական հավատալիքներ։ Այսպիսով, մինչդեռ համարվում է, որ որևէ բան երկու անգամ անելն անհաջողության նշան է, օրինակ՝ ուտելը, խմելը կամ լվացվելը, Ռաբբի Դունայը հայտարարել է, որ դա հնացած ավանդույթ է։

Հուպպայի ծառերի տնկում

Թալմուդում հիշատակված ուշագրավ սովորույթներից մեկը երեխաների ծնվելու ժամանակ ծառեր տնկելն է եղել և դրանք միահյուսելը՝ նրանց ամուսնության ժամանակ հուպպա կազմելու համար։ Այս գաղափարը հանդիպել է նաև Հնդկաստանում։

Տես նաև

Մեդիա ֆայլեր

Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել Հրեական դիցաբանություն կատեգորիայում։

• Լիլիթ
• Սուկուբուս
• Ինկուբուս
• Կաբալա
• Հրեշտակապետեր

Ծանոթագրություններ

Աղբյուրներ

• Jewish Encyclopedia. Ed. Cyrus Adler, et al. 22 May 2008 JewishEncyclopedia.com.
• Armstrong, Karen. A Short History of Myth. NY: Canongate, 2005.
• Ausubel, Nathan, ed. A Treasury of Jewish Folklore: The Stories, Traditions, Legends, Humor, and Wisdom of the Jewish People NY: Crown Publishers, 1990.
• Hillel Bakis, (fr) Jewish tales and stories from North Africa, Vol. 1- The thread of time. Traditions and everyday life , Ed. A.J. Presse, 2000, 288 p., 2000; (fr) Jewish tales and stories from North Africa, Vol. 2- The paths of Heaven. Miracles, Supernatural, Strange …, Ed. A.J. Presse, 288 p., 2005
• Campbell, Joseph. The Masks of God: Occidental Mythology. NY: Penguin Compass, 1991.
• Cohen, Chaim (2011). «Eden». In Berlin, Adele; Grossman, Maxine (eds.). The Oxford Dictionary of the Jewish Religion. Oxford University Press. ISBN 9780199730049.
• Dennis, Geoffrey. The Encyclopedia of Jewish Myth, Magic, and Mysticism. MN: Llewellyn Worldwide, 2007.
• Eliade, Mircea.
  • A History of Religious Ideas. Vol. 1. Trans. Willard R. Trask. Chicago: University of Chicago Press, 1978.
  • Myth and Reality. New York: Harper & Row, 1968.
  • Myths, Dreams and Mysteries. New York: Harper & Row, 1967.
• Irwin, William A. "The Hebrews". (Frankfort et al. The Intellectual Adventure of Ancient Man. Chicago: University of Chicago Press, 1977. pp. 221–360.)
• Mimekor Yisrael: Classical Jewish Folktales, Micha Joseph bin Gorion, translated by I. M. Lask, Trans. Three volumes. Bloomington, Indiana University Press, 1976
• Mimekor Yisrael: Classical Jewish Folktales Abridged and Annotated Edition Micha Joseph bin Gorion. This is a one volume abridged and annotated version, with an introduction and headnotes, by Dan Ben-Amos. Indiana University Press, 1990. 0-253-31158-6.
• Folktales of Israel Ed. Dov Noy, with the assistance of Dan Ben-Amos. Chicago: Chicago University Press, 1963
• Jewish Folktales from Morocco, Ed. Dov Noy, Jerusalem, 1964.
• Jewish Folktales from Tunisia, Ed. Dov Noy, Jerusalem, 1964.
• "Hebrew Parallels to Indian Folktales," Journal of the Assam Research Society, 15 (1963), pp. 37–45.
• Magoulick, Mary. "What is Myth?" Folklore Connections. Georgia College State University, 22 May 2008 .
• McGinn, Bernard. Antichrist: Two Thousand Years of the Human Fascination with Evil. NY: HarperCollins, 1994.
• Mintz, Jerome R. Legends of the Hasidim: An Introduction to Hasidic Culture and Oral Tradition in the New World Chicago: Chicago University Press, 1968
• Four Master Folklorists And Their Major Contributions Peninnah Schram, from Opening Worlds of Words, Peninnah Schram and Cherie Karo Schwartz
• Seeley, Paul H. (1997). «The Geographical Meaning of 'Earth' and 'Seas' in Genesis 1:10» (PDF). Westminster Theological Journal. Westminster Theological Seminary. 59: 231–55. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 16 October 2020-ին. Վերցված է 11 December 2007-ին.
• Segal, Robert A. Myth: A Very Short Introduction. Oxford: Oxford University Press, 2004.
• Walsh, Jerome T. (2001). Style and Structure in Biblical Hebrew Narrative. Liturgical Press. ISBN 978-0-8146-5897-0. Արխիվացված օրիգինալից 8 March 2023-ին. Վերցված է 2 February 2020-ին.
• Zong In-Sob. Folk Tales From Korea. Elizabeth: Hollym International, 1982.
• Graves, Robert, "Introduction," New Larousse Encyclopedia of Mythology (trans. Richard Aldington and Delano Ames), London: Hamlyn, 1968, pp. v–viii.
• The Epic of Gilgamesh. Trans. N.K. Sandars. NY: Penguin, 1960.
• Classical Hindu Mythology. Ed. and trans. Cornelia Dimmitt and J.A.B. van Buitenen. Philadelphia: Temple University Press, 1978.
• New American Bible. St Joseph Edition. NY: Catholic Publishing Co. (Used as a source for some scholarly information on comparative mythology found in its footnotes.)
• Harris, Robert, Virtual Salt: A Glossary of Literary Terms 2002.
• Leaves from the Garden of Eden: One Hundred Classic Jewish Tales. Edited by Howard Schwartz. New York, OUP USA, 2008, 540 pp.
• R. C. Zaehner, The Dawn and Twilight of Zoroastrianism, New York, G. P. Putnam's Sons, 1961.

Գրականություն

• Campbell, Joseph (2001). Thou Art That (book)|Thou Art That: Transforming Religious Metaphor. Novato, California: New World Library. ISBN 1-57731-202-3.

Արտաքին հղումներ

• Jewish Mythology