Jump to content

Հրեական աթեիզմ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Հրեական աթեիզմ[1], վերաբերում է այն անհատներին, ովքեր էթնիկ և մշակութային առումով հրեա են, բայց չեն հավատում Աստծուն:

Հրեական աթեիզմը հակասություն չէ, քանի որ հրեական ինքնությունը ներառում է ոչ միայն կրոնական, այլև էթնիկ և մշակութային բաղադրիչներ[2]։ Այն ընդգծում է հրեական ինքնության յուրահատուկ բնույթը։ Հրեական ինքնությունը հաճախ համարվում է բազմակողմանի՝ ընդգրկելով կրոնական, էթնիկական և մշակութային հարթություններ: Հրեա աթեիստի համար նրանց հրեա լինելը չի ​​որոշվում Աստծո հանդեպ հավատքով, այլ ավելի շուտ հրեական ավանդույթների, արժեքների, ժառանգության և համայնքի հետ ունեցած կապով[3]։ Շատ հրեա աթեիստներ դեռ խորապես գնահատում և մասնակցում են մշակութային և պատմական պրակտիկաներին, ինչպիսիք են հրեական տոները նշելը, սոցիալական արդարության նպատակներին աջակցելը և հրեական համայնքի հետ համերաշխության զգացումը պահպանելը, չնայած նրանք չեն հավատում ավելի բարձր ուժի:

Հրեական օրենքը շեշտը դնում է մայրական ծագման վրա, ինչը նշանակում է, որ նույնիսկ եթե ինչ-որ մեկը չի դավանում հուդայականություն կամ չի հավատում Աստծուն, նա դեռ համարվում է հրեա, եթե մայրը հրեա է: Այս օրենքը ճանաչված է ինչպես կրոնական, այնպես էլ աշխարհիկ հրեական համայնքների կողմից, ներառյալ ավելի պահպանողական ուղղափառ իշխանությունները[4]։

Միացյալ Նահանգներում գոյություն ունի հրեական աշխարհիկության երկարատև ավանդույթ, որտեղ հրեաները բացահայտորեն չեն մերժում Աստծո գոյությունը, բայց նաև չեն հավատում, որ դա իրենց հրեականության կարևոր մասն է[5]։ «Pew Research Center»-ի 2013 թվականի ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ ամերիկացի հրեաների 62%-ը համոզված է, որ հրեա լինելը հիմնականում ծագման և մշակույթի խնդիր է, մինչդեռ միայն 15%-ն է ասում, որ դա հիմնականում կրոնի հարց է: Նույնիսկ կրոնական հրեաների շրջանում 55%-ն ասում է, որ հրեա լինելը հիմնականում ծագման և մշակույթի խնդիր է, մինչդեռ 66%-ն ասում է, որ հրեա լինելու համար պարտադիր չէ հավատալ Աստծուն[6]։

Կազմակերպված հրեական կյանք

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աթեիստական ​​և աշխարհիկ հրեական կազմակերպությունները հիմնականում թվագրվում են 20-րդ դարով, սկսած 20-րդ դարի սկզբի Լեհաստանի հրեական սոցիալիստական ​​Բունդից մինչև աշխարհիկ հրեական կազմակերպությունների ժամանակակից կոնգրեսը և Միացյալ Նահանգների հումանիստական ​​հուդայականության հասարակությունը:

Շատ հրեա աթեիստներ հարմարավետ են զգում ոչ ուղղափառ հրեական դավանանքների մեջ, ներառյալ ռեֆորմիստական, պահպանողական և վերակառուցողական հուդայականությունը, քանի որ հուդայականությունը, ի տարբերություն շատ այլ կրոնների, ավանդաբար ընդգծում է պրակտիկան հավատքի փոխարեն: Սա նշանակում է, որ կարելի է ակտիվորեն մասնակցել հրեական ծեսերին, տոներին և համայնքային կյանքին՝ առանց անպայման Աստծուն հավատալու: Նույնիսկ հիմնական հրեական ուղեցույցները ընդունում են, որ Աստծուն հավատալը պարտադիր չէ հրեական արարողություններին մասնակցելու համար[7]։ Այնուամենայնիվ, ուղղափառ հուդայականությունը պնդում է, որ «Երկնքի լուծը» ընդունելը՝ Իսրայելի Աստծո ինքնիշխանության և Թորայի աստվածային ծագման հավատքը, հրեաների համար հիմնարար պարտավորություն է: Սա աթեիզմը հիմնականում անհամատեղելի է դարձնում ուղղափառ հրեական պրակտիկայի հետ[8]։ Չնայած դրան, շատ աթեիստներ կան բոլոր ժամանակակից հրեական դավանանքների մեջ, ներառյալ հումանիստական ​​հուդայականությունը, որը բացահայտորեն խթանում է հրեական ինքնության աշխարհիկ մոտեցումը, և նույնիսկ պահպանողական հուդայականության մեջ, որն ընդհանուր առմամբ պաշտպանում է հրեական օրենքը, բայց չի պահանջում խիստ աստվածաբանական համապատասխանություն[9]։ Հետաքրքիրն այն է, որ թեև ռեֆորմիստական շարժումը որպես ամբողջություն ավելի շատ ընդգրկում է տարբեր հավատքներ, այն պատմականորեն մերժել է բացահայտ աթեիստական ​​տաճարների՝ դրան միանալու փորձերը, թեև շատ բարեփոխիչ հրեաներ նույնանում են որպես աթեիստներ կամ ագնոստիկներ:

Հրեական աստվածաբանություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

19-րդ դարի և 20-րդ դարի սկզբի ռեֆորմիստական հուդայականությունը ԱՄՆ-ում, որն այնտեղ դարձավ հուդայականության գերիշխող ձևը 1880-ական թվականներին, խորապես ձևավորվեց աշխարհիկ մտածողների և թերահավատների կողմից, որոնց թվում էին Ռոբերտ Ինգերսոլը և Ֆելիքս Ադլերը։ Շատ բարեփոխիչ հրեա ռաբբիներ, ինչպիսիք են Իսահակ Մայեր Ուայսը, Կաուֆման Կոլերը, Էմիլ Գ. Հիրշը, Ջոզեֆ Քրաուսկոֆը, Ահարոն Հանը և Ջ. Լեոնարդ Լևին, զարգացրին աստվածաբանական հայացքներ, որոնք ոմանք համարում էին աթեիստական։ Արդյունքում, բարեփոխման հրեական աստվածաբանությունը ԱՄՆ-ում դարձավ զգալիորեն ավելի վերացական և ավելի քիչ կենտրոնացած անձնական Աստծո վրա՝ դարձնելով այն ավելի բաց ոչ թեիստական մեկնաբանությունների համար[10]:

Հուդայականության ազատական ​​ճյուղերը, ինչպիսիք են ռեֆորմիստական և վերակառուցողական հուդայականությունը, ընդհանուր առմամբ քիչ մետաֆիզիկական պնդումներ են անում, ինչը նշանակում է, որ նրանց աստվածաբանությունը հաճախ համատեղելի է աթեիզմի հետ: Մորդքայ Կապլանը՝ վերակառուցողական հուդայականության հիմնադիրը, առաջ է քաշել Աստծո նատուրալիստական ​​սահմանումը՝ Աստծուն ավելի շատ որպես տիեզերքի ուժ կամ գործընթաց համարելով, այլ ոչ թե անձ[11][12]: Հետհոլոքոստի հրեական աստվածաբանությունը նույնպես հեռացավ անձնավորված Աստծո գաղափարից՝ արտացոլելով հավատի ճգնաժամը, որը շատ հրեաներ ապրեցին Հոլոքոստից հետո: Հովարդ Վեթշտեյնը՝ հրեա փիլիսոփա, առաջարկել է, որ կրոնական հավատարմությունը չի պահանջում հավատալ մետաֆիզիկական աստվածությանը, ինչը տարածք է տալիս աթեիստներին հուդայականության մեջ[13]: Պահպանողական ռաբբի Հարոլդ Շուլվեյսը, ով հիմնվում էր վերակառուցողական մտածողության վրա, պնդում էր, որ հրեական աստվածաբանությունը պետք է կենտրոնանա ոչ թե Աստծուն որպես անձի, այլ «աստվածապաշտության»՝ որպես բարոյական և էթիկական իդեալի դիտարկելու վրա[14][15]։

Աշխարհիկ հրեական մշակույթ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շատ հրեա աթեիստներ մերժում են կրոնական նույնականացման նույնիսկ խորհրդանշական կամ ծիսական ձևերը՝ փոխարենն ընդունում են լիովին աշխարհիկ ինքնություն, որն ամբողջությամբ հիմնված է էթնիկ պատկանելության և հրեական մշակույթի վրա: Նրանց համար հրեա լինելը վերաբերում է ընդհանուր պատմությանը, գրականությանը, հումորին, սննդին և լեզվին, քան կրոնական հավատքին: Նրանք կարող են հետաքրքրված լինել հրեա հեղինակներով, ինչպիսիք են Ֆիլիպ Ռոթը և Ամոս Օզը, գնահատել հրեական լեզուները, որոնցից են են իդիշը, եբրայերենը և լադինոն, կամ կապվել հրեական ինքնության հետ մշակութային ավանդույթների, այլ ոչ թե կրոնական սովորույթների միջոցով: Իսրայելում հրեաների մեծ մասը իրեն համարում է աշխարհիկ՝ մերժելով կրոնական սովորույթները՝ միաժամանակ պահպանելով ամուր հրեական ինքնությունը[16]։

Թեև հրեական ծագմամբ որոշ ոչ կրոնական անհատներ չեն նույնականացնում որպես հրեա և նախընտրում են իրենց ներկայացնել բացառապես որպես աթեիստներ, մյուսները կարծում են, որ հուդայականությունը մշակույթ և ժառանգություն է, որը կարելի է ընդունել առանց Աստծուն հավատքի: Շատ հրեա աթեիստներ շարունակում են պահպանել հրեական տոներն ու սովորույթները ոչ թե որպես կրոնական պարտավորություններ, այլ որպես իմաստալից մշակութային ավանդույթներ: Խանուկայի և փեսախի նման տոնակատարությունները կարող են ծառայել որպես ընտանեկան հավաքույթների և մշակութային շարունակականության հնարավորություն, այլ ոչ թե կրոնական նվիրվածության արարողություն[17][18]։ «Հրեական երջանկություն» («Еврейское счастье») վավերագրական ֆիլմաշարն ուսումնասիրում է այս տեսակետը, մասնավորապես «Ո՞վ է հրեա» հարցի քննարկման ժամանակ։ Մի դրվագում աթեիստների ընտանիքը ակտիվորեն մասնակցում է հրեական որոշ ավանդույթների, ինչպես օրինակ՝ Շաբաթին: Վավերագրական ֆիլմի հերոսներից մեկը պնդում է, որ թեև Շաբաթը ծագել է որպես կրոնական պրակտիկա, այն շարունակում է արդիական մնալ այսօր, քանի որ այն ընտանիքներին տրամադրում է հատուկ ժամանակ կապվելու համար՝ զերծ ժամանակակից շեղումներից, ինչպիսիք են ֆաբինգը և բաց թողնելու վախի սինդրոմը[19]։

Որոշ հրեա աթեիստներ ներգրավված են նաև աշխարհիկ և հումանիստական ​​շարժումներում՝ պաշտպանելով կրոնի և պետության տարանջատումը, մարդու իրավունքները և գիտական ​​աշխարհայացքը: Նրանց մոտեցումը հրեական ինքնությանն ավելի շատ արմատավորված է մշակութային շարունակականության և էթիկական արժեքների, քան կրոնական համոզմունքների վրա[20][21]։

Նշանավոր մարդիկ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայտնի աթեիստ կամ ագնոստիկ հրեաների թվում են Ալբերտ Այնշտայնը, Կարլ Մարքսը և Զիգմունդ Ֆրոյդը։ Կրոնի վերաբերյալ նրանց հայացքները ազդել են ոչ միայն նրանց անձնական փիլիսոփայության, այլև ժամանակակից գիտության, հոգեբանության և քաղաքական տեսության զարգացման վրա[22][23][24]։ Շատ հայտնի հրեաներ մերժել են ավանդական աստվածության հանդեպ հավատը, մինչդեռ շարունակում են օգտագործել կրոնական լեզուն կամ պահպանել մշակութային կապը հուդայականության հետ:

Կարլ Մարքսը ծնվել է էթնիկ հրեական ընտանիքում, բայց մեծացել է որպես լյութերական: Նա դարձավ ժամանակակից պատմության ամենաազդեցիկ աթեիստ մտածողներից մեկը՝ զարգացնելով դիալեկտիկական և պատմական մատերիալիզմը՝ որպես կապիտալիզմի և գիտական ​​սոցիալիզմի տեսությունների իր քննադատության հիմք։ Նրա գաղափարները զգալի ազդեցություն ունեցան այլ հրեա մտավորականների, այդ թվում՝ Մովսես Հեսսի վրա։ Կրոնի մասին Մարքսի ամենահայտնի հայտարարություններից մեկն է. «Կրոնը ճնշված արարածի հառաչն է, անսիրտ աշխարհի սիրտը և անհոգի վիճակների հոգին: Դա ժողովրդի ափիոնն է»[25]։

Կրոնականության և աթեիզմի միջև հակասական սիմբիոզը հրեական համատեքստում աթեիստների միջև ունի երկիմաստ հատկություններ և լայնորեն քննարկվում է «Աթեիզմի Քեմբրիջի ուղեկիցը» գրքում։ Այս պարադոքսալ կապն ակնհայտ է ականավոր հրեա աթեիստների մոտ, ովքեր մերժում էին Աստծո հանդեպ հավատը, բայց դեռ գնահատում էին իրենց մշակութային ժառանգությունը: Գիրքը նաև ուսումնասիրում է, թե ինչպես հուդա-քրիստոնեական համատեքստում մշակված կրոնական հասկացությունները կարող են ամբողջությամբ չկիրառվել այդ շրջանակից դուրս, սակայն մանրակրկիտ վերլուծությունը կարող է պատկերացում կազմել հրեա աթեիստների եզակի հեռանկարների մասին[26][27]։ Զիգմունդ Ֆրոյդը «Պատրանքի ապագան» գրքում քննադատում է կրոնական հավատքը և ուսումնասիրում դրա հոգեբանական ծագումը։ Այնուամենայնիվ, չնայած կրոնական հավատքի իր մերժմանը, Ֆրոյդն ընդունեց հրեական ինքնության կարևորությունը: Մի անգամ նա հրեա գործընկերոջը խորհուրդ է տվել որդուն դաստիարակել հրեական ավանդույթներով՝ ասելով. «Եթե թույլ չտաս, որ քո որդուն հրեա մեծանա, նրան կզրկես էներգիայի այն աղբյուրներից, որոնք այլ բանով չեն կարող փոխարինվել»: Գիտնականները շարունակել են վերլուծել Ֆրոյդի տեսակետները կրոնի և հրեական ինքնության վերաբերյալ՝ ընդգծելով նրա աթեիզմի և հրեական ժառանգության հետ նրա խորը կապի միջև առկա լարվածությունը[28][29]։

Իսրայելի վարչապետ Դավիդ Բեն Գուրիոնը չէր հավատում Աստծու գոյությանը

Այլ հայտնի հրեաներ լիովին ընդունել են աթեիզմը՝ ընդհանրապես մերժելով կրոնական հավատքը: Անարխիստ Էմմա Գոլդմանը, ծնված ուղղափառ հրեական ընտանիքում, մերժեց Աստծո հանդեպ հավատը և դարձավ աթեիզմի, ֆեմինիզմի և սոցիալական հեղափոխության ամենաբացահայտ ջատագովներից մեկը[30]։ Իսրայելի վարչապետ Գոլդա Մեիրին, երբ նրան հարցրին, թե արդյոք նա հավատում է Աստծուն, հայտնի պատասխանեց. «Ես հավատում եմ հրեա ժողովրդին, իսկ հրեա ժողովուրդը հավատում է Աստծուն»: Այս արձագանքը արտացոլում էր նրա աշխարհիկ մոտեցումը հուդայականությանը որպես մշակութային և ազգային ինքնության, այլ ոչ թե կրոնականի[31]։ Դավիդ Բեն-Գուրիոնը՝ Իսրայելի հիմնադիր հայրը, հայտնի էր իր աթեիզմով, սակայն նրա մասին հաճախ ասում էին. «Չնայած նա չէր հավատում Աստծուն, թվում է, թե Աստված հավատում էր նրան»[32]։ Կինոռեժիսոր Վուդի Ալենը հաճախ է ուսումնասիրել իր հրեական ինքնության և կրոնական թերահավատության միջև առկա լարվածությունը: Նա հումորով նկատեց. «Ոչ միայն Աստված չկա, այլ հանգստյան օրերին փորձիր ջրմուղագործ ձեռք բերել»։ Դեյվիդ Սիլվերմանը, ով 2010-ից 2018 թվականներին ծառայել է որպես ամերիկյան աթեիստների նախագահ, իր բար միցվայից հետո երդվել է, որ այլևս երբեք չի ստի իր աթեիզմի մասին[33]։ Հանրահայտ ամերիկացի գրող Ֆիլիպ Ռոթը բացահայտ աթեիստ էր, ով իրեն հակակրոնական էր նկարագրում, իր վեպերում հաճախ ծաղրելով կրոնական կեղծավորությունը: Այն Ռանդը, ծագումով ռուս, հրեական ծագումով ամերիկացի փիլիսոփա, հավատարիմ աթեիստ էր, ով աթեիզմը դիտարկում էր որպես իր օբյեկտիվիզմի փիլիսոփայության հիմնարար մաս: Նրա գաղափարները զգալիորեն ազդել են ազատականության և անհատապաշտության վրա՝ պաշտպանելով բանականությունը և սեփական շահը՝ որպես առաջնորդող սկզբունքներ[34]։

Հետազոտական ​​ուսումնասիրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հրեական աթեիզմը երկար պատմություն ունի, որի աղբյուրները թվագրվում են 17-րդ դարով: Հոլանդացի փիլիսոփա Բենեդիկտ Սպինոզան հաճախ համարվում է աշխարհիկ դարաշրջանի հրեական ավետաբերը[35][36]: Պիեռ Բեյլն իր Պատմական և քննադատական ​​բառարանում Սպինոզային անվանել է «ամենամեծ աթեիստ»։ 19-րդ դարի շատ հրեա մտածողներ Սպինոզային մեղադրում էին աթեիզմի մեջ, հատկապես նրա «Էթիկա» աշխատության հայտնությունը հերքելու համար[37][38][39][40], թեև նրա համոզմունքներն ավելի մոտ էին պանթեիզմին, քան ժամանակակից աթեիզմին:

19-րդ և 20-րդ դարերում շատ հրեաներ ընդունեցին աշխարհիկությունը և սոցիալիզմը։ Խորհրդային Միությունում և Արևելյան Եվրոպայում հրեական աթեիզմը աճեց կոմունիստական ​​գաղափարախոսության ազդեցության տակ, որը նպաստեց պետական ​​աթեիզմին և հուսահատեցրեց կրոնական պրակտիկան[41][42][43]։

Հաստատելով հրեական աթեիզմի բազմազան պատմությունը, արտացոլելով հավատքի և ինքնության վերաբերյալ տեսակետների և մոտեցումների լայն շրջանակ՝ «Times of Israel» պորտալում Վլադիմիր Մինկովի բլոգում նշվում է, որ Միացյալ Նահանգների ժամանակակից հրեաների զգալի մասը իրեն ներկայացնում է որպես աթեիստ կամ ագնոստիկ: Մինկովը պնդում է, որ դա պայմանավորված է տարբեր գործոններով, ներառյալ հրեական կրոնական ուսմունքների խորը ըմբռնման բացակայությունը և ավանդական կրոնական շրջանակներից դուրս հրեական ինքնություն գտնելու ցանկության բացակայությունը[44]: Հրեա աթեիստների հետ որոշ հարցազրույցներ ցույց են տալիս, որ նրանցից շատերը շարունակում են պահպանել հրեական ավանդույթները և մասնակցել մշակութային միջոցառումներին՝ չնայած իրենց կրոնական համոզմունքներից հրաժարվելուն: Սա ցույց է տալիս երկիմաստություն, երբ մշակութային-էթնիկական ինքնությունը և որոշակի կրոնականությունը պահպանվում են նույնիսկ առ Աստված հավատքի բացակայության դեպքում[45]: Այսպիսով, հրեաների միջև աթեիզմը ոչ միայն տարածված է, այլև բազմակողմանի, որը հարուստ նյութ է տալիս հավատքի և ինքնության թեմայի վերաբերյալ հետազոտության և քննարկման համար հրեական համատեքստում և հրեաների շրջանում աթեիզմը դարձնում է միջառարկայական հետազոտությունների հետաքրքիր առարկա[46]:

Տես նաև

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. ↑ de Lange, Nicholas Robert Michael (2000). An Introduction to Judaism (անգլերեն) (2nd ed.). Cambridge University Press. էջեր 79–. ISBN 0521466245.
  2. ↑ Мадорский, Лев (2022 թ․ ապրիլի 23). «Евреи-атеисты(Jewish-atheists)» (ռուսերեն). Վերցված է 2024 թ․ հունիսի 23-ին.
  3. ↑ Newberger Goldstein, Rebecca. "Why Is a Jewish Atheist Different from All Other Atheists?" Sapir Journal. 12 August 2024. 5 November 2024.
  4. ↑ «What Makes a Jew "Jewish"?». Chabad.org. Վերցված է 2018 թ․ դեկտեմբերի 22-ին.
  5. ↑ Not in the Heavens: The Tradition of Jewish Secular Thought. David Biale. Princeton University Press, 2015, p. xii.
  6. ↑ «A Portrait of Jewish Americans». Pew Research Center. 2013 թ․ հոկտեմբերի 1.
  7. ↑ Septimus, Daniel (2003 թ․ հունվարի 10). «Must a Jew Believe in God?». MyJewishLearning.com. Վերցված է 2018 թ․ դեկտեմբերի 22-ին.
  8. ↑ «Reform Jews Reject a Temple Without God». The New York Times. 1994 թ․ հունիսի 13. Վերցված է 2018 թ․ դեկտեմբերի 22-ին.
  9. ↑ Berlinerblau, Jacques (2007 թ․ նոյեմբերի 6). «In Praise of Jewish Atheism». The Washington Post. Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ դեկտեմբերի 23. Վերցված է 2018 թ․ դեկտեմբերի 22-ին.{{cite news}}: CS1 սպաս․ unfit URL (link)
  10. ↑ Langton, Daniel R. "Discourses of Doubt: The Place of Atheism, Scepticism and Infidelity in Nineteenth-Century North American Reform Jewish Thought" in Hebrew Union College Annual (2018) Vol.88. pp. 203-253.
  11. ↑ Kaplan, Mordecai (1937). The Meaning of God in Modern Jewish Religion. New York: Behrman's Jewish book house.
  12. ↑ Rubenstein, Richard (1966). After Auschwitz: Radical Theology and Contemporary Judaism. Indianapolis: Bobbs-Merrill. էջ 87. Վերցված է 2018 թ․ դեկտեմբերի 22-ին.
  13. ↑ Wettstein, Howard (2012). The Significance of Religious Experience. Oxford University Press. էջեր 27, 212–213. ISBN 9780199841363.
  14. ↑ Schulweis, Harold M. (1984). Evil and the Morality of God. Cincinnati: Hebrew Union College Press. էջ 87. ISBN 9780878201563.
  15. ↑ Schulweis, Harold M. (1995). For Those Who Can't Believe: Overcoming the Obstacles to Faith. Harper Perennial. էջ 133. ISBN 9780060926519.
  16. ↑ An example of an atheist rejecting Jewish identification is cited here: Blowdryer, Jennifer; Orloff, Alvin (2005 թ․ հունվար). «Hipster Antisemitism». Zeek.com. Վերցված է 2018 թ․ դեկտեմբերի 22-ին.
  17. ↑ Malkin, Yaakov (2014). Judaism Without God? Judaism as Culture and Bible as Literature. This book discusses the concept of cultural Judaism, which is separate from religious beliefs.
  18. ↑ Abidor, Mitchell. «Cultural Jews: Secular Judaism in America». (link is invalid) Describes the phenomenon of secular Judaism in the United States. Արխիվացված է օրիգինալից 2024 թ․ մայիսի 6-ին. Վերցված է 2024 թ․ հունիսի 24-ին.
  19. ↑ «Еврейское счастье (телепередача)», Википедия (ռուսերեն), 2024-01-12, Վերցված է 2024-06-23-ին
  20. ↑ Dawkins, Richard (2006). The God Delusion. Mentions a number of famous Jewish atheists and their contributions to the secular movement.
  21. ↑ «Jewish Secularism: A Historical Perspective». (link is invalid) Describes the role of jewish atheists in various secular and humanist movements. Վերցված է 2024 թ․ հունիսի 24-ին.{{cite web}}: CS1 սպաս․ այլ (link)
  22. ↑ Storr, Anthony (1989). Freud: A Very Short Introduction. Very Short Introductions. Oxford University Press.
  23. ↑ Hoffmann, Banesh (1972). Albert Einstein: Creator and Rebel.
  24. ↑ Schwartz, Stephen (1997). The Faith of Albert Einstein.
  25. ↑ Marx, Karl (1844). Zur Kritik der Hegelschen Rechtsphilosophie. Einleitung (գերմաներեն).
  26. ↑ Sherwin, Baruch (2006). Martin, Michael (ed.). Jewish Religious and Philosophical Ethics. In The Cambridge Companion to Atheism. Cambridge University Press. doi:10.1017/CCOL0521842700. ISBN 978-0-521-84270-9.
  27. ↑ Cohn-Sherbok, Dan (1994). Atheism and Agnosticism in Judaism. In Judaism: History, Belief, and Practice. Routledge.
  28. ↑ Gay, Peter (1988). Freud: A Life for Our Time. This biography describes Freud's views on religion and Jewish identity. New York: W.W. Norton & Company. ISBN 978-0-393-02517-0.
  29. ↑ Yerushalmi, Yosef Hayim (1991). Freud's Moses: Judaism Terminable and Interminable. New Haven: Yale University Press.
  30. ↑ Hitchens, Christopher, ed. (2007). «The Philosophy of Atheism». The Portable Atheist. Philadelphia: Da Capo Press. էջեր 129–133. ISBN 9780306816086.
  31. ↑ Rosen, Jonathan (2003 թ․ դեկտեմբերի 14). «So Was It Odd of God?». The New York Times. Վերցված է 2018 թ․ դեկտեմբերի 22-ին. «He seems to subscribe to Golda Meir's observation: 'I believe in the Jewish people, and the Jewish people believe in God.' »
  32. ↑ Peres, Shimon; Landau, David (2011). Ben-Gurion: A Political Life. ISBN 978-0-8052-4282-9.
  33. ↑ Freethought Arizona (2013 թ․ դեկտեմբերի 12). «Dave Silverman "I'm an Atheist (And So Are You); Why I've Changed My Mind on Jewish Atheism"». YouTube. Արխիվացված օրիգինալից 2021-12-22-ին. Վերցված է 2018 թ․ դեկտեմբերի 22-ին.
  34. ↑ Hicks, Stephen R. C. «Ayn Rand (1905—1982)». The Internet Encyclopedia of Philosophy. Rockford University. Վերցված է 2024 թ․ օգոստոսի 13-ին.
  35. ↑ Nadler, Steven (2011). A Book Forged in Hell: Spinoza's Scandalous Treatise and the Birth of the Secular Age. Princeton University Press. էջեր 166–168.
  36. ↑ Пивоваров, Д.В. (2012). «Спиноза: философия религии». cyberleninka.ru (ռուսերեն). Вестник экономики, управления и права, no. 1 (18). էջեր 65-75 (2012). Վերցված է 2024 թ․ հուլիսի 9-ին.
  37. ↑ Graetz, Heinrich (1853). Geschichte der Juden [History of the Jews] (գերմաներեն). 11 volumes. Jewish Publication Society of America.
  38. ↑ Hirsch Weiss, Isaac (1871). Dor Dor ve-Dorshav [Each Generation and its Scholars] (hebrew). 8 volumes.{{cite book}}: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
  39. ↑ Bell, David R. (1984). Spinoza in Germany from 1670 to the Age of Goethe. University of Chicago Press.
  40. ↑ Harvey, Warren Zev (2000). The Rise of Modern Jewish Thought. Brandeis University Press.
  41. ↑ The Atheist Jewish Community in Soviet Russia / YIVO Encyclopedia of Jews in Eastern Europe. This encyclopedia provides an overview of the history of Jewish atheism in the Soviet Union. ISBN 9780300119039.{{cite book}}: CS1 սպաս․ այլ (link)
  42. ↑ «Jewish Atheism in the USSR». (link is invalid?) Describes the conditions under which many Jews became atheists in the USSR.{{cite web}}: CS1 սպաս․ այլ (link)
  43. ↑ Posner, Menachem (2019 թ․ օգոստոսի 19). «Leibel Mochkin, 95, Daring Chassidic Activist in the USSR and Beyond». Վերցված է 2024 թ․ հունիսի 24-ին.
  44. ↑ Minkov, Vladimir (2014 թ․ հունիսի 26). «About half of Jews are atheists – why it is so and why they are Jews». The Blogs at The Times of Israel.
  45. ↑ Pogrebin, Abigail (2023 թ․ մարտի 16). «Ritual, Even as an Atheist, Has Enormous Power». tabletmag.com.
  46. ↑ Harris, Rachel S. (2024). Journal of Jewish Identities. Vol. 17. Johns Hopkins University Press.
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Հրեական_աթեիզմ&oldid=10837450» էջից