Հուսեյն Բեկի դամբարան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Picto infobox architecture.png
Հուսեյն Բեկի դամբարան
բաշկիրերեն՝ Хөсәйенбәк кәшәнәһе

Khusein-Bek Mausoleum 5.jpg
Հուսեյն Բեկի դամբարան
դիրքՉիշմինսկի շրջանի Չիշմի քաղաքատիպ ավանի Ակզիրատ գերեզմանատուն
Կոորդինատներ54°34′52″ հս․ լ. 55°25′01″ ավ. ե.HGЯO
Գտնվում էՌուսաստան ՌուսաստանԲաշկորտոստան Բաշկորտոստանի
Կառուցվել է1341-1342 թվականներ
Շինության ձևը14-րդ դարի պատմական հուշարձան
մուսուլմանների սրբատեղի

Հուսեյն Բեկի դամբարան (բաշկիրերեն՝ Хөсәйенбәк кәшәнәһе), գերեզման, որտեղ թաղված է Հաջի Հուսեյն բեկը, որն առաջին իմամն է եղել ներկայիս Բաշկորտոստանի տարածքում։ Գտնվում է Ռուսաստանի Բաշկորտոստան հանրապետության Չիշմինսկի շրջանի Չիշմի քաղաքատիպ ավանի Ակզիրատ գերեզմանատանը։ Իսլամական սրբավայրի կարգավիճակ ունի։ Այն կնոջ աղոթատեղի է եղել և կառուցվել է Լենկթեմուրի կողմից[1]։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հուսեյն բեկը Օմար բեկի որդին է եղել։ Նա ծնվել է XIV դարի սկզբին Թուրքիստանում։ Երիտասարդ տարիքում ընդունվել է տեղական մեդրեսե, որտեղ սովորել է ֆիկխի գիտություն և անցել է Ահմեդ Յասավիի ստեղծած Յասավիա սուֆիստական եղբայրության շարքերը։ Հետագայում Հուսեյն բեկը Մեքքա հաժ (արաբ․՝ حَجّ‎‎, ուխտագնացություն)  է կատարել։

XIV դարի սկզբին բաշկիրների խանը խնդրանքով դիմել է Թուրքիստան, որ բաշկիրյան երկիր մարդ ուղարկեն իսլամի տարածման համար։ Բաշկիրների երկիր է ուղարկվել Հուսեյին բեկը։ Այդտեղ նա դարձել է հոգևոր դատավոր և ունեցել է կադի կոչումը (Ղուրանի օրենքներով (Շարիաթ) դատող` մուսուլմանական դատավոր) ։ Որոշակի հաջողություններից հետո Հաջի Հուսեյին բեկը դարձել է բաշկիրների շրջանում իսլամ տարածող առաջին իմամը։

Նա մահացել է 1341-1342 թվականների միջև ընկած ժամանակահատվածում և թաղվել է Ակզիրատ լճի մոտ գտնվող ոչ մեծ բլրի վրա։ Ներկայումս այդ գերեզմանը գտնվում է Չիշմի բնակավայրում։

Դամբարանի կառուցում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1393-1394 թվականներին Լենկթեմուրը ներխուժել էր բաշկիրկական հողեր` հետապնդելով Ոսկե հորդայի խան Թոխթամիշին։ Լենկթեմուրը տեսել է Հաջի Հուսեյին բեկի գերեզմանը և որոշել է նրա պատվին դամբարան կանգնեցնել։ Տապանաքարը 12 լուծ եզներով են բերել Թուրքիստան։ Նրա վրա գրվել է. «Թող Աստված բարեգութ գտնվի հանգուցյալ Հաջի Հուսեյնի` Թուրքիստան երկրի Տարասների տոհմից Գումար բեկի որդու նկատմամբ։ Տեր, իմ Աստված ողորմած եղիր նրա նկատմամբ։ Հուսեյն բեկը, Գումար բեկի որդին մահացել է 744 թվականին Խիժրիում (1366 թվականին ըստ միլյադիի), 76 տարեկանում։ Ուշադիր եղեք, հավատացյալներ»։ Ներկայումս տապանաքարը գտնվում է Ուֆայի ազգագրական թանգարանում։

Դամբարանը շուտով կառուցվել է։ Դա մի քառակուսի շինություն է խոշոր տաշած կրաքարե բլոկներով, որն ամփոփվում է գնդաձեւ գմբեթով։

Դամբարանի մասին անորոշ ծագման բազմաթիվ լեգենդներ են հյուսվել։ Օրինակ, իբրև թե Լենկ-Թեմուրը եւ իր բանակը ձմեռել են նույն այդ բլրի վրա, որտեղ գերեզմանն է կանգնեցվել։ Անհայտ պատճառներով բանակի մի մասը զոհվել է։ Հուսեյն բեկի դամբարանի կողքին թաղվել են վեց իշխան-զինվորական ղեկավարներ։ Նրանց գերեզմաններից էլ սկսվել է հնագույն Ակզիրատ մուսուլմանական գերեզմանատան պատմությունը։

Հետագա ճակատագիր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դամբարանի տապանաքարեր Հաջի Հուսեյն բեկի թաղման վայրում

XVIII դարում դամբարանն ամբողջովին ավերվել է։ Եվ միայն 1911 թվականին Ուֆայի մուֆթին (մուսուլմանների բարձրագույն հոգևոր մարմին) գերեզմանը վերականգնելու որոշում է ընդունել, քանի որ դամբարանը շատ հարգված մուսուլմանական սրբավայր էր։ Այս կապակցությամբ սկսվել են գերեզմանի պեղումները։ Հայտնաբերվել են 9 գերեզմաններ։ Վեց գերեզմաներում երեխաներ էին, իսկ մյուսներում մի մարդ, մի կին եւ ինքը` Հուսեյն բեկը։ Հնագետները վերականգնել են նրա արտաքին տվյալները` բոյը մոտ 160 սմ, Միջին-ասիական դիմագծերով[2]։

Ի հիշատակ Հուսեյնը Բեկի ամեն տարի տեղի են ունենում միջոցառումներ Չիշմինսկի շրջանում[3]։

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Вельяминов-Зернов В. В. Памятник с арабско-татарской надписью в Башкирии (урыҫ.) // Труды Восточного отделения Императорского археологического общества ։ журнал. — СПб.։ В Тип. Имп. Академии наук, 1859. — Т. IV. — С. 257-284.
  • Гарустович Г. Н. Погребения в каменных мавзолеях Башкирского Приуралья. // Наследие веков. — Уфа, 1995. Вып.1.

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Мавзолей Хусейнбека. ANT Ufa կայքում 9.07.2011 (ռուս.)
  2. Гарустович Г. Н. Хөсәйенбәк кәшәнәһе. Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2013. — ISBN 978-5-88185-143-9.
  3. Чишмы и окрестности (путевые заметки) livejournal.com կայքում (ռուս.)

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]