Հուա Տուո

Հուա Տուո չինարեն՝ 华佗
Ծնվել է	2-րդ դար
Ծննդավայր	Բոչժոու
Մահացել է	208
Մահվան վայր	Հան դինաստիա, Չինական կայսրություն
Քաղաքացիություն	Արևելյան Հան և Չինաստան
Մասնագիտություն	բժիշկ և վիրաբույժ
Hua Tuo Վիքիպահեստում

Հուա Տուոն (140–208), պաշտոնական անունը՝ Յուանհուա, չինացի բժիշկ էր, որն ապրել է Արևելյան Հան արքայատոհմի մայրամուտին։ Պատմագրություններում, ինչպիսիք են «Երեք թագավորությունների տարեգրությունը» և «Ուշ Հան արքայատոհմի գիրքը», Հուա Տուոն հիշատակվում է որպես Չինաստանում վիրահատութան ժամանակ անզգայացում կիրառած առաջին մարդ։ Նա օգտագործել է ընդհանուր անզգայացնող միջոց՝ համադրելով գինին «մաֆեյսան» (麻沸散; բառացի՝ «կանեփի եփուկի փոշի») կոչվող բուսական թուրմի հետ։ Բացի վիրաբուժության և անզգայացման ոլորտում իր փորձառության շնորհիվ հարգանք վայելելուն, Հուա Տուոն հայտնի էր ասեղնաբուժության, կիզախառնման (այրում), բուսաբուժության և բժշկական դաոսականության վարժությունների իր հմտություններով։ Նա մշակել է «Ուցինսի» (五禽戲; բառացի՝ «Հինգ կենդանիների վարժություն») համակարգը՝ ուսումնասիրելով վագրի, եղնիկի, արջի, կապիկի և կռունկի շարժումները։

Պատմական տեղեկություն

Թայպեյի Մենջյա Լունշան տաճարում գտնվող Հուա Տուոյի արձանը

Հուա Տուոյի արձանը՝ Դունգուանում գտնվող Գուանգդոն բժշկական քոլեջում

Հուա Տուոյի հուշահամալիրը՝ Անհուի նահանգի Բոնժոու գավառում

Հուա Տուոն՝ կապիկների շարժումներն ուսումնասիրելիս

Yuanmen Maijue Neizhao Tu (元門脈訣內照圖 ), ներքին օրգանների գծապատկեր։ Վերագրվում է Հուա Տուոյին։ Ցին արքայատոհմի տպագիր հրատարակություն։

Մեզ հասած Հուա Տուոյի ամենահին կենսագրությունները գտնվում են Չինաստանի Արևելյան Հան արքայատոհմի (25–220 թթ.) և Երեք թագավորությունների ժամանակաշրջանի (220–280 թթ.) պաշտոնական պատմագրություններում։ Երրորդ դարի պատմագրությունում՝ «Երեք թագավորությունների տարեգրությունը» (Սանգուոժի), և հինգերորդ դարի պատմագրությունում՝ «Ուշ Հան արքայատոհմի գիրքը» (Հոուհանշու), հիշատակվում է, որ Հուա Տուոն ծնունդով Պեյ նահանգիՑյաո գավառից էր (ներկայիս Բոժոու գավառ, Անհուի նահանգ) և չինական դասական գրականություն է ուսանել Սյու նահանգում (ներկայիս Ցզյանսու և Շանդուն նահանգների մի մասը)։ Նա մերժել է բարձրաստիճան պաշտոնյաների, օրինակ՝ Չեն Գուիի գործնական առաջարկները և նախընտրել է զբաղվել բժշկությամբ։

Հուա Տուոյի կյանքի տարեթվերն անորոշ են։ Մոտավոր հաշվարկները տատանվում են մ.թ. 110-ից մինչև 207 թվականների և 190-ից մինչև 265 թվականների միջև։ «Լավագույն հաշվարկը» համարվում է մոտավորապես մ.թ. 145–208 թվականները։ Հուա Տուոն բժիշկ Չժան Չժոնցզինի (150–219 թթ.) ավագ ժամանակակիցն էր։

Հուա Տուո անունը բաղկացած է չինական Հուա ազգանունից (華, բառացի՝ «փառահեղ», «Չինաստան») և հազվադեպ հանդիպող Տուո անձնանունը (佗, բառացի՝ «կուզ» կամ 陀՝ «զառիթափ բլուր»)։ Նա հայտնի էր նաև որպես Հուա Ֆու (尃, բառացի՝ «(փոշի/յուղ/և այլն) քսել»), իսկ նրա պաշտոնական անունն էր Յուանհուա (元化, բառացի՝ «արմատական վերապոխում»)։

Բժշկական հմտություններ

Որոշ գիտնականներ հակված են այն մտքին, որ նա կապ ունի չինական մարտարվեստում օգտագործվող կենսաբանական ակտիվ կետերի համակարգի զարգացման հետ։ Վիկտոր Հ. Մայերը նրան նկարագրում է որպես «բժշկական գիտելիքներով և փորձով իր ժամանակներից հարյուրավոր տարիներով առաջ»։

«Սանգուոժի» աշխատության մեջ Հուա Տուոյին բնութագրում են որպես դաոսական սյան (仙 — «անմահ»), և մանրամասն ներկայացվում նրա բժշկական մեթոդները։

Հուա Տուոն յուրացրել էր սեփական հոգին բուժելու տեխնիկան: Չնայած իր ժամանակակիցները կարծում էին, որ նա պետք է, որ 100 տարեկան լինի, նա դեռևս առույգ և թարմ տեսք ուներ: Հուա Տուոն նաև չափազանց հմուտ էր դեղատոմսեր գրելու գործում: Հիվանդություններ բուժելիս նրա պատրաստած թուրմերը պահանջում էին ընդամենը մի քանի բաղադրիչ: Նրա միտքն այնքան վարժ էր բաղադրիչները ճիշտ չափաբաժիններով վերցնելու և խառնելու մեջ, որ իր դեղերի տարբեր բաղադրիչներ կշեռքով չափելու կարիք չէր լինում։ Հենց թուրմը լավ եփվում էր, այն արդեն կարելի էր խմել: Հուա Տուոն հիվանդին ասում էր, թե ինչպես ընդունել դեղը և գնում, որից հետո հիվանդի վիճակն անմիջապես բարելավվում էր: Եթե Հուա Տուոն կիրառում էր կիզախառնում, նա միայն աննշան հատվածներ էր այրում, և յուրաքանչյուր տեղում թողնում էր ընդամենը յոթ կամ ութ առանձին այրվածքներ, որոնց հիվանդությունը միանգամից արձագանքում էր բուժման ընթացքում: Եթե նա ասեղնաբուժություն էր կիրառում, դա նույնպես մեկ կամ երկու տեղում էր գործածվում: Ասեղը մտցնելիս հիվանդին հրահանգում էր. «Հիմա ասեղի ծայրը այս կամ այն կետ եմ տանելու: Երբ զգաք՝ այնտեղ է, ինձ ասեք»: Հենց հիվանդը ասում էր, որ ասեղի ծայրն արդեն հասել է նշված կետ, նա հանում էր ասեղը, և հիվանդությունը նույնպես գրեթե ամբողջությամբ ապաքինվում էր: Եթե հիվանդությունը կենտրոնացած էր ներքին օրգաններում, որտեղ ասեղնաբուժության և դեղերի ազդեցությունը չէր հասնում, Հուա Տուոն հասկանում էր, որ վիրահատություն է անհրաժեշտ: Նման դեպքերում նա իր հիվանդներին մորֆինի փոշու լուծույթ էր տալիս, որից հետո նրանք անմիջապես թմրում էին, ասես՝ մեռած լինեին և լիովին անզգայանում: Այնուհետև նա կատարում էր կտրվածք և հեռացնում ախտահարված հյուսվածքները: Եթե հիվանդությունը աղիքներում էր, նա դրանք կտրում էր և ջրով հեռացնում, որից հետո կարում էր որովայնը և յուղ քսում: Մոտ չորս-հինգ օր հետո ցավն անցնում էր: Հիվանդի գիտակցությունն աստիճանաբար վերականգնվում էր և մեկ ամսվա ընթացքում նա վերադառնում էր իր բնականոն կյանքին:

«Հոուհանշու» աշխատության մեջ զետեղված Հուա Տուոյի կենսագրությունը բացատրում է, որ այս մաֆեյսան կամ «թմրեցնող եռացրած փոշու» թուրմը լուծվում էր ցզյիուի (酒, բառացի՝ «ալկոհոլային ըմպելիք, գինի») մեջ։ «Մաֆեյսան» անզգայացնող լիկյորի նրա դեղատոմսը կորել կամ ոչնչացվել է նրա բոլոր մյուս ձեռագրերի հետ միասին։ «Սուի տոհմի գիրքը» թվարկում է հինգ բժշկական գրքեր, որոնք վերագրվում են Հուա Տուոյին և նրա աշակերտներին, սակայն դրանցից ոչ մեկը մեզ չի հասել։

Չեն Դեն

«Սանգուոժի»-ում ներկայացված Հուա Տուոյի կենսագրության հաջորդ հատվածում թվարկվում է 16 բժշկական դեպք՝ 10 ներքին ախտորոշումների, 3 վիրաբուժական, 2 գինեկոլոգիական և 1 մանկաբուժական դեպք: Հուա Տուոյի հիվանդությունների բուժումը հիմնականում կենտրոնացած էր ներքին հիվանդութհունների վրա, սակայն ներառում էր նաև վիրաբուժություն, գինեկոլոգիա և մանկաբուժություն: Նա ազատվում էր մակաբույծներից, կատարում հղիության ընդհատումներ և բուժում խոցեր, վերքեր ու թմրեցումներ: Օրինակ՝

Գուանգլինգի կառավարիչ Չեն Դենն ուներ մի հիվանդություն, որը նրա կրծքավանդակում խեղդող տհաճ զգացողություն էր առաջացնում: Նաև նրա դեմքը կարմրած էր, և չուներ ուտելու ցանկության: Հուա Տուոն ստուգեց նրա զարկերակն ու ասաց. «Ձերդ գերազանցություն, ձեր ստամոքսում մի քանի փայնթ մակաբույծ որդեր կան, և դուք գտնվում եք խոց ունենալու եզրին: Սա հում ձուկ ուտելուց արդյունք է»: Ուստի նա կառավարչի համար պատրաստեց երկու փայնթ թուրմ։ Սկզբում, Հուա Տուոն նրան տվեց մեկ փայնթ, իսկ քիչ անց՝ մնացածը: Մեկ անգամ ճաշելու ժամանակահատվածում կառավարիչը փսխեց մոտ երեք փայնթ մակաբույծ: Դրանք ունեին կարմիր գլուխներ և բոլորը թփրտում էին. մարմինների կեսը նման էր սաշիմիի (հում ձկան կտորների): Նախկին տհաճությունն անմիջապես թեթևացավ: «Այս հիվանդությունը երեք տարի անց գլուխ կբարձրանա: Եթե ձեզ լավ բժիշկ խնամի, նա կկարողանա փրկել ձեզ»: Հիվանդությունն իսկապես գլուխ բարձրացավ նշված ժամանակ անց: Այդ ժամանակ Հուա Տուոն տարածքում չէր, և կառավարիչը մահացավ, ինչպես կանխատեսել էր Հուա Տուոն, որ տեղի կունենար լավ բժշկի բացակայության դեպքում:

Ցաո Ցաոն և մահապատիժը

Ցաո Ցաոն (155–220)՝ զորավար, որն իշխանության եկավ Հան արքայատոհմի մայրամուտին և Երեք թագավորությունների ժամանակաշրջանում հիմնադրեց Ցաո Վեյ պետությունը, հավանաբար Հուա Տուոյի ամենահայտնի հիվանդն էր։ Նա տառապում էր քրոնիկական գլխացավերից, որոնք հնարավոր է՝ ուղեղի ուռուցքի հետևանք էին։

Ցաո Ցաոն լսել էր Հուա Տուոյի մասին և կանչեց նրան պալատ, որտեղ վերջինս հաճախ էր ներկա լինում։ Ցաո Ցաոն տառապում էր սուր գլխացավերից։ Ամեն նոպայի ժամանակ նրա մոտ գլխապտույտ և շփոթություն էր սկսում։ Հուա Տուոն կիրառում էր ասեղնաբուժություն՝ թիրախավորելով ստոծանիական անցումային կետը, և գործողության ավարտից անմիջապես հետո հիվանդությունն ապաքինվում էր։

Ցաո Ցաոյի վիճակը թարգմանվել է նաև որպես «միգրենային գլխացավեր՝ ուղեկցվող հոգեկան խանգարումներով և գլխապտույտով», իսկ ներբանի վրա գտնվող ասեղնաբուժական կետը կոչվել է Յունցյուան («գործող շատրվան»): Ցաո Ցաոն հրամայեց Հուա Տուոյին դառնալ իր անձնական բժիշկը՝ աշխատանք, որից Հուա Տուոն խուսափում էր:

Հուա Տուոյի բացառիկ հմտությունների օրինակները հիմնականում այսպիսին են: Սակայն, քանի որ նա ի սկզբանե ուսանող էր, նա հաճախ էր դժգոհում, որ իրեն դիտարկում էին որպես արհեստավարժ բժիշկ: Հետագայում, երբ Ցաո Ցաոն իր ձեռքը վերցրեց պետական գործերի անմիջական վերահսկողությունը, նրա հիվանդությունը սրվեց, և Հուա Տուոյին կարգադրեց՝ սպասարկի բացառապես իրեն: «Դժվար թե ձեր բուժումը մոտ ապագայում ավարտվի, սակայն եթե մենք բուժման ընթացքն ավելի երկար պահպանենք, ձեր կյանքը հնարավոր կլինի երկարաձգել»:

Հուա Տուոն բազմիցս իր կնոջ հիվանդ լինելու պատրվակով խուսափում էր Ցաո Ցաոյին բուժելուց, սակայն Ցաո Ցաոն բացահայտեց խաբեությունը և հրամայեց մահապատժի ենթարկել Հուա Տուոյին։ Սուն Յուն՝ Ցաո Ցաոյի խորհրդականներից մեկը, բժշկի անունից ներողություն աղերսեց։

Հուա Տուոն երկար ժամանակ տնից բացակայել էր և փափակում էր վերադառնալ, ուստի ասաց. «Ես հենց նոր նամակ ստացա տնից և կցանկանայի ժամանակավորապես վերադառնալ»: Տուն հասնելուց հետո, արդարանալով կնոջ հիվանդությամբ, նա մի քանի անգամ խնդրեց երկարաձգել իր արձակուրդը և չվերադարձավ: Ցաո Ցաոն բազմիցս նամակներ էր գրում Հուա Տուոյին՝ հետ կանչելով նրան, և կայսերական հրամաններ արձակեց գավառական ու շրջանային իշխանություններին՝ Հուա Տուոյին հետ ուղարկելու համար: Իր կարողությունն արժևորելով և ապրուստի համար ուրիշներին սպասարկելը տհաճ համարելով՝ Հուա Տուոն շարունակ հետաձգում էր վերադառնալը: Ցաո Ցաոն խիստ բարկացավ և մարդկանց ուղարկեց հետաքննություն անցկացնելու համար: Եթե Հուա Տուոյի կինն իսկապես հիվանդ լիներ, Ցաո Ցաոն նրան կնվիրեր քառասուն կոտ ոսպ և մեղմ կգտնվեր արձակուրդի ավարտի ժամկետը սահմանելիս: Բայց եթե Հուա Տուոն խուսափեր պատասխանատվությունից, ապա նա պետք է ձերբակալվեր և հետ ուղարկվեր: Արդյունքում Հուա Տուոն բանտարկվեց Սյուչանգի բանտում, որտեղ հարցաքննությունից հետո խոստովանեց իր մեղքը: Ի շահ Հուա Տուոյի, Սուն Յուն ասաց. «Հուա Տուոյի մեթոդներն իսկապես արդյունավետ են, և մարդկանց կյանքերը դրանցից են կախված: Տեղին կլինի, որ դուք ներողամիտ լինեք նրա հանդեպ»: «Մի՛ անհանգստացիր»,— ասաց Ցաո Ցաոն,— «մի՞թե կարծում ես՝ երկնքի տակ նրա նման այլ առնետներ չկան»:

Հուա Տուոն մահապատժին սպասելիս գրի է առել իր բժշկական մեթոդները, սակայն ոչնչացրել է իր «Ցին Նան Շու»-ն (բառացի՝ «կանաչ պայուսակի գիրք», որը դասական չինարենում դարձել է «բժշկական աշխատանքների տեքստ» հասկացության հոմանիշը):

Ի վերջո Հուա Տուոյի դեմ հետաքննությունն ավարտվեց մահապատժի հայտարարությամբ։ Երբ Հուա Տուոն մահապատժի շեմին էր, նա հանեց գրվածքներով մի մագաղաթ և հանձնեց բանտապահին՝ ասելով. «Սա կարող է մարդկանց կյանքեր փրկել»։ Վախենալով օրենքից՝ բանտապետը չընդունեց այն, Հուա Տուոն նույնպես չպառտադրեց։ Փոխարենը կրակ խնդրեց, որում այրեց մագաղաթը։

Այս կորուստը չինական ավանդական բժշկության համար անդառնալի էր։ Իլզա Ֆայթը նշում է. «Դժբախտաբար, Հուա Տուոյի աշխատությունները ոչնչացվածեին. նրա վիրաբուժական մեթոդները մոռացության մատնվեցին, բացառությամբ ստերջացման մեթոդի, որը շարունակեց կիրառվել։ Վիրաբուժության նկատմամբ կրոնական բացասական վերաբերմունքի պատճառով վիրաբույժի սոցիալական դիրքը գնալով ավելի արժեզրկվեց, ինչն անհնարին դարձրեց չինական վիրաբուժության վերածնունդը»։

«Լիեզի»-ի (գիրք, որում դաոսական մտքեր են զետեղված) մի լեգենդ պնդում է, որ հռչակավոր բժիշկ Բյան Քյուն (մ.թ.ա. 500 թ.) օգտագործել է անզգայացում՝ սրտի կրկնակի փոխպատվաստում կատարելու համար, սակայն չորրորդ դարի այդ տեքստը կազմվել է Հուա Տուոյի «մաֆեյսանը» կիրառելուց հետո։

Ցաո Ցաոն հետագայում զղջաց Հուա Տուոյին մահապատժի ենթարկելու համար, երբ նրա որդին՝ Ցաո Չոնը (196–208)՝ մի հրաշամանուկ, որը հնարավոր է՝ ինքնուրույն բացահայտել և կիրառել էր Արքիմեդի օրենքը, մահացավ հիվանդությունից։

Հուա Տուոյի մահից հետո Ցաո Ցաոյի սուր գլխացավերը դեռ մնացել էին։ «Հուա Տուոն կարող էր բուժել ինձ»,— ասաց Ցաո Ցաոն,— «բայց այդ ստահակը երկարաձգեց իմ հիվանդությունը՝ ցանկանալով դրանով իսկ ամրապնդել սեփական դիրքը։ Հետևաբար, նույնիսկ եթե ես այդ խարդախին մահապատժի չենթարկեի, նա երբեք չէր վերացնի հիվանդությանս օջախը»։ Ավելի ուշ, երբ նրա սիրելի որդին՝ Ցանշուն (Ցաո Չոնի հարգի անունը), օրհասական վիճակում էր, Ցաո Ցաոն հառաչանքով ասաց. «Ես զղջում եմ Հուա Տուոյին մահապատժի ենթարկելու և որդուս անիմաստ մահվան պատճառ հանդիսանալու համար»։

«Սանգուոժի»-ում Հուա Տուոյի մահվան հստակ տարեթիվը նշված չէ, բայց քանի որ Ցաո Չոնը 208 թվականին է մահացել, Հաո Տուոն հնարավոր չէ՝ ավելի ուշ մահացած լիներ։

Աշակերտներ։ Ու Պու և Ֆան Ա

Հուա Տուոյի կենսագրությունն ավարտվում է նրա աշակերտների՝ Ու Պուի (吳普 ) և Ֆան Աի (樊阿 ) մասին պատմություններով:

Գուանգլինգից Ու Պուն և Պենչենից Ֆան Ան սովորել են Հուա Տուոյի մոտ։ Օգտագործելով Հուա Տուոյի բուժման մեթոդները՝ Ու Պուն բազմաթիվ մարդկանց է լիովին բուժել։ «Մարդու մարմինը ֆիզիկական ճիգերի կարիք ունի»,— ասել է Հուա Տուոն Ու Պուին,— «բայց չպետք է չափն անցնել։ Վերջույթների օգտագործումը նպաստում է կերակրի մեջ եղած սննդանյութերի ներծծմանը և հնարավորություն է տալիս զարկերակային արյանն ազատ հոսել՝ կանխելով հիվանդությունների առաջացումը։ Դա նման է դռան ծխնիին, որը երբեք չի փտում միջատներից կամ որդերից՝ մշտական բացվելու և փակվելու պատճառով։ Ահա թե ինչու էին հնադարյան իմաստուններն արջի պես քայլում և բվի պես պտտում գլուխը, երբ կիրառում էին դուկցիա (կենսական թթվածնի շրջանառություն շնչառական ուղիներով)։ Նրանք ձգում էին իրենց գոտկատեղն ու վերջույթները և շարժում բոլոր հոդերը՝ ձգտելով կանխել ծերացումը։ Ես ունեմ մի մեթոդ՝«հինգ կենդանիների վարժություն» անվանմամբ։ Առաջինը վագրն է, երկրորդը՝ եղնիկը, երրորդը՝ արջը, չորրորդը՝ կապիկը, հինգերորդը՝ թռչունը։ Դրանք կարող են օգտագործվել նաև հիվանդություններից ազատվելու համար և օգտակար են սրունքների ու ոտնաթաթերի համար, քանի որ դուկցիայի տեսակ են։ Եթե մարմնի որևէ մասում անհանգստություն զգաք, վեր կացեք և կատարեք իմ կենդանական վարժություններից մեկը, մինչև քրտնեք, ապա ցանափոշով ձեզ պատեք։ Ձեր մարմինը կհանգստանա, և ձեր ախորժակը կբացվի»։

Ֆան Ա-ն հմուտ էր ասեղնաբուժության մեջ և ասեղներն արտասովոր խորությամբ էր աշխատացնում: Վիկտոր Հ. Մայերը նշում է՝ այս անսովոր անունը կարող է մատնանշել՝ Ֆան Ան օտարերկրացի էր, իսկ տվյալ տարածքը գտնվում էր ներկայիս Ցզյանսու նահանգի Տոնշան շրջանի մոտակայքում, որը համարվում է «Չինաստանում առաջին հայտնի բուդդայական համայնքի վայրը»:

Ֆան Ան Հուա Տուոյից խնդրեց ծամվող սպեղանի, որն օգտակար կլիներ առողջության համար, և Հուա Տուոն ցույց տվեց՝ ինչպես պատրաստել փոշի՝ եղրիզենու տերևներից և արևելյան սիգեսբեկիա (վերքերի համար օգտագործվող հնդկական բույս): Չափաբաժիններն են՝ 14 ունցիա մանրացված արևելյան սիգեսբեկիա՝ եղրիզենու մանրացված տերևների յուրաքանչյուր փայնթի դիմաց: Հուա Տուոն ասաց, որ եթե մարդն ընդունի այս դեղամիջոցի տևական կուրս, այն կվերացնի մակաբույծների 3 տեսակ, կբարելավի 5 ներքին օրգանների վիճակը, մարմնին կհաղորդի թեթևություն և կկանխի մազերի սպիտակեցումը:

Այս խոտաբույսերն են՝ «ցիյե»-ն (漆叶 , եղրիզենու տերևներ) և «ցինդյան»-ը (青黏 , արևելյան սիգեսբեկիա):

Ժառանգություն

Սոնգ արքայատոհմի կոնֆուցիական աշակերտ Յե Մենգդեն (1077–1148) քննադատել է «Սանգուոժի»-ում և «Հոուհանշու»-ում տեղ գտած Հուա Տուոյի կենսագրությունները՝ դրանք համարելով առասպելներ։ Իր «Բժիշկները չեն կարող հարություն տալ մեռածներին» էսսեում նա կրկնել է Հուա Տուոյի կողմից անզգայացման կիրառմամբ ներքին վիրահատություններ կատարելու նկարագրությունները և պատճառաբանել.

«Սա բացատրելու որևէ սկզբունք բացարձակապես գոյություն չունի: Այն, ինչ մարդուն դարձնում է մարդ, նրա ֆիզիկական կերպարանքն է, իսկ այն, ինչ կենդանացնում է ֆիզիկական կերպարանքը՝ կենսական շունչն է: Ես տարբերակ չունեմ իմանալու՝ արդյոք Հուա Տուոյի դեղամիջոցը կարող էր մարդուն հասցնել անգիտակից հարբեցման այնպիսի աստիճանի, որ նա կարողանար դիմանալ մարմինը կտրելուն և լիովին ապաքինվել՝ ստիպելով վնասված մասերին նորից վերականգնվել: Սակայն, երբ որովայնը, մեջքը, աղիքները կամ ստամոքսը կտրված և մասնատված են, ինչպե՞ս կարող են դրանք նորից համակվել կենսական շնչով: Լինելով նման վիճակում՝ ինչպե՞ս կարող են դրանք վերակենդանանալ: Եթե Հուա Տուոն կարողանար դա անել, ապա յուրաքանչյուր անդամահատման պատժի ենթարկված ոք կկարողանար նորից կյանքի կոչվել, և այլևս իմաստ չէր ունենա ֆիզիկական խեղումներ ենթադրող արքունական պատիժներ իրականացնելը»:

Հետագայում, ի պատիվ Հուա Տուոյի, ողնաշարի հարակից 34 ասեղնաբուժական կետերի մի խումբ անվանվել է «Հուա Տուո Ցզյացզի» (華佗夹脊 ): Հուա Տուոն համարվում է «շենյի» (神醫 , shenyi, «աստվածային բժիշկ») և որոշ չինական տաճարներում պաշտամունքի է արժանանում որպես բժշկության աստվածություն կամ անմահ սուրբ: «Հուա Տուոյի վերամարմնավորում» (華佗再世 , Hua Tuo zaishi) արտահայտությունը պատվաբեր տիտղոս է, որը տրվում է բացառիկ հմուտ բժիշկներին՝ ի նշան հարգանքի:

Գեղարվեստական տեղեկություն

Ուտագավա Կունիյոշիի Հուա Տուոյին պատկերող փայտափորագրությունը՝ Գուան Յուի վրա վիրահատություն կատարելիս։

14-րդ դարի «Երեք թագավորությունների պատմությունը» պատմավեպում Հուա Տուոն բուժում է զորավար Գուան Յուին, որը 219 թվականին Ֆանչենի ճակատամարտի ժամանակ բազկից վիրավորվել էր թունավոր նետով։ Հուա Տուոն առաջարկում է անզգայացնել Գուան Յուին, սակայն վերջինս պարզապես ծիծաղում է և ասում, որ չի վախենում ցավից։ Հուա Տուոն դանակի օգնությամբ կտրում է Գուան Յուի բազկի մաշկը և ոսկորից քերում թույնը, իսկ գործողության ձայները վախ են ներշնչում բոլոր ներկաներին։ Այս տանջալից բուժման ընթացքում Գուան Յուն շարունակում է «վեյցի» (չինական սեղանի խաղ,) խաղալ Մա Լյանի հետ՝ առանց ցավին արձագանքելու։ Հետո, երբ Մա Լյանը հարցնում է նրան այդ մասին, Գուան Յուն պատասխանում է, որ իր զորքի մարտական ոգին բարձր պահելու համար ձևացնում էր, թե ցավ չի զգում։ Հուա Տուոյի հաջող վիրահատությունից հետո Գուան Յուն, ինչպես հարկն է, նրան պարգևատրում է շքեղ խնջույքով և 100 ունցիա ոսկի նվիրում, սակայն Հուա Տուոն հրաժարվում է՝ ասելով, որ բժշկի պարտքն է բուժել հիվանդներին, ոչ թե շահույթ ստանալը։ Չնայած ըստ պատմական աղբյուրների Հուա Տուոն մահացել է 208 թվականին՝ Ֆանչենի ճակատամարտում Գուան Յուի պատերազմելուց մեկ տասնամյակ առաջ, նրա Գուան Յուին վիրահատելու այս պատմությունը դարձել է հանրահայտ արվեստի թեմա։

«Սանգուոժի» պատմական փաստաթուղթն արձանագրել է, որ Գուան Յու իրականում տարել է ոսկրային վիրահատություն և իրոք, դեմքին ցավի նշույլ չի եղել։ «Սանգուոժի»-նում նշված է ո՛չ վիրաբույժի անունը, ո՛չ էլ վիրահատության ստույգ ժամանակը։

Հետագայում Ցաո Ցաոն կանչում է Հուա Տուոյին՝ բուժելու իր գլխի քրոնիկ տանջալից ցավը, որը պարզվում է՝ ուղեղի ուռուցքի հետևանք էր: Հուա Տուոն տեղեկացնում է Ցաո Ցաոյին, որ ուռուցքը հեռացնելու համար անհրաժեշտ կլինի բացել ուղեղը՝ կտրելով գլխամաշկը, ուռուցքը հեռացնել և հետ կարել այն, ընդ որում՝ ամբողջ ընթացքում Ցաո Ցաոն լինելու էր լիովին անզգայացված: Սակայն Ցաո Ցաոն կասկածում է, որ Հուա Տուոն իրեն սպանելու միտում ունի, ուստի հրամայում է ձերբակալել և բանտարկել նրան: (Ցաո Ցաոյի կասկածները մասամբ պայմանավորված էին Ջի Պինի՝ կայսերական բժիշկի, նախկին մահափորձով՝ նրան ստիպողաբար թունավորված դեղամիջոց խմեցնելով):

«Երեք թագավորությունների պատմությունը» վեպում Հուա Տուոն իր «Ցին Նան Շու» (Հուա Տուոյի դեղատոմսերի գիրքը) աշխատությունը փոխանցում է բանտապահին, որպեսզի իր բժշկական ժառանգությունը շարունակի ապրել: Հետագայում նա մահանում է բանտում: Բանտապահի կինն այրում է գիրքը՝ մահվան մեջ մեղադրվելու վախից, սակայն բանտապահին հաջողվում է փրկել մի քանի էջ, որոնք վերաբերում էին հավերին և բադերին ստերջացնելուն։ Մնացած էջերն անվերադարձ վերացել են։

Մաֆեյսան

Հուա Տուոյի նորարարական անզգայացնող միջոցը՝ մաֆեյսանը (բառացի՝ «կանեփի եռացրած փոշի», համարվում է աշխարհում առաջին անզգայացնողը և ենթադրաբար օգտագործվել է վիրահատությունների ժամանակ), մնում է դարավոր առեղծված: «Երեք թագավորությունների տարեգրությունը» և «Ուշ Հան արքայատոհմի գիրքը» նրան են վերագրում Արևելյան Հան արքայատոհմի ժամանակաշրջանում այս անզգայացման ստեղծումը: Սակայն բնօրինակի ոչ մի գրավոր արձանագրություն կամ բաղադրիչ չի պահպանվել, թեև հետագա ժամանակաշրջանների չինացի բժիշկների կողմից տարբեր ենթադրություններ են արվել: Չինական գրականության մեջ մաֆեյսանի պատմական գոյության վերաբերյալ կան հակասական կարծիքներ։

«Մաֆեյսան» անունը բաղկացած է Մա ((麻). «կանեփ», «թելատու կանեփ», «թմրած»), Ֆեյ ((沸). «եռացող», «փրփրուն»), Սան ((散). «ցրել», «տարրալուծել» կամ «փոշիացված դեղամիջոց»): «Մա» տերմինը նշանակում է նաև «թմրածություն» (օրինակ՝ մաձույ 麻醉 - «անզգայացնող»), ինչը իմաստաբանորեն «բխում է կանեփի պտուղների և տերևների հատկություններից, որոնք օգտագործվում էին բժշկական թուրմերի մեջ»։

Ժամանակակից չինարենում mafei-ն վերակազմվում է որպես Հին չինարեն՝ *mrâipəts, Ուշ Հան արքայատոհմի չինարեն (Հուա Տուոյի օրոք)՝ maipus և Միջին չինարեն՝ mapjwəi։

Բազմաթիվ չինագետներ և չինական ավանդական բժշկության մասնագետներ ենթադրություններ են արել «մաֆեյ» փոշու անզգայացնող բաղադրիչների վերաբերյալ: Ֆրեդերիկ Պ. Սմիթը պնդում է, որ Հուա Տուոն՝ «չինական պատմական ռոմանսի Մախաոնը», օգտագործել է յաբուլու (押不蘆; Mandragora officinarum կամ «Մանդրագորա»), այլ ոչ թե հուոմա (火麻; «կանեփ»), և մանտուոլո (曼佗羅; Datura stramonium կամ «Ստրախոտ»): Հատկանշական է, որ ստրախոտի չինարեն անվան մեջ առկա է Հուա Տուոյի անձնանունը՝ «Տուո» (佗): Ըստ Սմիթի՝ այս բաղադրիչները «լուծվում էին գինու մեջ և խմվում որպես հիմարեցնող դեղամիջոց»:

Հերբերտ Ջայլսը (1897 թ.) մաֆեյսանը թարգմանել է որպես «հաշիշ», իսկ նրա որդին՝ Լայոնել Ջայլսը, «կանեփի փրփրուն փոշին» նույնպես նմանեցնում է «հաշիշ կամ բանգ (կանեփից պատրաստված հնդկական ըմպելիք) հիշեցնող մի բանի»: Իլզա Վեյթը մեջբերում է չինագետ Էրիխ Հաուերի կարծիքն, ըստ որի՝ «մա-ֆեյ-ը (麻沸 ) նշանակում է «ափիոն»։ Վիկտոր Հ. Մեյրը նշում է, որ mafei-ն «կարծես որևէ հնդեվրոպական բառի տառադարձություն լինի, որը կապված է «մորֆին» բառի հետ»։ Թեև Ֆրիդրիխ Սերտյուրներն առաջին անգամ մորֆինն ափիոնից անջատել է 1804 թվականին, Մայերը ենթադրում է. «Հնարավոր է, որ «մորֆին» անվանը նման որևէ անուն արդեն կիրառության մեջ է եղել նախկինում՝ որպես ափիոնի այդ ածանցյալի կամ մեկ այլ բնական նյութի անզգայացնող հատկությունների բնորոշում»։

Վան Չժենգուոն և Չեն Պինը փաստում են, որ «գալիք սերունդների գիտնականների» շրջանում կա համաձայնություն այն մասին, որ «մաֆեյը» պարունակում էր յանցզինհուա (洋金花 , ստրախոտ) և ուտոու (烏頭 ; «ընձախոտի կոճղարմատ, չինացի վանականի գլխարկ») կամ ցաոու (草烏 ; Կուզնեցովի ընձախոտ)։

Լու Գվեյ-Դզենը և Ջոզեֆ Նիդհեմը ենթադրում են՝ Հուա Տուոն ասեղնաբուժության միջոցով հայտնաբերել էր վիրահատական անզգայացումը՝ «լիովին անկախ իրեն ճանաչում բերած թմրեցնող թուրմերից․ եթե այո, ապա դա մնացել է իր և իր անմիջական աշակերտների միջև, որպեսզի գաղտնիքը չբացահայտվի »։

Տես նաև

• «Երեք թագավորություններ» պատմավեպի անձանց ցանկ

Ծանոթագրություններ

• Chen, Jinhua (2007). Philosopher, Practitioner, Politician: The Many Lives of Fazang (643-712). Brill.
• Chen, Shou (c. 200s). Records of the Three Kingdoms (չինարեն). Vol. 29.
• Chen, Yinque (1977). Biographies of Cao Chong and Hua Tuo in the Sanguozhi and their relationship with Buddhist legends (չինարեն). Jiushi chuban.
• de Crespigny, Rafe (2007). A biographical dictionary of Later Han to the Three Kingdoms (23–220 AD). Leiden: Brill. ISBN 978-90-04-15605-0.
• DeWoskin, Kenneth J. (1983). Doctors, Diviners and Magicians of Ancient China: Biographies of Fang-Shih. Columbia University Press.
• Fan, Ka Wai (2004). «On Hua Tuo's Position in the History of Chinese Medicine». The American Journal of Chinese Medicine. 32 (2): 313–320. doi:10.1142/S0192415X04001965. PMID 15315268.
• Fan, Ye (c. 400s). Book of the Later Han (չինարեն). Vol. 82.
• Giles, Herbert A. (1897). A Chinese Biographical Dictionary. Kelly & Walsh.
• Giles, Lionel (1912). Taoist Teachings from the Book of Lieh-Tzŭ. Wisdom of the East.
• Giles, Lionel (1948). A Gallery of Chinese Immortals. J. Murray.
• Li, Hui-Lin (1974). «The Origin and Use of Cannabis in Eastern Asia: Linguistic-Cultural Implications». Economic Botany. 28 (3): 293–301. Bibcode:1974EcBot..28..293L. doi:10.1007/bf02861426. S2CID 31817755.
• Lu, Gwei-Djen; Needham, Joseph (2002). Celestial Lancets: A History and Rationale of Acupuncture and Moxa. Routledge.
• Mair, Victor H. (1994). «The Biography of Hua-t'o from the "History of the Three Kingdoms"». In Victor H. Mair (ed.). The Columbia Anthology of Traditional Chinese Literature. Columbia University Press. էջեր 688–696.
• Salguero, C. Pierce (2009). «The Buddhist medicine king in literary context: reconsidering an early medieval example of Indian influence on Chinese medicine and surgery». History of Religions. 48 (3): 183–210. doi:10.1086/598230. S2CID 162211011.
• Schuessler, Axel (2007). An Etymological Dictionary of Old Chinese. University of Hawaii Press.
• Smith, Frederick P (1871). Contributions towards the Materia Medica and Natural History of China. Trubner & Co.
• Veith, Ilza (1966). Huang Ti Nei Ching Su Wen; The Yellow Emperor's Classic of Internal Medicine. University of California Press.
• Wang, Zhenguo; Chen, Ping (1999). History and Development of Traditional Chinese Medicine. IOS Press.

Արտաքին հղումներ

• Hua Tuo, Subhuti Dharmananda
• Hua Tuo: A miraculous healer in ancient China Արխիվացված 2010-12-22 Wayback Machine, Association for Asian Research
• A Brief Biography of Hua Tuo(չաշխատող հղում) , John Chen
• Shifu Alan Tinnion - Five Animal Frolics Hua Tuo Nei Gong 華 佗 內 功

Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Հուա Տուո» հոդվածին։