Հորմուզի նեղուցի ճգնաժամ (2026)
2026 թվականի Հորմուզի նեղուցի ճգնաժամը շարունակվող աշխարհաքաղաքական և տնտեսական խաթարում է, որը կենտրոնացած է Հորմուզի նեղուցի՝ համաշխարհային էներգետիկ առևտրի համար կենսական նշանակություն ունեցող ծովային անցակետի շուրջ։ Ճգնաժամը սկսվել է 2026 թվականի փետրվարի 28-ին՝ Իրանի դեմ Միացյալ Նահանգների և Իսրայելի համատեղ ռազմական հարվածներից հետո, որոնք ներառել են Իրանի գերագույն առաջնորդ Ալի Խամենեիի սպանությունը։ Ի պատասխան՝ Իրանը հրթիռներով և անօդաչու թռչող սարքերով պատասխան հարվածներ է հասցրել Իսրայելի տարածքի և Պարսից ծոցի երկրներում տեղակայված ԱՄՆ ռազմաբազաների ուղղությամբ, մինչդեռ Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսը (ԻՀՊԿ) տարածել է նախազգուշացումներ՝ արգելելով նավերի անցումը նեղուցով, ինչը հանգեցրել է նավագնացության փաստացի դադարեցմանը։
Նախազգուշացումները և նավերի դեմ հետագա հարձակումները հանգեցրել են ծովային տարանցման կտրուկ անկման. լցանավերի երթևեկությունը սկզբում նվազել է մոտավորապես 70%-ով, և ավելի քան 150 նավ խարիսխ է նետել նեղուցից դուրս՝ ռիսկերից խուսափելու նպատակով[1][2], իսկ շուտով երթևեկությունը հասել է գրեթե զրոյական մակարդակի։ Այս խափանումն ազդել է նավթի համաշխարհային օրական մատակարարման մոտ 20%-ի և հեղուկացված բնական գազի (ՀԲԳ) զգալի ծավալների վրա՝ դրդելով բեռնափոխադրող խոշոր ընկերություններին դադարեցնել գործունեությունը տվյալ տարածքում[3][4]: Նավթի և գազի գները կտրուկ աճել են. «Brent» տեսակի հում նավթի արժեքը բարձրացել է մինչև 13%-ով՝ հասնելով 82 ԱՄՆ դոլարի մեկ բարելի դիմաց, ինչը տեղի է ունեցել մատակարարումների երկարատև պակասորդի մտավախությունների ֆոնին, որը կարող է գները հասցնել մինչև 100 դոլարի՝ մեկ բարելի դիմաց[2][5][6]:
Նախապատմություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Իրանի, Միացյալ Նահանգների և Իսրայելի միջև լարվածությունը 2026 թվականին ընդառաջ սրվել է, ինչը բխել է Ժնևում ձախողված միջուկային բանակցություններից և 2025 թվականին տեղի ունեցած նախորդող 12-օրյա օդային հակամարտությունից[7]: Ի պատասխան սպառնալիքների՝ Իրանն ազդարարել է Հորմուզի նեղուցում հնարավոր խափանումների մասին՝ ներառյալ ամսվա սկզբին որպես նախազգուշացում նեղուցի ժամանակավոր մասնակի փակումը[7]: Նեղուցն իր ամենանեղ հատվածում ունի 21 մղոն (34 կմ) լայնություն՝ ձևավորելով ծովային անցուղի Իրանի և Օմանի միջև։ Նրա երկու միակողմանի ծովային ուղիներն ապահովում են օրական շուրջ 20 միլիոն բարել նավթի տարանցումը, ինչը կազմում է ծովային ճանապարհով իրականացվող նավթի համաշխարհային առևտրի մոտ 20%-ը, հիմնականում այնպիսի արտադրողներից, ինչպիսիք են Սաուդյան Արաբիան, Արաբական Միացյալ Էմիրությունները, Իրաքը և Քաթարը[8][1]։ 2024 թվականին նեղուցով հում նավթի և կոնդենսատների բեռնափոխադրումների մոտ 84%-ն ուղղվել է դեպի ասիական շուկաներ[4]:
Փետրվարի 15-ից 20-ն ընկած ժամանակահատվածում Իրանը նորմալ ցուցանիշի համեմատ 3 անգամ ավելացրել է նավթի արտահանումը և կրճատել նավթի պաշարները՝ խափանումների ռիսկը նվազեցնելու նպատակով, իսկ Սաուդյան Արաբիան ձեռնարկել է համանման քայլեր[9]:
Հարվածներին նախորդող օրերին նեղուցով անցնող նավերի համար պատերազմական ռիսկի ապահովագրավճարներն աճել են՝ յուրաքանչյուր տարանցման համար նավի ապահովագրական արժեքի 0,125%-ից հասնելով 0,2%-ից մինչև 0,4%-ի։ Շատ խոշոր նավթատարների դեպքում սա կազմում է քառորդ միլիոն դոլարի աճ[10][11]։
Իրավիճակի սրում
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]2026 թվականի փետրվարի 28-ին Միացյալ Նահանգները և Իսրայելը «Էպիկական ցասում» (Epic Fury) գործողության շրջանակներում համակարգված ավիահարվածներ են իրականացրել Իրանի դեմ՝ թիրախավորելով ռազմական հաստատությունները, միջուկային կայանները և ղեկավարությանը, ինչը հանգեցրել է Ալի Խամենեիի մահվանը[6][11]։ Ի պատասխան՝ Իրանը հրթիռային տեղատարափով հարվածել է Իսրայելի քաղաքներին և Պարսից ծոցում (այդ թվում՝ ԱՄԷ-ում, Քաթարում և Բահրեյնում) տեղակայված ԱՄՆ ռազմաբազաներին, ինչը մարդկային զոհերի և ենթակառուցվածքների վնասների պատճառ է դարձել[12][13]։ Հակամարտությունը տարածվել է նաև Լիբանան, որտեղ Իրանի աջակցությունը վայելող «Հեզբոլլահ» խմբավորումը հրթիռներ է արձակել Իսրայելի ուղղությամբ, ինչն էլ հրահրել է Իսրայելի պատասխան հարվածները[14]։
Նեղուցի փակում
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Հարվածներից ժամեր անց ԻՀՊԿ-ն ԳԲՀ (VHF) ռադիոկապի միջոցով նախազգուշացումներ է փոխանցել նեղուցում գտնվող նավերին՝ հայտարարելով, որ ոչ մի նավի թույլ չի տրվելու անցնել[4][2][15]; Թեև փակումը իրավաբանորեն պարտադիր ուժ չունի, քանի որ Իրանը պաշտոնապես շրջափակում չի հայտարարել, ռազմական և արդյունաբերական աղբյուրները նշում են, որ անվտանգությունը հնարավոր չէ երաշխավորել, և մի շարք նավեր մնացել են նավահանգիստներում կամ հետ են վերադարձել[16]: Սպառնալիքները հանգեցրել են մասնակի փակման, ընդ որում, նավերի հետագծման տվյալները նախ ցույց են տվել երթևեկության 70% նվազում[1]:
2026 թվականի մարտի 2-ին ԻՀՊԿ-ի բարձրաստիճան պաշտոնյան պաշտոնապես հաստատել է, որ նեղուցը փակվել է՝ հետագայում սպառնալով նեղուցով անցնող ցանկացած նավի[17]:
Մարտի 2-ի կեսգիշերից անմիջապես հետո նեղուցում ոչ մի լցանավ ավտոմատ նույնականացման համակարգի ազդանշաններ չի հեռարձակել՝ վկայելով ցածր երթևեկության կամ դրա բացակայության մասին[10][18]։[19], սակայն դա հիմնված է եղել անարժանահավատ տվյալների և արբանյակային նավագնացության սարքերի վրա: Մարտի 5-ի համար պաշտպանության և փոխհատուցման ապահովագրությունը չեղարկվել է, ինչի հետևանքով նեղուցից օգտվելու տնտեսական ռիսկը նավատերերի համար չափազանց մեծ է դարձել։ Նեղուցը հայտարարվել է բարձր ռիսկային գոտի՝ անձնակազմի անդամների համար ապահովելով հավելավճար և աշխատանքից հրաժարվելու իրավունք։ Նեղուցը տեխնիկապես բաց է մնացել, սակայն փաստացի փակ է եղել[19]: Մարտի 4-ին ԻՀՊԿ-ն պնդել է նեղուցի նկատմամբ ամբողջական վերահսկողություն սահմանելու մասին[20]:
Հետևանքներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Փետրվարի 28-ի ուշ երեկոյան ելքային երթևեկությունը ծանրաբեռնված է եղել, մինչդեռ մուտքային երթևեկությունը՝ նոսր[21]:
Նեղուցի մոտակայքում առնվազն երեք լցանավ հարվածի է ենթարկվել, այդ թվում՝ մեկը Օմանի ափերի մոտ, որը հրկիզվել է[22][5]։ Առնվազն 17 նավթատար շարունակել են երթևեկել նեղուցով[23]: Մարտի 1-ին և 2-ին նեղուցում ոչ մի նավ չի հայտնվել[19]
Բեռնարկղային փոխադրումներ իրականացնող խոշոր ընկերությունները, ներառյալ Maersk-ը և Hapag-Lloyd-ը, դադարեցրել են տարանցումները նեղուցով և հարակից երթուղիներով, ինչպիսին է Կարմիր ծովը[24][25], քանի որ հութիների կողմից վերահսկվող Եմենը 2026 թվականի փետրվարի 28-ին հայտարարել է, որ նրանք վերսկսելու են իրենց հարձակումները Իսրայելի և Կարմիր ծովում գտնվող առևտրային նավերի վրա[26]: Սա ստիպել է Սուեզի ջրանցքով երթևեկությունը վերահղել Աֆրիկայի Բարեհուսո հրվանդանի շուրջը, ինչը շաբաթներ է ավելացրել տարանցման ժամանակին և մեծացրել է ծախսերը։ Ճգնաժամը խաթարել է էներգակիրների համաշխարհային մատակարարումները և արգելափակել է լցանավերը Պարսից ծոցում[27]:
Նավթի գները կտրուկ աճել են, ընդ որում, սկզբնական շրջանում «Brent» տեսակի հում նավթի արժեքը բարձրացել է 10-13%-ով, իսկ վերլուծաբանները կանխատեսել են գների հնարավոր աճ մինչև 100 դոլար մեկ բարելի դիմաց կամ ավելի, եթե խափանումները պահպանվեն[28][5][29]: Բնական գազի գները նույնպես կտրուկ աճել են Եվրոպայում[30]: ՕՊԵԿ+-ը խոստացել է արդյունահանումն ավելացնել օրական 206,000 բարելով՝ պակասորդը մեղմելու նպատակով[5]: Խափանումները գնաճի և տնտեսական անկման մտահոգություններ են առաջացրել նավթ ներկրող երկրներում[31]:
Այնպիսի հաստատությունների վերլուծաբաններ, ինչպիսիք են Barclays-ը և Goldman Sachs-ը, ընդգծել են նավթի կայուն բարձր գների ռիսկերը, եթե նեղուցի սահմանափակումները պահպանվեն ավելի երկար ժամանակահատվածում[11][6]:
Զբոսանավերը կրճատել են գործունեությունը Պարսից ծոցում և դադարել են օգտվել նեղուցից[32]:
Մարտի 3-ին Bloomberg-ը հաղորդել է, որ Իրաքը սկսել է դադարեցնել գործառնությունները Ռումայլա նավթահանքում՝ պահեստավորման տարածքի պակասի պատճառով, քանի որ լցանավերը չեն կարողացել դուրս գալ նեղուցից[33]:
Ծանոթագրություններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- ↑ 1,0 1,1 1,2 «After Iran Attacks, Ship Traffic Plummets in Strait of Hormuz». The New York Times. 2026 թ․ փետրվարի 28. Վերցված է 2026 թ․ մարտի 2-ին.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 «Oil prices rise as Iran war threatens shipping through strait of Hormuz». The Guardian. 2026 թ․ մարտի 2. Վերցված է 2026 թ․ մարտի 2-ին.
- ↑ «Oil and gas majors and traders suspend shipments via Hormuz, sources say». Reuters. 2026 թ․ փետրվարի 28. Վերցված է 2026 թ․ մարտի 2-ին.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 «How US-Israel attacks on Iran threaten the Strait of Hormuz, oil markets». Al Jazeera. 2026 թ․ մարտի 1. Վերցված է 2026 թ․ մարտի 2-ին.
- ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 «Oil jumps 10% on Iran conflict and could spike to $100 a barrel, analysts say». Reuters. 2026 թ․ մարտի 1. Վերցված է 2026 թ․ մարտի 2-ին.
- ↑ 6,0 6,1 6,2 «Oil surges and stock futures sink after war in Iran disrupts crude supply». CNN. 2026 թ․ մարտի 1. Արխիվացված օրիգինալից 2026 թ․ մարտի 2-ին. Վերցված է 2026 թ․ մարտի 2-ին.
- ↑ 7,0 7,1 «Iran-US tensions: What would blocking Strait of Hormuz mean for oil, LNG?». Al Jazeera. 2026 թ․ փետրվարի 22. Վերցված է 2026 թ․ մարտի 2-ին.
- ↑ «What is the strait of Hormuz and why is it crucial for oil supplies?». The Guardian. 2026 թ․ մարտի 1. Վերցված է 2026 թ․ մարտի 2-ին.
- ↑ Paraskova, Tsvetana (2026 թ․ փետրվարի 26). «Iran Rushes to Ship Oil Ahead of Possible U.S. Strike». OilPrice.com (անգլերեն).
- ↑ 10,0 10,1 «AIS Ship Tracking in the Strait of Hormuz: Inside the Crisis Shutting Down Global Oil». Worldwide AIS Network (անգլերեն). 2026 թ․ փետրվարի 28.
- ↑ 11,0 11,1 11,2 «Crude oil on edge as Middle East conflict deepens, will crude prices surge toward $100 per barrel?». The Times of India. 2026 թ․ մարտի 1. Արխիվացված օրիգինալից 2026 թ․ մարտի 2-ին. Վերցված է 2026 թ․ մարտի 2-ին.
- ↑ «After Iran's salvo hit their skylines, will Gulf states enter the war?». Al Jazeera. 2026 թ․ մարտի 2. Վերցված է 2026 թ․ մարտի 2-ին.
- ↑ «US-Israel war on Iran live updates: conflict spreads to Lebanon as IDF strikes Hezbollah after attack on Israel». The Guardian. 2026 թ․ մարտի 2. Վերցված է 2026 թ․ մարտի 2-ին.
- ↑ «Live Updates: Israel Strikes Hezbollah in Lebanon as War With Iran Escalates». The New York Times. 2026 թ․ մարտի 1. Վերցված է 2026 թ․ մարտի 2-ին.
- ↑ «Iran's revolutionary guards tell ships passage through Strait of Hormuz 'not allowed', EU naval mission official says». Reuters. 2026 թ․ փետրվարի 28. Վերցված է 2026 թ․ փետրվարի 28-ին.
- ↑ «Iran closes Strait of Hormuz after US-Israel strikes, reports say». The Independent (անգլերեն). 2026 թ․ փետրվարի 28. Արխիվացված օրիգինալից 2026 թ․ մարտի 2-ին. Վերցված է 2026 թ․ մարտի 2-ին.
- ↑ «Iran threatens to set ships on fire if they enter Strait of Hormuz». Global News. 2026 թ․ մարտի 2. Արխիվացված օրիգինալից 2026 թ․ մարտի 2-ին. Վերցված է 2026 թ․ մարտի 2-ին.
- ↑ «Iran Tries to Intimidate Shipping With Attacks in the Strait of Hormuz». The Maritime Executive (անգլերեն). euronews. 2026 թ․ մարտի 1. Արխիվացված օրիգինալից 2026 թ․ մարտի 3-ին. Վերցված է 2026 թ․ մարտի 2-ին.
- ↑ 19,0 19,1 19,2 «Tanker Traffic in Hormuz Drops to Zero as P&I Clubs Pull War Risk Cover». The Maritime Executive (անգլերեն). 2026 թ․ մարտի 2. «The Strait is technically open, but commercial tanker passage has effectively ceased»
- ↑ AFP (2026-03-04). «Iran's IRGC say they have 'complete control' over Strait of Hormuz». The Times of Israel (ամերիկյան անգլերեն). ISSN 0040-7909. Վերցված է 2026-03-04-ին.
- ↑ «Iranian Naval Response to "Operation Epic Fury" Unclear». The Maritime Executive (անգլերեն). 2026 թ․ փետրվարի 28. Արխիվացված օրիգինալից 2026 թ․ մարտի 1-ին. Վերցված է 2026 թ․ մարտի 2-ին.
- ↑ «Black smoke pours from oil tanker near Strait of Hormuz». Al Jazeera. 2026 թ․ մարտի 1. Արխիվացված օրիգինալից 2026 թ․ մարտի 1-ին. Վերցված է 2026 թ․ մարտի 2-ին.
- ↑ «Oil Tankers Avoiding Vital Hormuz Strait After U.S. Bombs Iran | SupplyChainBrain». www.supplychainbrain.com (անգլերեն). 2026 թ․ փետրվարի 28.
- ↑ «Maersk to Halt Some Red Sea Shipping in Sign of War's Disruption to Global Supply Chain». The New York Times. 2026 թ․ մարտի 1. Վերցված է 2026 թ․ մարտի 2-ին.
- ↑ «Japan shippers halt Hormuz operations after US, Israel strikes on Iran». Reuters. 2026 թ․ մարտի 1. Վերցված է 2026 թ․ մարտի 2-ին.
- ↑ «Boycotts and arrests: Houthi rebels focus inward after halting attacks on Israel». Associated Press. The Times of Israel. 2026 թ․ փետրվարի 28. Վերցված է 2026 թ․ մարտի 1-ին.
- ↑ «The Whole World Is Watching This Critical Energy Chokepoint As Iran Conflict Enters More Dangerous Phase». Real News Hub. 2026 թ․ մարտի 2. Վերցված է 2026 թ․ մարտի 2-ին.
- ↑ «Oil price expected to surge after Iran strikes and strait of Hormuz closure». The Guardian. 2026 թ․ մարտի 1. Վերցված է 2026 թ․ մարտի 2-ին.
- ↑ «Oil Prices Climb After Iran Attack, Pointing to Economic Risks». The New York Times. 2026 թ․ մարտի 1. Վերցված է 2026 թ․ մարտի 2-ին.
- ↑ «European gas prices surge by up to 45% as Qatar stops LNG production» (անգլերեն). euronews. 2026 թ․ մարտի 2. Արխիվացված օրիգինալից 2026 թ․ մարտի 3-ին. Վերցված է 2026 թ․ մարտի 2-ին.
- ↑ «Iran war throws oil market into biggest crisis in decades». Reuters. 2026 թ․ փետրվարի 28. Վերցված է 2026 թ․ մարտի 2-ին.
- ↑ «Cruise Lines Navigate Gulf Conflict Amidst Continued Iranian Strikes». The Maritime Executive (անգլերեն). 2026 թ․ մարտի 1. Արխիվացված օրիգինալից 2026 թ․ մարտի 2-ին. Վերցված է 2026 թ․ մարտի 2-ին.
- ↑ El Wardany, Salma; Smith, Grant (2026 թ․ մարտի 3). «Iraq Starts Shutting Oil Output at Rumaila as Storage Fills Up». Bloomberg.