Jump to content

Հորմոն փոխարինող բուժում

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Հորմոն փոխարինող բուժում
Տեսակբժշկական գործողության տեսակ
ՀայտնաբերողՄորից Շիֆ
 Hormone replacement therapy Վիքիպահեստում
Medical illustration of hormone replacement therapy
Հորմոն փոխարինող բուժման պատկերազարդում։

Հորմոն փոխարինող բուժում (ՀՓԲ), հայտնի է նաև որպես դաշտանադադարային հորմոնալ բուժում կամ հետդաշտանադադարային հորմոնալ բուժում, հորմոնալ բուժման ձև է, որն օգտագործվում է կանանց դաշտանադադարի հետ կապված ախտանիշների բուժման նպատակով[1][2]։ Դաշտանադադարի հետևանքները կարող են ներառել այնպիսի ախտանիշներ, ինչպիսիք են՝ ջերմահորդանքները, մաշկի արագացված ծերացումը, հեշտոցի չորությունը, մկանային զանգվածի նվազումը և բարդություններ, ինչպիսիք են օստեոպորոզը (ոսկրային զանգվածի կորուստ), սեռական դիսֆունկցիան և հեշտոցի ապաճը: Դրանք հիմնականում առաջանում են իգական սեռական հորմոնների (օրինակ՝ էստրոգենների) ցածր մակարդակի պատճառով, ինչը տեղի է ունենում դաշտանադադարի ժամանակ[1][2]:

Էստրոգենները և պրոգեստոգենները ՀՓԲ-ում կիրառվող հիմնական հորմոնալ դեղամիջոցներն են: Պրոգեստերոնը հիմնական բնական իգական սեռական հորմոնն է, որը նաև արտադրվում է որպես դեղամիջոց և օգտագործվում՝ որպես դաշտանադադարի հորմոնալ բուժում[1]: Չնայած հորմոնների երկու դասերն էլ կարող են ունենալ ախտանիշները մեղմացնող հատկություն, սակայն, եթե կնոջ արգանդը հեռացված չէ, պրոգեստոգենը հատուկ ավելացվում է էստրոգենային սխեմաներին՝ էնդոմետրիումի քաղցկեղի բարձր ռիսկից խուսափելու նպատակով: Առանց պրոգեստոգենի էստրոգենային բուժումը նպաստում է էնդոմետրիումի գերաճին և մեծացնում՝ քաղցկեղի առաջացման վտանգը, մինչդեռ պրոգեստոգենը նվազեցնում է այդ ռիսկը[3][4]: Երբեմն օգտագործվում են նաև անդրոգեններ, օրինակ՝ տեստոստերոն[5]։ ՀՓԲ-ն հասանելի է հորմոնների ընդունման տարբեր եղանակներով[1][2]:

ՀՓԲ-ի երկարաժամկետ ազդեցությունները օրգան-համակարգերի մեծ մասի վրա տատանվում են՝ կախված տարիքից և հորմոնների վերջին ֆիզիոլոգիական ազդեցությունից անցած ժամանկի տևողությունից։ Բացի այդ, ազդեցությունների վերլուծությունը դժվարանում է անհատական սխեմաների միջև եղած հնարավոր մեծ տարբերությունների պատճառով[6]: Կանանց առողջության նախաձեռնությունը (Women's Health Initiative) ավելի քան 27,000 կանանց ներգրավմամբ ընթացիկ հետազոտություն է, որը սկսվել է 1991 թվականին: Ըստ վերջին վերլուծությունների՝ դաշտանադադարից հետո 10 տարվա ընթացքում սկսելու դեպքում ՀՓԲ-ն նվազեցնում է ընդհանուր մահացությունը և պսակաձև զարկերակների հիվանդության, օստեոպորոզի ու դեմենցիայի ռիսկերը: 10 տարի անց մահացության և սրտի պսակաձև զարկերակների հիվանդության վրա դրական ազդեցություններն այլևս ակնհայտ չեն, թեև պահպանվում է կոնքազդրային հոդի և ողերի կոտրվածքների ռիսկի նվազումը, իսկ դեղամիջոցների բերանացի ընդունման դեպքում մեծանում է երակային թրոմբոէմբոլիայի վտանգը[7][8]:

«Կենսահամարժեք» հորմոնալ փոխարինումը 21-րդ դարի ձեռքբերում է, որն օգտագործում է այնպիսի արհեստականորեն ստեղծված միացություններ, որոնք ունեն «ճիշտ նույն քիմիական և մոլեկուլային կառուցվածքը, ինչ մարդու օրգանիզմում արտադրվող հորմոնները»[9]: Դրանք հիմնականում պատրաստվում են բուսական ստերոիդներից[10] և կարող են լինել գրանցված դեղագործական արտադրանքի, կամ անհատական պատվերով պատրաստվող միջոցների բաղադրիչ: Վերջիններս սովորաբար չեն խրախուսվում կարգավորող մարմինների կողմից՝ ստանդարտացման և պաշտոնական վերահսկողության բացակայության պատճառով[11]: 2017 թվականի դրությամբ կենսահամարժեք հորմոնալ փոխարինումը չունի բավարար կլինիկական հետազոտություններ՝ անվտանգությունն ու արդյունավետությունը որոշելու համար[12]:

ԱՄՆ սննդի և դեղերի վարչության կողմից ներկայումս հաստատված կիրառման ցուցումները ներառում են դաշտանադադարի ախտանիշների կարճաժամկետ բուժումը, ինչպիսիք են վազոմոտոր ջերմահորդանքներն ու հեշտոցի ապաճը, և օստեոպորոզի կանխարգելումը[13]:

Բժշկական կիրառումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԱՄՆ-ում ՀՓԲ-ի հաստատված կիրառումները ներառում են դաշտանադադարի ախտանիշների կարճաժամկետ բուժումը, ինչպիսիք են ջերմահորդանքները և հեշտոցի ապաճը, ինչպես նաև օստեոպորոզի կանխարգելումը[13]: Մանկաբարձների և գինեկոլոգների ամերիկյան քոլեջը հավանություն է տալիս ՀՓԲ-ի կիրառմանը դաշտանադադարի ախտանիշների թեթևացման համար[14] և կողմ է դրա օգտագործմանը 65 տարեկանից բարձր տարիքում՝ համապատասխան հանգամանքների դեպքում[15]: Դաշտանադադարի միությունը (նախկինում՝ Հյուսիսամերիկյան դաշտանադադարի միություն) 2016 թվականի տարեկան ժողովում նշել է, որ մինչև 60 տարեկան կանանց շրջանում ՀՓԲ-ի օգուտները գերազանցում են ռիսկերին[16]:

Էնդոկրին միության (The Endocrine Society) կողմից հրապարակված փորձագիտական փոխհամաձայնեցված կարծիքի համաձայն՝ պերիմենոպաուզայի կամ դաշտանադադարի առաջին տարիների ընթացքում ընդունելու դեպքում ՀՓԲ-ն ավելի քիչ ռիսկեր է պարունակում, քան նախկինում հրապարակվել էր, և դեպքերի մեծ մասում նվազեցնում է ընդհանուր մահացությունը[2]: Կլինիկական էնդոկրինոլոգների ամերիկյան ասոցիացիան նույնպես հանդես է եկել պաշտոնական հայտարարություններով՝ հավանություն տալով ՀՓԲ-ի կիրառմանը համապատասխան դեպքերում[12]:

Այս բուժումը ստացող կանայք սովորաբար հետդաշտանադադարային, պերիմենոպաուզալ շրջանում են կամ ունեն վիրահատական միջամտությամբ առաջացած դաշտանադադար: Դաշտանադադարը դաշտանի մշտական դադարեցումն է՝ պայմանավորված ձվարանների ֆոլիկուլյար ակտիվության կորստով, որը սահմանվում է որպես ժամանակահատված, որն սկսվում է վերջին բնական դաշտանային ցիկլից տասներկու ամիս անց: Այս տասներկու ամսվա սահմանագիծը դաշտանադադարը բաժանում է վաղ և ուշ անցումային շրջանների, որոնք հայտնի են որպես «պերիմենոպաուզա» և «հետդաշտանադադար»[4]: Վաղաժամ դաշտանադադար կարող է առաջանալ, եթե ձվարանները վիրահատական ճանապարհով հեռացվում են, ինչը կարող է իրականցվել ձվարանների կամ արգանդի քաղցկեղի բուժման նպատակով:

Ժողովրդագրական առումով հասանելի տվյալների ճնշող մեծամասնությունը վերաբերում է հետդաշտանադադարի շրջանում գտնվող ամերիկացի կանանց, ովքեր ունեն ուղեկցող նախկինում առկա հիվանդություններ և որոնց միջին տարիքը 60-ից բարձր է[17]:

Դաշտանադադարի ախտանիշներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Դաշտանադադարի ախտանիշները։

ՀՓԲ-ն հաճախ նշանակվում է որպես դաշտանադադարի ախտանիշների կարճաժամկետ թեթևացում շուրջդաշտանադադարի ընթացքում[18]: Դաշտանադադարի հնարավոր ախտանիշները ներառում են[1][2]՝

Վերոնշյալ ախտանիշներից ամենատարածվածներն են սեռական ցանկության կորուստը և հեշտոցի չորությունը[4][21]:

Դաշտանադադարի շրջանում գտնվող կանանց մոտ սրտի առողջության պահպանման նպատակով հորմոնալ բուժման կիրառումը վերջին մի քանի տասնամյակների ընթացքում զգալիորեն նվազել է[22]: 1999 թվականին ԱՄՆ-ում դաշտանադադարի շրջանում գտնվող կանանց գրեթե 27%-ն օգտագործում էր էստրոգեն, սակայն մինչև 2020 թվականն այդ ցուցանիշը նվազել է մինչև 5%-ից պակաս[23][24]: 2024 թվականի վերջին տվյալները վկայում են հորմոնալ բուժման սիրտ-անոթային օգուտների մասին, ներառյալ ինսուլինակայունության և սրտի հետ կապված այլ ցուցանիշների բարելավումը[25]: Սա համալրում է հետազոտությունների աճող շրջանակը, որոնք ընդգծում են հորմոնալ բուժման արդյունավետությունը ոչ միայն սրտի առողջության, այլև դաշտանադադարի ախտանիշների կառավարման հարցում, ինչպիսիք են ջերմահորդանքները, քնի խանգարումը, հեշտոցի չորությունը և ցավոտ սեռական հարաբերությունը[26]: Չնայած ապացուցված օգուտներին, դաշտանադադարի շրջանում գտնվող շատ կանայք խուսափում են հորմոնալ բուժումից՝ հաճախ վերջինիս ռիսկերի վերաբերյալ պահպանվող թյուր պատկերացումների և դաշտանադադարը բացահայտ քննարկելու հետ կապված հասարակական անհարմարության պատճառով[22]:

Սեռական ֆունկցիա

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Դաշտանադադարի ժամանակ առաջացող հեշտոցի լորձաթաղանթի ապաճ։

ՀՓԲ-ն կարող է օգնել սեռական ցանկության բացակայության և սեռական դիսֆունկցիայի դեպքում, որոնք կարող են առաջանալ դաշտանադադարի ընթացքում: 40-69 տարեկան կանանց շրջանում իրականացված համաճարակաբանական հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ կանանց 75%-ը դաշտանադադարից հետո շարունակում է ապրել սեռական ակտիվ կյանքով[4]: Կյանքի տևողության աճին զուգընթաց՝ այսօր կանայք իրենց կյանքի մեկ երրորդը կամ ավելին անցկացնում են հետդաշտանադադարային շրջանում՝ մի ժամանակաշրջան, որի ընթացքում առողջ սեռական կյանքը կարող է էական նշանակություն ունենալ նրանց կյանքի որակի համար[27]:

Լիբիդոյի նվազումը և սեռական դիսֆունկցիան հետդաշտանադադարի շրջանում գտնվող կանանց մոտ տարածված խնդիրներ են՝ մի երևույթ, որը կոչվում է հիպոակտիվ սեռական ցանկության խանգարում: Վերջինիս նշաններն ու ախտանիշները կարող են բարելավվել ՀՓԲ-ի միջոցով[5][28]: Այս ժամանակահատվածում տեղի են ունենում մի շարք հորմոնալ փոփոխություններ, ներառյալ էստրոգենի նվազումը և ֆոլիկուլխթանիչ հորմոնի (ՖԽՀ) աճը: Կանանց մեծամասնության շրջանում փոփոխությունների հիմնական մասը տեղի է ունենում ուշ շուրջդաշտանադադարային և հետդաշտանադադարային փուլերում[4]: Տեղի է ունենում նաև սեռական հորմոն կապող գլոբուլինի և ինհիբինի (A և B) նվազում: Տեստոստերոնը կանանց օրգանիզմում առկա է ավելի ցածր մակարդակով, քան՝ տղամարդկանց։ Այն իր առավելագույն մակարդակին է հասնում 30 տարեկանում և տարիքի հետ աստիճանաբար նվազում է: Դաշտանադադարային անցման շրջանում տեստոստերոնի տատանումներն ավելի քիչ են՝ էստրոգենի և պրոգեստերոնի համեմատ[4]:

Համաշխարհային համաձայնեցված դիրքորոշման պնդման մեջ նշվել է, որ հետդաշտանադադարային շրջանում տեստոստերոնի փոխարինումը մինչև նախադաշտանադադարային մակարդակը կարող է արդյունավետ լինել հիպոակտիվ սեռական ցանկության խանգարման դեպքում: Այնուամենայնիվ, տեստոստերոնով բուժման անվտանգության վերաբերյալ երկու տարուց ավել տևող անընդմեջ բուժման մասին տվյալներ չկան, և ֆիզիոլոգիական մակարդակից բարձր դեղաչափ խորհուրդ չի տրվում[29]: Պարզվել է, որ հետդաշտանադադարային շրջանում գտնվող կանանց մոտ տեստոստերոնային սպեղանիները վերականգնում են սեռական ցանկությունը[30]: Տեստոստերոնի փոխարինման ազդեցությունը սրտի հիվանդությունների կամ կրծքագեղձի քաղցկեղի վրա գնահատելու համար տվյալներն անբավարար են, քանի որ փորձարկումների մեծ մասում ընդգրկված են եղել կանայք, որոնք զուգահեռաբար ընդունել են էստրոգեն և պրոգեստերոն, իսկ բուն տեստոստերոնային բուժումը եղել է համեմատաբար կարճատև: Այս սահմանափակ տվյալների պայմաններում տեստոստերոնային բուժումը չի ասոցացվել կողմնակի բացասական երևույթների հետ[29]:

Ոչ բոլոր կանայք են արձագանքում բուժմանը, հատկապես նրանք, ովքեր նախկինում ունեցել են սեռական խնդիրներ[21]։ Էստրոգենի փոխարինումը կարող է վերականգնել հեշտոցի բջիջները, pH-ը և արյունամատակարարումը, որոնք սովորաբար վատթարանում են դաշտանադադարի սկզբում։ Սեռական հարաբերության ժամանակ ցավը կամ անհարմարությունը, ըստ ամենայնի, էստրոգենին ամենալավ արձագանքող բաղադրիչն է[21]։ Ապացուցվել է նաև էստրոգենի դրական ազդեցությունը միզուղիների վրա[21]։ Էստրոգենը կարող է նաև նվազեցնել հեշտոցի ապաճը և բարձրացնել սեռական գրգռվածությունը, հաճախականությունը և օրգազմը[21]։

Որոշ կանանց մոտ հորմոնալ փոխարինման արդյունավետությունը կարող է նվազել երկարատև օգտագործման արդյունքում[21]: Մի շարք հետազոտություններ նաև ցույց են տվել, որ էստրոգեն/անդրոգեն համակցված բուժումը կարող է ավելի շատ բարձրացնել լիբիդոն և գրգռվածությունը, քան միայն էստրոգենային բուժումը[21]: Տիբոլոնը՝ էստրոգենային, անդրոգենային և պրոգեստոգենային հատկություններով սինթետիկ ստերոիդը, որը հասանելի է Եվրոպայում, ունակ է բարելավել տրամադրությունը, լիբիդոն և ֆիզիկական ախտանիշները: Տարբեր պլացեբոյով վերահսկվող հետազոտություններում նկատվել են վազոմոտոր ախտանիշների, հուզական արձագանքի, քնի խանգարումների, ֆիզիկական ախտանիշների և սեռական ցանկության բարելավումներ, թեև այն նաև պարունակում է ռիսկերի նույնպիսի պրոֆիլ, ինչ սովորական ՀՓԲ-ն[5]:

Մկաններ և ոսկրեր

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բուժման ընթացքում նկատվում է կոնքազդրային հոդի կոտրվածքների ռիսկի զգալի նվազում, որը, թեև ավելի փոքր չափով, պահպանվում է նաև ՀՓԲ-ի դադարեցումից հետո[31][32]։ Այն նաև նպաստում է կոլագենի առաջացմանը, ինչն իր հերթին բարելավում է միջողնային սկավառակների և ոսկրերի ամրությունը[33]։

Էստրոգենի և անդրոգենի տեսքով հորմոն փոխարինող բուժումը կարող է արդյունավետ լինել մկանների վրա ծերացման ազդեցությունը հետզարգացնելու նպատակով[34]։ Տեստոստերոնի ցածր մակարդակը կապված է ոսկրերի ցածր խտության հետ, իսկ ազատ տեստոստերոնի բարձր մակարդակը՝ տարեց կանանց մոտ կոնքազդրային հոդի կոտրվածքների ավելի ցածր հաճախականության հետ[35]։ Տեստոստերոնային բուժումը, որը կարող է կիրառվել սեռական ֆունկցիայի նվազման դեպքում, կարող է նաև մեծացնել ոսկրային հյուսվածքի հանքային խտությունը և մկանային զանգվածը[29]։

Կողմնակի ազդեցություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ՀՓԲ-ի կողմնակի ազդեցություններն առաջանում են տարբեր հաճախականությամբ և ներառում են[36]՝

Հաճախ հանդիպող

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հազվադեպ հանդիպող

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առողջության վրա ունեցած ազդեցություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սրտային հիվանդություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Պսակային զարկերակային հիվանդության ռիսկերը ՀՓԲ-ի դեպքում տատանվում են՝ կախված տարիքից և դաշտանադադարի սկզբից անցած ժամանակից:

Մենոպաուզայի ժամանակ ՀՓԲ-ի ազդեցությունը է տարբերակված է։ Սրտային հիվանդությունների ավելի ցածր ռիսկ է նկատվում, երբ այն ՀՓԲ-ն սկսվում է դաշտանադադարի առաջին հինգ տարիների ընթացքում, սակայն տասը տարի անց որևէ ազդեցություն չի դիտվում[37][38][39]։ Այն կանանց համար, ովքեր գտնվում են վաղ մենոպաուզայի փուլում և չունեն սիրտ-անոթային համակարգի խնդիրներ, ՀՓԲ-ն ուղեկցվում է սիրտ-անոթային պատահարների ցածր ռիսկով[40]: Սրտային հիվանդությունների աճ կարող է նկատվել, եթե ՀՓԲ-ն նշանակվում է դաշտանադադարից քսան տարի անց[31]: Այս փոփոխականությունը որոշ ակնարկների հիմք է տվել ենթադրելու հիվանդացության վրա զգալի ազդեցության բացակայության մասին[41]: Կարևոր է նշել, որ անկախ տարիքից՝ ՀՓԲ-ից երկարատև մահացության ցուցանիշների տարբերություն չկա[6]:

Ըստ քոքրեյնյան ակնարկներից մեկի, այն կանայք, ովքեր սկսել են ՀՓԲ-ն դաշտանադադարից հետո մինչ և 10 տարի ժամանակահատվածը, ունեցել են մահացության և սրտի իշեմիկ հիվանդության ավելի ցածր ցուցանիշներ՝ առանց կաթվածի և թոքային էմբոլիայի ռիսկի վրա որևէ զգալի ազդեցության[37]։ Նրանք, ովքեր բուժումը սկսել են դաշտանադադարից ավելի քան 10 տարի անց, մահացության և սրտի իշեմիկ հիվանդության վրա քիչ ազդեցությունը քիչ է եղել, սակայն նկատվել է կաթվածի ռիսկի աճ։ Բուժման երկու տարբերակներն էլ կապված են եղել երակային թրոմբների և թոքային էմբոլիայի հետ[37]։

Էստրոգենով և պրոգեստերոնով ՀՓԲ-ն նաև բարելավում է խոլեստերինի մակարդակը։ Դաշտանադադարի ընթացքում ԲԽԼ-ն նվազում է, մինչդեռ ՑԽԼ-ն, տրիգլիցերիդները և լիպոպրոտեին a-ն աճում են։ Այս օրինաչափությունները հետ են զարգանում են էստրոգենի միջոցով։ Բացի այդ, ՀՓԲ-ն բարելավում է սրտի կծկումը, պսակաձև արյան հոսքը, ածխաջրերի նյութափոխանակությունը և նվազեցնում է թրոմբոցիտների ագրեգացիան ու վահանիկների առաջացումը։ ՀՓԲ-ն կարող է խթանել խոլեստերինի հակադարձ տեղափոխումը՝ խոլեստերինի ABC փոխադրիչների խթանման միջոցով[42]։ Աթերոսկլերոզի պատկերավորման հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ ՀՓԲ-ն նվազեցնում է նոր անոթային վնասումների առաջացումը, սակայն չի ազդում արդեն իսկ առկա վնասումների զարգացման վրա[43]։ ՀՓԲ-ն նաև հանգեցնում է պրոթրոմբոտիկ լիպոպրոտեին a-ի զգալի կրճատմանը[44]։

Սիրտ-անոթային հիվանդությունների վրա տեստոստերոնային բուժման ազդեցության վերաբերյալ հետազոտությունները հակասական են։ Որոշն հետազոտություններ փաստում են ազդեցության բացակայության կամ թեթև բացասական ազդեցության մասին, թեև այլ հետազոտություններ ցույց են տվել փոփոխական մարկերների բարելավում, ինչպիսիք են խոլեստերինը, տրիգլիցերիդները և քաշը[29][45]: Տեստոստերոնը դրական ազդեցություն ունի անոթների էնդոթելիալ ֆունկցիայի և տոնուսի վրա, իսկ դիտողական հետազոտությունները ենթադրում են, որ տեստոստերոնի ցածր մակարդակ ունեցող կանայք կարող են սրտային հիվանդությունների ավելի մեծ ռիսկի ենթարկվել: Առկա հետազոտություններն ունեն սահմանափակ հետազոտության ծավալ և դիզայն: Սեռական հորմոն կապող գլոբուլինի ցածր մակարդակը, որը նկատվում է դաշտանադադարի ընթացքում, ասոցացվում է մարմնի զանգվածի ինդեքսի և տիպ 2 շաքարային դիաբետի ռիսկի բարձրացման հետ[35]:

Թրոմբներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Թրոմբ մեծ ենթամաշկային երակում․բերանացի էստրոգենը ասոցացվում է երակային թրոմբների առաջացման բարձր ռիսկի հետ՝ պայմանավորված վիտամին K կախյալ մակարդման գործոնների լյարդային սինթեզի աճով:

Հորմոն փոխարինող թերապիայի ազդեցությունը երակային թրոմբների և թոքային էմբոլիայի առաջացման հավանականության վրա կարող է տարբեր լինել՝ կախված էստրոգենային և պրոգեստոգենային բուժման տարբերակներից, ինչպես նաև դեղաչափերից և օգտագործման մեթոդից[17]: Ընդունման եղանակների միջև համեմատությունները ցույց են տալիս, որ երբ էստրոգենները կիրառվում են արտաքին քսուքի կամ ներհեշտոցային եղանակներով, արյան թրոմբների առաջացման ռիսկն ավելի ցածր է[17][46]։ Մինչդեռ բերանացի օգտագործման դեպքում թրոմբների և թոքային էմբոլիայի ռիսկը մեծանում է[37]: Հորմոնալ բուժման արտաքին և հեշտոցային ուղիները լյարդում չեն ենթարկվում առաջնային նյութափոխանակության, հետևաբար զուրկ են այն անաբոլիկ ազդեցությունից, որն ունենում է բերանացի բուժումը վիտամին K-ից կախված մակարդման գործոնների լյարդային սինթեզի վրա։ Սա բացատրում է, թե ինչու է բերանացի բուժումը մեծացում արյան թրոմբների առաջացման ռիսկը[47]:

Չնայած 2018 թվականի ակնարկը պարզել է, որ պրոգեստերոնի և էստրոգենի համատեղ ընդունումը կարող է նվազեցնել այս ռիսկը[46], այլ ակնարկներ հայտնել են արյան թրոմբների և թոքային էմբոլիայի ռիսկի մեծացման մասին: Սա հատկապես վերաբերում է այն դեպքերին, երբ բուժումը սկսվել է դաշտանադադարից 10 կամ ավելի տարի անց, և երբ կանայք եղել են 60 տարեկանից բարձր[17][37]:

Երակային թրոմբոէմբոլիայի ռիսկը կարող է նվազել բիոիդենտիկ պատրաստուկների կիրառմամբ, թեև այս ուղղությամբ հետազոտությունները դեռևս նախնական են[48]։

Կաթված

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բազմաթիվ հետազոտություններ ենթադրում են, որ ՀՓԲ-ի հետ կապված կաթվածի հավանականությունը բացակայում է, եթե թերապիան սկսվում է դաշտանադադարից հետո հինգ տարվա ընթացքում[49], և այդ կապը բացակայում է կամ բուժումը նույնիսկ ունի կանխարգելիչ ազդեցություն, երբ կիրառվում է ոչ բերանացի ուղիներով[8]: Իշեմիկ կաթվածի ռիսկն աճել էր Կանանց առողջության նախաձեռնության իրականցրած միջամտության ժամանակահատվածում, սակայն բուժման դադարեցումից հետո զգալի ազդեցություն չի դիտվել[6], և երկարատև դիտարկման արդյունքում մահացության ցուցանիշների տարբերություն չի հայտնաբերվել[8]: Երբ բերանացի սինթետիկ էստրոգենով կամ համակցված էստրոգեն-պրոգեստոգենային բուժումը հետաձգվում է մինչև դաշտանատատարից հինգ տարի անց, շվեդ կանանց շրջանում իրականացված կոհորտային հետազոտությունները գտել են են կապ հեմոռագիկ և իշեմիկ կաթվածի հետ[50]: Դանիացի կանանց մեկ այլ մեծ կոհորտային հետազոտություն նշում է, որ ընդունման կոնկրետ ուղին կարևոր նշանակություն ունի։ Ըստ այդ հետազոտության արդյունքների օրալ էստրոգենը մեծացրել է կաթվածի ռիսկը, մաշկի միջոցով ներծծումը որևէ ազդեցություն չի ունեցել, իսկ հեշտոցային էստրոգենը նվազեցրել է ռիսկը[8]:

Արգանդի լորձաթաղանթի քաղցկեղ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Արգանդի լորձաթաղանթի քաղցկեղը կարող է ասոցացվել ՀՓԲ-ի հետ, հատկապես այն կանանց շրջանում, որոնք չեն ընդունում պրոգեստոգեն:

Հետդաշտանադադարի շրջանում գտնվող կանանց մոտ էստրոգենի և պրոգեստինի շարունակական համակցված օգտագործումը նվազեցնում է արգանդի լորձաթաղանթի քաղցկեղի հանդիպման հաճախականությունը[51]։ Արգանդի լորձաթաղանթի հիվանդությունները կանխարգելելու համար պրոգեստոգենային բուժման տևողությունը պետք է լինի առնվազն 14 օր՝ յուրաքանչյուր դաշտանային ցիկլի ընթացքում[52]։

Հորմոն փոխարինող թերապիայի համատեքստում տարբերում ենք արգանդի լորձաթաղանթի քաղցկեղի երկու ձև։ 1-ին տիպը ամենատարածվածն է, կարող է ասոցացվել էստրոգենային թերապիայի հետ և սովորաբար ունի չարորակության ցածր աստիճան։ 2-րդ տիպը կապված չէ էստրոգենային խթանման հետ, սովորաբար ունենում է ավելի բարձր չարորակության աստիճան և վատ կանխատեսում[53]։ Արգանդի լորձաթաղանթի գերաճը, որը էստրոգենային բուժման դեպքում հանգեցնում է քաղցկեղի, կարող է կանխվել պրոգեստոգենի զուգահեռ ընդունմամբ[53]։ Ենթադրվում է, որ 1970-ական թվականներին բեղմնականխման նպատակով բարձր դեղաչափերով էստրոգենների լայնածավալ օգտագործումը հանգեցրել է 1-ին տիպի էնդոմետրիումի քաղցկեղի հանդիպման հաճախականության զգալի աճի[54]։

Հակառակ այս ամենի, պրոգեստոգենները խթանում են արգանդի միոմաների աճը, և նախքան ՀՓԲ սկսելը խորհուրդ է տրվում իրականացվել փոքր կոնքի գերձայնային հետազոտություն՝ արգանդի և նրա լորձաթաղանթի թաքնված ախտահարումները բացառելու նպատակով[53]։

Անդրոգենները հետդաշտանադադարային շրջանում գտնվող կանանց մոտ չեն խթանում արգանդի լորձաթաղանթի պրոլիֆերացիան և, ըստ ամենայնի, որոշակի չափով ընկճում են էստրոգենով հարուցված պրոլիֆերացիան[55]։

Արգանդի լորձաթաղանթի քաղցկեղի բուժումից հետո հորմոն փոխարինող թերապիայի ենթակա կանանց իրազեկելու համար առկա բարձրորակ ապացույցները բավարար չեն[56]։

Կրծքագեղձի քաղցկեղ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ընդհանուր առմամբ, դաշտանադադարի բուժման նպատակով կիրառվող հորմոն փոխարինող բուժումը ասոցացվում է կրծքագեղձի քաղցկեղի ռիսկի միայն չնչին աճի հետ[57][58][59]։ Ռիսկի մակարդակը կախված է նաև ՀՓԲ-ի տեսակից, բուժման տևողությունից և բուժառուի տարիքից[58][60]։ Արգանդի հեռացման (հիստերէկտոմիա) ենթարկված կանայք, ովքեր ընդունում են միայն էստրոգեն պարունակող ՀՓԲ ունեն կրծքագեղձի քաղցկեղի չափազանց ցածր ռիսկ։ Ամենատարածված համակցված ՀՓԲ-ն (էստրոգեն և պրոգեստոգեն) կապված է կրծքագեղձի քաղցկեղի փոքր ռիսկի հետ։ Այս ռիսկն ավելի ցածր է 50-60 տարեկան կանանց շրջանում և ավելի բարձր՝ ավելի տարեց կանանց համար։ Ռիսկը մեծանում է ՀՓԲ-ի տևողությանը զուգընթաց։ Երբ ՀՓԲ-ն ընդունվում է մեկ տարի կամ ավելի քիչ ժամանակով, կրծքագեղձի քաղցկեղի ռիսկի աճ չի դիտվում։ 5 տարուց ավել տևողությամբ ՀՓԲ-ն ուղեկցվում է բարձր ռիսկով, սակայն բուժման դադարեցումից հետո այդ ռիսկը նվազում է[58][59]։

Սինթետիկ պրոգեստոգեններով հորմոն փոխարինող բուժման դեպքում դիտվում է կրծքագեղձի քաղցկեղի հաճախականության վիճակագրորեն ոչ նշանակալի աճ[6]։ Ռիսկը կարող է նվազել բիոիդենտիկ պրոգեստերոնի կիրառմամբ[61], թեև միակ պրոսպեկտիվ հետազոտությունը, որը նշում էր այս փաստը, չուներ բավարար վիճակագրական հզորություն՝ ստուգիչ խմբում կրծքագեղձի քաղցկեղի հանդիպման ցածր հաճախականության պատճառով։ 2018 թվականի դրությամբ չեն իրականացվել ռանդոմիզացված վերահսկվող փորձարկումներ[62]։ Կրծքագեղձի քաղցկեղի հարաբերական ռիսկը նույնպես տատանվում է՝ կախված դաշտանադադարի և ՀՓԲ-ի միջև ընկած ժամանակահատվածից և սինթետիկ պրոգեստինի ընդունման ուղուց[63][64]։

Կանանց առողջության նախաձեռնության մասնակիցների վերջին դիտարկումները ցույց են տվել կրծքագեղձի քաղցկեղի ավելի ցածր հաճախականություն՝ արգանդի հեռացում տարած և միայն ձիու էստրոգեն ընդունած մասնակիցների շրջանում, թեև հարաբերական ռիսկն աճել է, երբ էստրոգենն ընդունվել է մեդրօքսիպրոգեստերոնի հետ միասին[24]։ Էստրոգենը սովորաբար առանձին նշանակվում է բացառապես արգանդ հեռացման դեպքում, քանի որ չհակակշռված էստրոգենի օգտագործումը մեծացնում է հեշտոցային արյունահոսության և արգանդի լորձաթաղանթի քաղցկեղի ռիսկը[65][66]։

ՀՓԲ-ն սերտորեն կապված է կրծքագեղձի քաղցկեղի ռիսկի հետ մարմնի զանգվածի ցածր ինդեքս (ՄԶԻ) ունեցող կանանց մոտ: 25-ից բարձր ՄԶԻ ունեցող կանանց շրջանում կրծքագեղձի քաղցկեղի հետ կապ չի հայտնաբերվել[67]: Ըստ որոշ մասնագետների, այս հետազոտություններից մի քանիսի զգալի ազդեցության բացակայությունը կարող է պայմանավորված լինել ավելորդ քաշ ունեցող կանանց ընտրողական նշանակումներով, ովքեր ունեն էստրոնի ավելի բարձր բազալ մակարդակ, կամ էլ բերանացի ընդունումից հետո արյան շիճուկում պրոգեստերոնի շատ ցածր մակարդակով, ինչը հանգեցնում է ուռուցքի ինակտիվացման բարձր ցուցանիշի[68]:

ՀՓԲ-ին ի պատասխան կրծքագեղձի հյուսվածքի խտության փոփոխության գնահատումը մամոգրաֆիայի միջոցով օգնում է որոշել բուժման հետ կապված կրծքագեղձի քաղցկեղի ռիսկը։ Խիտ կամ խառը խտության հյուսվածք ունեցող կանայք ունեն քաղցկեղի զարգացման ավելի բարձր ռիսկ, քան ցածր խտության հյուսվածք ունեցողները[69]:

Այն դեպքում, երբ միկրոնիզացված պրոգեստերոնը օգտագործվում է հինգ տարուց պակաս ժամկետով, չի ասոցացվում կրծքագեղձի քաղցկեղի ռիսկի հետ, չնայած կան սահմանափակ տվյալներ երկարատև օգտագործման դեպքում ռիսկի մեծացման վերաբերյալ[70]։

Նախկինում կրծքագեղձի քաղցկեղ տարած կանանց խորհուրդ է տրվում նախ դիտարկել դաշտանադադարի հետևանքների դեմ պայքարի այլ տարբերակներ, ինչպիսիք են՝ բիսֆոսֆոնատները կամ էստրոգենային ընկալիչների ընտրողական կարգավորիչները՝ օստեոպորոզի դեպքում, խոլեստերինը նվազեցնող միջոցները և ասպիրինը՝ սիրտ-անոթային հիվանդությունների դեպքում, և հեշտոցային էստրոգենը՝ տեղային ախտանիշների դեպքում։ Կրծքագեղձի քաղցկեղից հետո համակարգային ՀՓԲ-ի վերաբերյալ դիտողական հետազոտությունները մեծամասամբ հուսադրող են։ Եթե կրծքագեղձի քաղցկեղից հետո ՀՓԲ-ն անհրաժեշտ է, ապա միայն էստրոգենով բուժումը կամ էստրոգենային բուժումը պրոգեստոգենի հետ միասին կարող են լինել ավելի անվտանգ տարբերակներ, քան համակցված համակարգային թերապիան[71]։ BRCA1 կամ BRCA2 մուտացիա կրող կանանց շրջանում ՀՓԲ-ն չի ազդում կրծքագեղձի քաղցկեղի ռիսկի վրա[72]։ ՀՓԲ ստացող կանանց շրջանում կանոնավոր սկրինինգային մամոգրաֆիայի անցկացման հարաբերական թիվն ավելի բարձր է, քան ՀՓԲ չստացող կանանց շրջանում։ Սա համարվում է գործոն, որը, ըստ որոշ ենթադրությունների, հանգեցնում է երկու խմբերում կրծքագեղձի քաղցկեղի հայտնաբերման տարբեր ցուցանիշների[73]։

Անդրոգենային բուժման դեպքում նախակլինիկական հետազոտությունները գտնում են կրծքագեղձի հյուսվածքի վրա ընկճող ազդեցություն, թեև համաճարակաբանական հետազոտությունների մեծ մասը մատնանշում է դրական կապ[74]։

Ձվարանի քաղցկեղ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ՀՓԲ-ն ասոցացվում է ձվարանների քաղցկեղի բարձր ռիսկի հետ, ընդ որում՝ ՀՓԲ ստացող կանանց շրջանում գրանցվում է ձվարանների քաղցկեղի մոտավորապես մեկ հավելյալ դեպք յուրաքանչյուր 1․000 կնոջ հաշվով[75]։ Այս ռիսկը նվազում է, երբ պրոգեստոգենային բուժումը տրվում է զուգահեռ, ի տարբերություն միայն էստրոգենի կիրառման։ Ռիսկը նվազում է նաև ՀՓԲ-ի դադարեցումից հետո անցած ժամանակին զուգընթաց[76]։ Ինչ վերաբերում է կոնկրետ ենթատեսակներին, ապա հնարավոր է շճային քաղցկեղի ավելի բարձր ռիսկ, սակայն լուսավոր բջջային, էնդոմետրիոիդ կամ մուցինոց քաղցկեղների հետ որևէ կապ չի հայտնաբերվել[76]։ Ձվարանների վիրահատական հեռացումից հետո ձվարանների քաղցկեղ վերապրածների շրջանում հորմոնալ բուժումը համարվում է ապրելիության ցուցանիշները բարձրացնող գործոն[77]։

Այլ քաղցկեղներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կոլոռեկտալ քաղցկեղ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կանանց առողջության նախաձեռնության շրջանակներում այն կանայք, ովքեր ընդունել են համակցված էստրոգեն-պրոգեստերոնային բուժում, ունեցել են կոլոռեկտալ քաղցկեղով հիվանդանալու ավելի ցածր ռիսկ։ Այնուամենայնիվ, հորմոններ ընդունող կանանց շրջանում հայտնաբերված քաղցկեղն ավելի հավանական է, որ կտարածվի դեպի ավշային հանգույցներ և հեռակա օրգաններ, հորմոններ չընդունող կանանց համեմատ[78]։ Կոլոռեկտալ քաղցկեղ վերապրածների շրջանում ՀՓԲ-ն հանգեցնում է հիվանդության կրկնության ռիսկի և ընդհանուր մահացության նվազման[79]։

Արգանդի պարանոցի քաղցկեղ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ՀՓԲ ստացող հետդաշտանադադարային փուլում գտնվող կանանց շրջանում նկատվում է արգանդի պարանոցի տափակ բջջային քաղցկեղի ռիսկի զգալի նվազում և ադենոկարցինոմայի ռիսկի թույլ բարձրացում։ Ոչ մի հետազոտություն չի հայտնել ՀՓԲ ստացող արգանդի պարանոցի քաղցկեղ վերապրածների շրջանում քաղցկեղի կրկնության բարձր ռիսկի մասին[80]։

Նեյրոդեգեներատիվ հիվանդություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2024 թվականի դրությամբ Ալցհայմերի հիվանդության ռիսկի նվազեցման հարցում էստրոգենների արդյունավետ ազդեցության վերաբերյալ կլինիկական հետազոտությունների տվյալները հակասական են[81]։ Կանխարգելման տեսանկյունից՝ 2013 թվականին Կանանց առողջության նախաձեռնությունը նշել է, որ ՀՓԲ-ն կարող է մեծացնել դեմենցիայի ռիսկը, եթե այն սկսվում է 65 տարեկանից հետո, սակայն ունենալ չեզոք ազդեցություն կամ նույնիսկ լինել նյարդապաշտպան (նեյրոպրոտեկտիվ) ՝ 50-ից 55 տարեկան անձանց համար[31]։ Այնուամենայնիվ, ELITE պրոսպեկտիվ փորձարկումը ցույց է տվել աննշան ազդեցություն վերբալ հիշողության և այլ մտավոր ունակությունների վրա՝ անկախ նրանից, թե դաշտանադադարից որքան ժամանակ անց է կինը սկսել ՀՓԲ-ն[82]։

2012 թվականի կլինիկական և համաճարակաբանական հետազոտությունների ակնարկը, որն ուսումնասիրում էր ՀՓԲ-ի կապը Ալցհայմերի հիվանդության, Պարկինսոնի հիվանդության, ճակատ-քունքային դեմենցիայի և ՄԻԱՎ-ի հետ կապված դեմենցիայի հետ, եզրակացրեց, որ արդյունքները դեռևս անորոշ են[83]։

Համաճարակաբանական և կլինիկական հետազոտությունների մեծ մասը Պարկինսոնի հիվանդության զարգացման ռիսկի վերաբրեյալ ցուցաբերում է կապի բացակայություն[84][85] կամ անորոշ արդյունքներ[83][86]։ Ըստ դանիական հետազոտություններից մեկի ՀՓԲ-ի ցիկլիկ դեղաչափերով ընդունման սխեմաների դեպքում Պարկինսոնի հիվանդության ռիսկը բարձրանում է[87]։

Այլ ռանդոմիզացված հետազոտություններ ցույց են տվել, որ դեմենցիայի համատեքստից դուրս, ՀՓԲ-ն բարելավում է կենտրոնացման և ուշադրության գործընթացները ինչպես անախտանիշ, այնպես էլ թեթև կոգնիտիվ խանգարումներ ունեցող հետդաշտանադադարային փուլում գտնվող կանանց շրջանում[88][89][90]։

2011 թվականի դրությամբ, Պարկինսոնի հիվանդություն ունեցող հետդաշտանադադարային փուլում գտնվող կանանց շրջանում էստրոգեն փոխարինող բուժումը բարելավել է շարժողական ախտանիշները և առօրյա կենսագործունեությունը՝ զգալիորեն բարելավելով Պարկինսոնի հիվանդության գնահատման միասնական սանդղակի (UPDRS) ցուցանիշները[91]։ Տեստոստերոն փոխարինող բուժումը նույնպես ասոցացվել է հետդաշտանադադարային կանանց վերբալ ուսուցման և հիշողության վիճակագրորեն նշանակալի, բայց փոքր բարելավումների հետ[92], սակայն դեհիդրոէպիանդրոստերոնի դեպքում դաշտանադադարից հետո ճանաչողական կարողությունների բարելավում չի հայտնաբերվել[35]։

Նախակլինիկական հետազոտությունները ցույց են տվել, որ էնդոգեն էստրոգենը և տեստոստերոնը օժտված են նյարդապաշտպան (նեյրոպրոտեկտիվ) հատկությամբ և կարող են կանխել ուղեղում ամիլոիդների կուտակումը[93][94]։

Հակացուցումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ստորև ներկայացված են ՀՓԲ-ի կիրառման բացարձակ և հարաբերական հակացուցումները[95].

Բացարձակ հակացուցումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հարաբերական հակացուցումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պատմություն և հետազոտություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հղի մատակների մեզից ստացված զուգորդված ձիու էստրոգենների ստացումը հանգեցրեց 1942 թվականին Պրեմարին դեղամիջոցի շուկայահանմանը, որն էստրոգենի արտադրված վաղ ձևերից մեկն էր[96][97]։ Այդ ժամանակից մինչև 1970-ականների կեսերը էստրոգենը նշանակվում էր առանց հավելյալ պրոգեստոգենի։ 1975 թվականից սկսած հետազոտությունները ցույց տվեցին, որ առանց պրոգեստոգենի՝ Պրեմարինով իրականացվող չհավասարակշռված էստրոգենային բուժումը հանգեցնում է արգանդի լորձաթաղանթի քաղցկեղի ռիսկի ութակի մեծացման, ինչն ի վերջո հանգեցրեց Պրեմարինի վաճառքի կտրուկ անկմանը[96]։ 1980-ականների սկզբին պարզ դարձավ, որ էստրոգենին պրոգեստոգենի ավելացումը նվազեցնում է արգանդի լորձաթաղանթի քաղցկեղի ռիսկը[96]։ Սա հիմք հանդիսացավ համակցված էստրոգեն-պրոգեստոգենային բուժման մշակման համար, որն ամենից հաճախ ներառում էր զուգորդված ձիու էստրոգենի (Պրեմարին) և մեդրօքսիպրոգեստերոնի (Պրովերա) համակցությունը[96]։

Կլինիկական փորձարկումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կանանց առողջության նախաձեռնության փորձարկումներն անցկացվել են 1991-2006 թվականներին և հանդիսացել են առողջ կանանց շրջանում ՀՓԲ-ի առաջին խոշոր, կրկնակի կույր, պլացեբոյով վերահսկվող կլինիկական հետազոտությունները[96]։ Դրանց արդյունքները և՛ դրական էին, և՛ բացասական։ Այդ հետազոտությունները հայտնում էին, որ բուն հորմոնալ բուժման ժամանակահատվածում նկատվում է կրծքագեղձի ինվազիվ քաղցկեղի, ինսուլտի և թոքային թրոմբոէմբոլիաների հանդիպման հաճախականության աճ։ Այլ ռիսկերը ներառում են արգանդի լորձաթաղանթի քաղցկեղի հավանականության մեծացումը, լեղապարկի հիվանդությունը և անմիզապահությունը, մինչդեռ դրական կողմերն են՝ կոնքազդրային հոդի կոտրվածքների հանդիպման հաճախականության նվազումը, շաքարային դիաբետի դեպքերի կրճատումը և վազոմոտոր ախտանիշների բարելավումը։ 65 տարեկանից բարձր կանանց շրջանում ՀՓԲ-ի կիրառման դեպքում նկատվում է նաև դեմենցիայի ռիսկի աճ, թեև ավելի երիտասարդ տարիքում այն ցուցաբերում է նյարդապաշտպան հատկություն։ ՀՓԲ-ի դադարեցումից հետո Կանանց առողջության նախաձեռնությունը շարունակեց հետևել մասնակիցներին և պարզեց, որ այս ռիսկերի և օգուտների մեծ մասը վերացել են, չնայած կրծքագեղձի քաղցկեղի ռիսկի որոշակի բարձրացումը պահպանվել է[31]։ Այլ հետազոտություններ նույնպես մատնանշել են ձվարանների քաղցկեղի ռիսկի մեծացում[76]։

Կանանց առողջության նախաձեռնության այն ուղղությունը, որն իրականացնում էր համակցված էստրոգենային և պրոգեստինային բուժում, 2002 թվականին, հնարավոր առողջական ռիսկերի պատճառով, Տվյալների վերահսկման կոմիտեն վաղաժամկետ դադարեցրեց, թեև ռիսկերի մեծացման մասին տվյալներն ակնհայտ էին դադարեցումից մեկ տարի առաջ։ 2004 թվականին Տվյալների վերահսկման կոմիտեն դադարեցրեց նաև Կանանց առողջության նախաձեռնության այն ուղղությունը, որտեղ արգանդի հեռացումից (հիստերէկտոմիա) հետո բուժառուները բուժվում էին միայն էստրոգենով։ Կլինիկական բժշկական պրակտիկան փոխվեց՝ հիմնվելով Կանանց առողջության նախաձեռնության երկու զուգահեռ հետազոտությունների վրա։ Նախկին հետազոտություններն ավելի փոքրածավալ էին, և դրանցից շատերն ընդգրկում էին կանանց, որոնք հորմոնալ բուժումն ընտրել էին սեփական ցանկությամբ։ Զուգահեռ հետազոտությունների մի մասը միջինում 5,2 տարի հետևել է ավելի քան 16,000 կանանց, որոնց կեսն ընդունել է պլացեբո, իսկ մյուս կեսը՝ զուգորդված ձիու էստրոգենների և մեդրոօքսիպրոգեստերոնի համակցություն (Պրեմպրո)։ Կանանց առողջության նախաձեռնության այս էստրոգեն և պրոգեստին փորձարկումը վաղաժամկետ դադարեցվեց 2002 թվականին, քանի որ նախնական արդյունքները հուշում էին, որ զուգորդված ձիու էստրոգենների և պրոգեստինների համակցման ռիսկերը գերազանցում են դրանց օգուտները։ Դադարեցված հետազոտության վերաբերյալ առաջին զեկույցը հրապարակվեց 2002 թվականի հուլիսին[98]։

2002 թվականին Կանանց առողջության նախաձեռնության միջոցով ստացված նախնական տվյալները ենթադրում էին, որ մահացությունն ավելի ցածր է, երբ ՀՓԲ-ն սկսվում է ավելի վաղ տարիքում՝ 50-ից 59 տարեկանի միջակայքում, և ավելի բարձր է, երբ այն սկսվում է 60 տարեկանից հետո։ Ավելի տարեց պացիենտների մոտ նկատվել է կրծքագեղձի քաղցկեղի, սրտամկանի ինֆարկտի, երակային թրոմբոզի և ինսուլտի դեպքերի ակնհայտ աճ, թեև նվազել էր կոլոռեկտալ քաղցկեղի և ոսկրերի կոտրվածքների հաճախականությունը։ Այդ ժամանակ Կանանց առողջության նախաձեռնությունը խորհուրդ տվեց, որ ոչ վիրահատական դաշտանադադար ունեցող կանայք ընդունեն ՀՓԲ-ի հնարավոր ամենացածր դեղաչափը՝ հնարավորինս կարճ ժամանակահատվածում՝ ռիսկերը նվազագույնի հասցնելու նպատակով[98]։ Կանանց առողջության նախաձեռնության որոշ բացահայտումներ կրկին հաստատվեցին Միացյալ Թագավորությունում իրականացված ավելի մեծ ազգային հետազոտության շրջանակներում, որը հայտնի է որպես Միլիոն կանանց հետազոտություն։ Այս արդյունքների հետևանքով ՀՓԲ ընդունող կանանց թիվը կտրուկ նվազեց[99]։ 2012 թվականին ԱՄՆ-ի Կանխարգելիչ ծառայությունների աշխատանքային խումբը եզրակացրեց, որ էստրոգենի և պրոգեստինի համակցված բուժման վնասակար հետևանքները, ամենայն հավանականությամբ, գերազանցում են քրոնիկ հիվանդությունների կանխարգելման հարցում դրանց օգուտները[100][101]։

2002 թվականին, երբ հրապարակվեց Կանանց առողջության նախաձեռնության առաջին հետհետազոտական ուսումնասիրությունը, հետդաշտանադադարային կանանց շրջանում ՀՓԲ-ի կիրառմամբ և՛ տարեց, և՛ երիտասարդ խմբերում նկատվել էր կրծքագեղձի քաղցկեղի փոքր-ինչ ավելի բարձր հաճախականություն։ Սրտամկանի ինֆարկտի և ինսուլտի դեպքերն ավելացել էին տարեց պացիենտների շրջանում, մինչդեռ երիտասարդ մասնակիցների շրջանում նման աճ չէր նկատվել։ Կրծքագեղձի քաղցկեղի հաճախականությունն աճել էր էստրոգենով և պրոգեստինով բուժում ստացած կանանց շրջանում, սակայն ոչ էստրոգենի և պրոգեստերոնի կամ միայն էստրոգենի կիրառման դեպքում։ Միայն էստրոգենով բուժումը (այսինքն՝ առանց պրոգեստոգենի) հակացուցված է, եթե արգանդը հեռացված չէ, քանի որ այն խթանում է էնդոմետրիումի պրոլիֆերացիան։ Կանանց առողջության նախաձեռնությունը նաև հայտնաբերեց կոլոռեկտալ քաղցկեղի հաճախականության նվազում, երբ էստրոգենն ու պրոգեստոգենն օգտագործվում էին միասին, և որ ամենակարևորն է՝ ոսկրերի կոտրվածքների նվազում։ Ի վերջո, հետազոտությունը հայտնաբերեց տարբեր արդյունքներ ընդհանուր մահացության վերաբերյալ։ Վերջինս ավելի ցածր էր, երբ ՀՓԲ-ն սկսվում էր 50–59 տարեկանում, և ավելի բարձր՝ 60 տարեկանից հետո սկսելու դեպքում։ Հետազոտության հեղինակները խորհուրդ տվեցին, ռիսկերը նվազեցնելու նպատակով, ոչ վիրահատական դաշտանադադար ունեցող կանայք ընդունեն հորմոնների հնարավոր նվազագույն դեղաչափը՝ հնարավորինս կարճ ժամանակով[98]։

Կանանց առողջության նախաձեռնության կողմից հրապարակված տվյալները հուշում էին, որ հավելյալ էստրոգենը մեծացնում է երակային թրոմբոէմբոլիայի և կրծքագեղձի քաղցկեղի ռիսկը, սակայն ունի պաշտպանիչ ազդեցություն օստեոպորոզի և կոլոռեկտալ քաղցկեղի դեմ, իսկ ազդեցությունը սիրտ-անոթային հիվանդությունների վրա եղել է հակասական[102]։ Այս արդյունքները հետագայում հաստատեցին Միացյալ Թագավորության փորձարկումները, սակայն չհաստատեցին Ֆրանսիայի և Չինաստանի ավելի ուշ իրականացված հետազոտությունները։ Գենետիկական պոլիմորֆիզմը հավանաբար կապված է հետդաշտանադադարային կանանց մոտ ՀՓԲ-ի նկատմամբ նյութափոխանակության պատասխանի անհատական տարբերություններով[103][104]։

Կանանց առողջության նախաձեռնությունը հայտնել է կրծքագեղձի քաղցկեղի, սրտի իշեմիկ հիվանդության, ինսուլտների և թոքային էմբոլիայի դեպքերի վիճակագրորեն նշանակալի աճի մասին։ Հետազոտությունը նաև հայտնաբերել է կոնքազդրային հոդի կոտրվածքների և կոլոռեկտալ քաղցկեղի հաճախականության վիճակագրորեն նշանակալի նվազում։ «2002 թվականին հետազոտության դադարեցումից մեկ տարի անց հրապարակվեց հոդված, որը մատնանշում էր էստրոգենի և պրոգստինի համակցության կապը դեմենցիայի բարձրացած ռիսկի հետ»[105]։ Հետազոտության եզրակացությունն այն էր, որ ՀՓԲ-ի համակցությունը ներկայացնում էր ռիսկեր, որոնք գերազանցում էին օգուտները։ Արդյունքները գրեթե համընդհանուր կերպով ներկայացվեցին որպես ընդհանուր առմամբ ՀՓԲ-ի հետ կապված ռիսկեր և խնդիրներ, այլ ոչ թե կոնկրետ ուսումնասիրված Պրեմպրո դեղամիջոցի՝ զուգորդված ձիու էստրոգենների և մեդրոօքսիպրոգեստերոնի համակցության հետ։

2002 թվականին Կանանց առողջության նախաձեռնության առաջին արդյունքների հրապարակումից հետո, որոնք ցույց էին տալիս թրոմբների առաջացման աճը, Պրեմպրո դուրս գրած դեղատոմսերի քանակը գրեթե կիսով չափ կրճատվեց։ Կանանց առողջության նախաձեռնության արդյունքներին հետևեց այն, որ ՀՓԲ ստացողների մեծ մասը հրաժարվեց այդ բուժումից, ինչին էլ հաջորդեց կրծքագեղձի քաղցկեղի դեպքերի կտրուկ անկումը։ Կրծքագեղձի քաղցկեղի հաճախականության այս նվազումը շարունակվել է նաև հաջորդող տարիներին[106]։ Անհայտ թվով կանայք սկսեցին օգտագործել Պրեմպրոյին փոխարինող այլ միջոցներ, օրինակ՝ համակցված բիոիդենտիկ հորմոններ, թեև հետազոտողները պնդում են, որ համակցված հորմոնները էականորեն չեն տարբերվում ավանդական հորմոնալ բուժումից[107]։

Զուգահեռ հետազոտությունների մյուս մասն ընդգրկում էր այն կանանց, ովքեր տարել էին հիստերէկտոմիա և ստանում էին կա՛մ պլացեբո, կա՛մ միայն զուգորդված ձիու էստրոգեններ։ Այս խմբի մոտ չհայտնաբերվեցին այն ռիսկերը, որոնք ի հայտ էին եկել համակցված հորմոնալ հետազոտության ժամանակ, և միայն էստրոգենով իրականացվող հետազոտությունը 2002 թվականին չդադարեցվեց։ Այնուամենայնիվ, 2004 թվականի փետրվարին այս հետազոտությունը նույնպես դադարեցվեց։ Թեև միայն էստրոգեն ստացող մասնակիցների շրջանում նկատվել էր կրծքագեղձի քաղցկեղի հաճախականության 23% նվազում, ինսուլտի և թոքային էմբոլիայի ռիսկերը փոքր-ինչ ավելացել էին՝ հիմնականում այն բուժառուների մոտ, ովքեր ՀՓԲ-ն սկսել էին 60 տարեկանից բարձր հասակում[108]։

Մի շարք այլ խոշոր հետազոտություններ և մետա-վերլուծություններ հայտնել են ՀՓԲ-ի շնորհիվ մահացության նվազման մասին 60 տարեկանից ցածր են կամ դաշտանադադարի սկզբից 10 տարվա միջակայքում գտնվող կանանց շրջանում։ Իսկ 60 տարեկանից բարձր կանանց շրջանում մահացության վրա ազդեցությունը համարվում է վիճահարույց կամ բացակայող[2][109][110][111][112][113]։

Թեև մինչ օրս իրականացված հետազոտությունները ծավալուն են, ՀՓԲ-ի տարբեր տեսակների ազդեցության տարբերությունները և դաշտանադադարից հետո անցած ժամանակահատվածի դերը հասկանալու համար անհրաժեշտ են հետագա ուսումնասիրություններ[114][115][33]։ Օրինակ՝ 2023 թվականի դրությամբ դեռևս չկա որևէ կլինիկական փորձարկում, որն ուսումնասիրել է այն կանանց, ովքեր սկսել են ՀՓԲ-ն մոտ 50 տարեկանում և շարունակել են այն ընդունել ավելի քան 10 տարի[116]։

Հասանելի դեղաձևեր

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Hydrocortisone tablets
10 մգ հիդրոկորտիզոնի հաբեր

Գոյություն ունեն մարդու հինգ հիմնական ստերոիդ հորմոններ՝ էստրոգեններ, պրոգեստոգեններ, անդրոգեններ, միներալոկորտիկոիդներ և գլյուկոկորտիկոիդներ: Դաշտանադադարի ընթացքում առավել հաճախ օգտագործվում են առաջին երկուսը՝ էստրոգենները և պրոգեստոգենները: Դրանք հասանելի են ԱՄՆ սննդի և դեղերի վարչության կողմից հաստատված և չհաստատված բազմազան ձևերով[9]:

Եթե կնոջ արգանդը հեռացված չէ, էստրոգենները գրեթե միշտ նշանակվում են պրոգեստոգենների հետ համակցված, քանի որ երկարատև չհավասարակշռված էստրոգենային բուժումը կապված է արգանդի լորձաթաղանթի գերաճի և արգանդի լորձաթաղանթի քաղցկեղի զգալիորեն բարձր ռիսկի հետ[1][2]։ Ընդհակառակը, հիստերէկտոմիա տարած կամ արգանդ չունեցող կանանց դեպքում պրոգեստոգենի անհրաժեշտություն չկա, և էստրոգենը կարող է օգտագործվել առանձին։ Գոյություն ունեն բազմաթիվ համակցված պատրաստուկներ, որոնք ներառում են և՛ էստրոգեն, և՛ պրոգեստոգեն։

Հորմոն փոխարինող բուժման կոնկրետ տեսակները ներառում են[1][2]՝

Տիբոլոն՝ սինթետիկ դեղամիջոց, որը հասանելի է Եվրոպայում, սակայն ոչ ԱՄՆ-ում, ավելի արդյունավետ է, քան պլացեբոն, բայց պակաս արդյունավետ, քան համակցված հորմոնալ բուժումը հետդաշտանադադարային փուլում գտնվող կանանց շրջանում: Այն կարող է նվազեցնել կրծքագեղձի և կոլոռեկտալ քաղցկեղի ռիսկը, և ընդհակառակը, կարող է կապված լինել հեշտոցային արյունահոսության, էնդոմետրիումի քաղցկեղի հետ և մեծացնել ինսուլտի ռիսկը 60 տարեկանից բարձր կանանց շրջանում[119][120]։

Հեշտոցային էստրոգենը կարող է բարելավել տեղային ապաճը և չորությունը՝ ունենալով ավելի քիչ համակարգային ազդեցություններ, քան այլ ճանապարհներով ներմուծվող էստրոգենները[121]։ Երբեմն կարող է ավելացվել անդրոգեն, սովորաբար՝ տեստոստերոն, նվազած լիբիդոն բուժելու նպատակով[122][123]։

Շարունակական և ցիկլիկ կիրառության

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դեղաչափը հաճախ փոփոխվում է ցիկլիկ (պարբերաբար)՝ ձվարանների հորմոնալ ցիկլն ավելի ճշգրիտ նմանակելու նպատակով։ էստրոգեններն ընդունում են ամեն օր, իսկ պրոգեստոգենները՝ ամսական կամ երկու ամիսը մեկ՝ մոտ երկու շաբաթ տևողությամբ։ Այս ժամանակացույցը կոչվում է «ցիկլիկ» կամ «հաջորդական համակցված»։ Որպես այլընտրանք՝ կարող է նշանակվել «անընդհատ համակցված» ՀՓԲ՝ հորմոնների հաստատուն օրական դեղաչափերով[124]։ Անընդհատ համակցված ՀՓԲ-ն կապված է արգանդի լորձաթաղանթի ավելի քիչ բարդացած դեպքերի հետ, քան ցիկլիկը[125]։ Կրծքագեղձի խտության վրա ազդեցությունը հավանաբար երկու ռեժիմների դեպքում էլ նման է[126]։

Ներմուծման ուղիներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Ներարգանդային պարույրը կարող է օգտագործվել հորմոն փոխարինող բուժում ստանալու նպատակով

Դաշտանադադարային ՀՓԲ-ի շրջանակներում կիրառվող դեղամիջոցները հասանելի են բազմազան դեղաձևերով, որոնք նախատեսված են ներմուծման տարբեր ուղիների համար[1][2]․

  • Բերանացի՝ հաբեր և պարկուճներ
  • Միջմաշկային՝ սպեղանիներ, գելեր, քսուքներ
  • Հեշտոցային՝ հեշտոցային հաբեր, քսուքներ, մոմիկներ և օղեր
  • Միջմկանային կամ ենթամաշկային ներարկումներ՝ լուծույթներ՝ սրվակներում կամ ամպուլներում:
  • Ենթամաշկային իմպլանտ՝ վիրաբուժական եղանակով ճարպային հյուսվածքի մեջ տեղադրվող սարք:
  • Առավել հազվադեպ են կիրառվում ենթալեզվային, այտային, ներքթային և ռեկտալ ներմուծման ուղիները, ինչպես նաև ներարգանդային պարույրները:

Դեղամիջոցների ներմուծման առավել վերջերս մշակված ձևերը, ըստ առկա տվյալների, օժտված են առավել արտահայտված տեղային ազդեցությամբ, ցածր դեղաչափերով, նվազ կողմնակի ազդեցություններով և ապահովում են շիճուկային հորմոնների հաստատուն մակարդակ՝ փոխարինելով ցիկլիկ տատանումներին[1][2]։ Մասնավորապես, միջմաշկային և հեշտոցային էստրոգենները շրջանցում են լյարդով առաջին անցման նյութափոխանակությունը։ Սա իր հերթին կանխում է մակարդելիության գործոնների ավելացումը և հակաէստրոգենային մետաբոլիտների կուտակումը՝ հանգեցնելով ավելի քիչ անցանկալի կողմնակի հետևանքների, հատկապես սիրտ-անոթային հիվանդությունների և ինսուլտի[127]։

Գոյություն ունեն էստրադիոլի ներարկումային ձևեր, որոնք նախկինում երբեմն կիրառվել են[128][129]։ Այնուամենայնիվ, արդի ժամանակներում դրանք հազվադեպ են օգտագործվում դաշտանադադարի հորմոնալ բուժման ընթացքում և այլևս խորհուրդ չեն տրվում[128][130]։ Փոխարենը, խորհուրդ են տրվում և կարող են կիրառվել էստրադիոլի այլ ոչ բերանացի ձևեր, ինչպիսին է միջմաշկային էստրադիոլը[128]։ Էստրադիոլի ներարկումները հիմնականում լավ տանելի են և հարմարավետ, հաճախակի ներարկումներ չեն պահանջում[128][129]։ Այդուհանդերձ, ներմուծման այս ձևի դեպքում էստրադիոլն արյան մեջ չի արտազատվում հաստատուն արագությամբ։ Ներարկումից անմիջապես հետո դիտվում է շրջանառվող էստրադիոլի խիստ բարձր մակարդակ, որին հաջորդում է մակարդակի արագ անկում[128]։ Հնարավոր է ներարկումները լինեն ցավոտ[128]։ Էստրադիոլի ներարկումային ձևերի օրինակներ են էստրադիոլ վալերատը և էստրադիոլ ցիպիոնատը, որոնք կարող են կիրառվել դաշտանադադարի հորմոնալ բուժման ընթացքում[128][129]։ Ինչ վերաբերում է ներարկումային պրոգեստոգեններին, ապա ներարկումային պրոգեստերոնը կապված է ցավի, ներարկման տեղում առաջացող ռեակցիաների, ինչպես նաև կարճատև ազդեցության հետ, ինչը պահանջում է խիստ հաճախակի ներարկումներ. հետևաբար, այն նույնպես խորհուրդ չի տրվում դաշտանադադարի հորմոնալ բուժման ընթացքում[131][129]։

Բիոիդենտիկ հորմոնալ բուժում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բիոիդենտիկ հորմոնալ բուժումը (ԲՀԲ) այն հորմոնների կիրառումն է, որոնք քիմիապես նույնական են օրգանիզմում արտադրվող հորմոններին։ Չնայած ԲՀԲ-ի կողմնակիցները պնդում են դրա առավելությունները ոչ բիոիդենտիկ կամ սովորական հորմոնալ բուժման նկատմամբ, Սննդի և դեղերի վարչությունը չի ընդունում «բիոիդենտիկ հորմոն» տերմինը՝ նշելով, որ չկան գիտական ապացույցներ առ այն, որ այդ հորմոնները նույնական են իրենց բնական ծագմանը համապատասխանող տարբերակներին[11][132]։ Այնուամենայնիվ, գոյություն ունեն Սննդի և դեղերի վարչության կողմից հաստատված արտադրատեսակներ, որոնք պարունակում են «բիոիդենտիկ» կարգին դասակարգվող հորմոններ[12][9]

Բիոիդենտիկ հորմոնները կարող են կիրառվել ինչպես պատրաստի դեղագործական արտադրանքի, այնպես էլ դեղատնային պատրաստուկների ձևով, ընդ որում՝ վերջիններս, ստանդարտացման բացակայության և թերի վերահսկողության պատճառով, սովորաբար խորհուրդ չեն տրվում կարգավորող մարմինների կողմից[11]։ Բիոիդենտիկ հորմոնների դասակարգումների մեծ մասը հաշվի չի առնում արտադրության գործընթացը, աղբյուրը կամ ներմուծման եղանակը, ուստի «բիոիդենտիկ» տերմինով բնորոշում են թե՛ Սննդի և դեղերի վարչության կողմից չհաստատված դեղատնային պատրաստուկները, և թե՛ հաստատված դեղագործական միջոցները[9]։ Դաշտանադադարի բրիտանական միությունը հանդես է եկել համատեղ հայտարարությամբ՝ հորդորելով տարբերակել «դեղատնային պատրաստուկները», որոնք բնորոշվում են որպես չկարգավորվող, մասնագիտացված դեղատների կողմից անհատական պատվերով պատրաստվող և ագրեսիվ մարքեթինգի ենթարկվող ձևեր, և «կարգավորվող» դեղագործական ձևերը, որոնք անցնում են պաշտոնական վերահսկողություն այնպիսի կառույցների կողմից, ինչպիսին է ԱՄՆ սննդի և դեղերի վարչությունը, և հիմք են հանդիսանում կլինիկական հետազոտությունների մեծամասնության համար[133]։ Որոշ մասնագետներ, ովքեր խորհուրդ են տալիս դեղատնային բիոիդենտիկ ՀՓԲ-ն, կիրառում են նաև թքի կամ արյան շիճուկի հորմոնալ թեստավորում՝ բուժման արդյունավետության վերահսկման նպատակով։ ԱՄՆ-ի և Եվրոպայի գործող կլինիկական ուղեցույցները չեն խրախուսում այս պրակտիկան[134]։

Դեղագործական բիոիդենտիկ հորմոնների վերաբերյալ կլինիկական տվյալները խիստ սահմանափակ են։ Մինչ օրս չկան ռանդոմիզացված վերահսկվող հեռանկարային հետազոտություններ, որոնք կհամեմատեն բիոիդենտիկ հորմոնները կենդանական ծագում ունեցող իրենց նմանակների հետ: Որոշ նախակլինիկական տվյալներ նշում են երակային թրոմբոէմբոլիայի, սիրտ-անոթային հիվանդությունների և կրծքագեղձի քաղցկեղի նվազած ռիսկ[11]։ 2012 թվականի դրությամբ՝ Հյուսիսամերիկյան դաշտանադադարի միության, Էնդոկրինոլոգների միության, Միջազգային դաշտանադադարի միության և Եվրոպական դաշտանադադարի ու անդրոպաուզայի միության ուղեցույցները հաստատել են բիոիդենտիկ դեղագործական միջոցների ցածր ռիսկը՝ արյան մակարդելիության խնդիրների հակում ունեցող անձանց համար[11][135]։

Դեղատնային պատրաստում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ՀՓԲ-ի դեղատնային պատրաստումը հիմնականում չի խրախուսվում ԱՄՆ սննդի և դեղերի վարչության և բժշկական հանրույթի կողմից՝ կարգավորման բացակայության և դեղաչափերի ոչ ստանդարտացված լինելու պատճառով[11][132]։ ԱՄՆ Կոնգրեսը 1997 թվականին Դաշնային սննդամթերքի, դեղերի և կոսմետիկ միջոցների մասին օրենքի փոփոխությամբ Սննդի և դեղերի վարչությանը տրամադրել էր հստակ, բայց սահմանափակ վերահսկողության իրավունք պատրաստվող դեղերի նկատմամբ, սակայն այդ ժամանակից ի վեր նրանք տվյալ հարցում բախվել են խոչընդոտների։ 2012 թվականին աղտոտված ստերոիդային ներարկումների պատճառով բռնկված մենինգիտի հետևանքով 64 բուժառուի մահից և 750 տուժածներից հետո Կոնգրեսն ընդունեց 2013 թվականի Դեղերի որակի և անվտանգության մասին օրենքը, որը լիազորում էր սննդի և դեղերի վարչությանը ստեղծել կամավոր գրանցում այն հաստատությունների համար, որոնք արտադրում էին պատրաստվող դեղեր, և ուժեղացրեց Դաշնային սննդամթերքի, դեղերի և կոսմետիկ միջոցների մասին օրենքի կանոնակարգերը ավանդական դեղատնային պատրաստման համար[136]։ Վերոնշյալ օրենքների §503A դրույթի ամրապնդումը հաստատում են Սննդի և դեղերի վարչության իրավասությունը՝ կիրառելու Դաշնային սննդամթերքի, դեղերի և կոսմետիկ միջոցների մասին օրենքի կանոնակարգումները բիոիդենտիկ հորմոնալ բուժում պատրաստողների նկատմամբ[136]։

Մյուս կողմից, Միացյալ Թագավորությունում դեղատնային պատրաստումը կարգավորվող գործունեություն է։ Դեղամիջոցների և առողջապահական արտադրանքի կարգավորման գործակալությունը վերահսկում է մասնագիտացված արտադրանքների լիցենզիայի ներքո իրականացվող պատրաստումը, իսկ Դեղագործական ընդհանուր խորհուրդը կարգավորում է դեղատների ներսում իրականացվող պատրաստումը։ Միացյալ Թագավորությունում նշանակվող ողջ տեստոստերոնը բիոիդենտիկ է, և դրա կիրառումն աջակցվում է Առողջապահության ազգային ծառայության կողմից։ Գոյություն ունի նաև շուկայական թույլտվություն տղամարդկանց համար նախատեսված տեստոստերոնային արտադրանքի համար։ Առողջապահության և խնամքի գերազանցության ազգային ինստիտուտի 1.4.8 ուղեցույցը նշում է. «դիտարկել տեստոստերոնի հավելումների կիրառումը ցածր սեռական ցանկություն ունեցող դաշտանադադարի փուլում գտնվող կանանց համար, եթե միայն ՀՓԲ-ն արդյունավետ չէ»։ Ծանոթագրությունն ավելացնում է. «հրապարակման պահին (2015 թ. նոյեմբեր), տեստոստերոնը Միացյալ Թագավորությունում չուներ շուկայական թույլտվություն կանանց շրջանում այս ցուցումով կիրառման համար»։ Բիոիդենտիկ պրոգեստերոնը կիրառվում է արտամարմնային բեղմնավորման դեպքում և այն հղի կանանց համար, ովքեր գտնվում են վաղաժամ ծննդաբերության ռիսկի գոտում։

Հասարակություն և մշակույթ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ուայեթի հակասություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ուայեթը, որն այժմ Պֆայզերի դուստր ձեռնարկությունն է, դեղագործական ընկերություն էր, որը շուկայահանում էր Պրեմարին (զուգորդված ձիու էստրոգեններ) և Պրեմպրո (զուգորդված ձիու էստրոգեններ + մեդրօքսիպրոգեստերոն) ՀՓԲ պատրաստուկները[137][138]։ 2009 թվականին Ուայեթի դեմ դատական գործընթացի արդյունքում հրապարակվեց 1500 փաստաթուղթ, որոնք բացահայտեցին այս դեղամիջոցների առաջխաղացմանն ուղղված գործելակերպերը[137][138][139]։ Փաստաթղթերը ցույց տվեցին, որ Ուայեթը պատվիրել էր տասնյակ ուրվական-հեղինակների գրած ակնարկներ և մեկնաբանություններ, որոնք տպագրվել էին բժշկական ամսագրերում՝ գովազդելու իր ՀՓԲ արտադրանքի չապացուցված օգուտները, նվազեցնելու դրանց վնասներն ու ռիսկերը և բացասական լույսի ներքո ներկայացնելու մրցակից բուժումները[137][138][139]։ Սկսած 1990-ականների կեսերից և շարունակվելով ավելի քան տասը տարի՝ Ուայեթը վարում էր ագրեսիվ հրատարակչական պլանի ռազմավարություն՝ իր ՀՓԲ արտադրանքը խթանելու նպատակով՝ օգտագործելով կողմնակի անձանց կողմից գրված հրապարակումներ[139]։ Այն հիմնականում համագործակցում էր բժշկական տեքստերի պատրաստմամբ զբաղվող ԴիզայնՐայթ ընկերության հետ[139]։ 1998-ից 2005 թվականների ընթացքում Ուայեթը գիտական ամսագրերում հրապարակել էր իր ՀՓԲ արտադրանքը գովազդող 26 հոդված[137]։

Այս բարենպաստ հրապարակումները շեշտադրում էին ընկերության ՀՓԲ պատրաստուկների օգուտները և նվազեցնում դրանց հետ կապված ռիսկերը, հատկապես՝ կրծքագեղձի քաղցկեղի հետ այդ արտադրանքի ասոցացման «թյուրըմբռնումը»[139]։ Հրապարակումները պաշտպանում էին այդ արտադրանքի սիրտ-անոթային չապացուցված «օգուտները», թերագնահատում էին այնպիսի ռիսկեր, ինչպիսին է կրծքագեղձի քաղցկեղը, և խթանում էին դեղի ոչ պաշտոնական ու չհիմնավորված կիրառությունները, օրինակ՝ դեմենցիայի, Պարկինսոնի հիվանդության, տեսողության խնդիրների և կնճիռների կանխարգելումը[138]։ Բացի այդ, Ուայեթը շեշտադրում էր բացասական հաղորդագրություններ օստեոպորոզի բուժման մեջ կիրառվող ռալոքսիֆենի (Էստրոգենային ընկալիչների ընտրողական կարգավորիչ) դեմ, հրահանգում էր հեղինակներին ընդգծել այն փաստը, որ «այլընտրանքային թերապիաների կիրառումն ավելացել է Կանանց առողջության նախաձեռնությունից հետո, թեև քիչ ապացույցներ կան դրանց արդյունավետության կամ անվտանգության վերաբերյալ...»։ Ընկերությունը նաև կասկածի տակ էր դնում հաստատված ջեներիկ զուգորդված ձիու էստրոգենների արտադրանքի որակը և թերապևտիկ համարժեքությունը, ու ջանքեր էր գործադրում տարածելու այն գաղափարը, թե զուգորդված ձիու էստրոգենների և մեդրօքսիպրոգեստերոն ացետատի յուրահատուկ ռիսկերը դաշտանադադարային ՀՓԲ-ի բոլոր ձևերին բնորոշ խմբային ազդեցություն են. «Ընդհանուր առմամբ, այս տվյալները ցույց են տալիս, որ օգուտ/ռիսկ վերլուծությունը, որը ներկայացվել է Կանանց առողջության նախաձեռնության կողմից, կարող է ընդհանրացվել հետդաշտանադադարային հորմոն փոխարինող բուժման բոլոր արտադրանքների համար»[138]։

2002 թվականին Կանանց առողջության նախաձեռնության տվյալների հրապարակումից հետո դեղագործական արդյունաբերության բաժնետոմսերի գները կտրուկ անկում ապրեցին, և հսկայական թվով կանայք դադարեցրին ՀՓԲ-ի կիրառումը[140]։ Ուայեթի բաժնետոմսերը, որը մատակարարում էր Կանանց առողջության նախաձեռնության հետազոտություններում օգտագործված Պրեմարինը և Պրեմպրոն, նվազեցին ավելի քան 50%-ով և այդպես էլ երբեք լիովին չվերականգնվեցին[140]։ Ի պատասխան դրան՝ նրանց որոշ հոդվածներ առաջ էին քաշում հետևյալ թեզերը. «Կանանց առողջության նախաձեռնությունը թերի էր, Կանանց առողջության նախաձեռնությունը հակասական հետազոտություն էր, Կանանց առողջության նախաձեռնությունում ուսումնասիրված պոպուլյացիան համապատասխան չէր կամ ներկայացուցչական չէր դաշտանադադարի շրջանում գտնվող կանանց ընդհանուր խմբի համար, կլինիկական հետազոտությունների արդյունքները չպետք է ուղղորդեն անհատական բուժումը, դիտողական հետազոտությունները նույնքան լավն են կամ ավելի լավն են, քան ռանդոմիզացված կլինիկական հետազոտությունները, կենդանիների վրա արված հետազոտությունները կարող են ուղղորդել կլինիկական որոշումների կայացմանը, հորմոնալ բուժման հետ կապված ռիսկերը չափազանցված են, հորմոնալ բուժման օգուտները ապացուցված են կամ կապացուցվեն, իսկ վերջին հետազոտությունները շեղում են»[96]։ Նմանատիպ եզրակացություններ արվեցին նաև 2010 թվականին՝ արդյունաբերության կողմից վճարվող հինգ հեղինակների 114 խմբագրական հոդվածների, ակնարկների, ուղեցույցների և նամակների վերլուծության արդյունքում[96]։ Այս հրապարակումները խթանում էին դրական թեմաներ և վիճարկում ու քննադատում էին անբարենպաստ հետազոտությունները, ինչպիսիք էին Կանանց առողջության նախաձեռնությունը և Միլիոնավոր կանանց հետազոտություն[96]։ 2009 թվականին Ուայեթը Պֆայզերը ձեռք բերվեց Ուայեթը՝ 68 միլիարդ ԱՄՆ դոլար արժողությամբ գործարքով[141][142]։ Պֆայզերը, որն արտադրում է Պրովերա և Դեպո-Պրովերա (մեդրօքսիպրոգեստերոն ացետատ) և նույնպես ներգրավված է եղել բժշկական ուրվական-հեղինակության մեջ, շարունակում է շուկայահանել Պրեմարինը և Պրեմպրոն, որոնք մնում են ամենավաճառվող դեղամիջոցների շարքում[96][139]։

Ըստ Ֆուգ-Բերմանի (2010 թ.)՝ «Այսօր, հակառակ առկա վերջնական գիտական տվյալների, շատ գինեկոլոգներ դեռ հավատում են, որ ՀՓԲ-ի օգուտները գերազանցում են ռիսկերը անախտանիշ կանանց մոտ։ Այս ոչ ապացուցողական ընկալումը կարող է լինել բժշկական գրականության վրա տասնամյակներ շարունակ կորպորատիվ ազդեցության մանրակրկիտ մշակված արդյունքը»[138]։ 2011 թվականի հարցման համաձայն՝ բժիշկների մինչև 50%-ը թերահավատություն է հայտնել այնպիսի խոշոր հետազոտությունների վերաբերյալ, ինչպիսիք են Կանանց առողջության նախաձեռնությունը և Սրտի և էստրոգեն/պրոգեստինային փոխարինող թերապիայի հետազոտությունը (HERS)[143]։ Շատ բժիշկների դրական պատկերացումները ՀՓԲ-ի վերաբերյալ՝ չնայած այն խոշոր հետազոտություններին, որոնք ցույց են տալիս հնարավոր օգուտները գերազանցող ռիսկեր, կարող են պայմանավորված լինել այնպիսի դեղագործական ընկերությունների ջանքերով, ինչպիսին է Ուայեթը, համաձայն Մեյի և Մեյի (2012 թ.) և Ֆուգ-Բերմանի (2015 թ.)[139][96]։

Հանրաճանաչություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1990-ականներին դիտվեց դեղատոմսերի տրամադրման տոկոսի կտրուկ անկում, թեև վերջերս դրանք կրկին սկսել են աճել[127][82]։ Միջմաշկային բուժումը, մասնավորապես երակային թրոմբոէմբոլիայի ռիսկի աճ չառաջացնելու շնորհիվ, այժմ հաճախ հանդիսանում է ՀՓԲ-ի առաջին ընտրության տարբերակը Միացյալ Թագավորությունում։

Ի տարբերություն դրա՝ ձիու զուգորդված էստրոգենը ունի թրոմբոզի պոտենցիալ ավելի բարձր ռիսկ և այժմ Միացյալ Թագավորությունում սովորաբար չի կիրառվում՝ փոխարինվելով էստրադիոլի հիմքով միացություններով, որոնք ունեն թրոմբոզի ավելի ցածր ռիսկ։ Օրալ պրոգեստոգենային համակցությունները, ինչպիսին է մեդրօքսիպրոգեստերոն ացետատը, փոխարինվել են դիհիդրոգեստերոնով, քանի որ վերջինս կապված չէ երակային թրոմբների առաջացման հետ[144]։

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Stuenkel CA, Davis SR, Gompel A, Lumsden MA, Murad MH, Pinkerton JV, Santen RJ (2015 թ․ նոյեմբեր). «Treatment of Symptoms of the Menopause: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline» (PDF). J. Clin. Endocrinol. Metab. 100 (11): 3975–4011. doi:10.1210/jc.2015-2236. PMID 26444994.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Santen RJ, Allred DC, Ardoin SP, Archer DF, Boyd N, Braunstein GD, Burger HG, Colditz GA, Davis SR, Gambacciani M, Gower BA, Henderson VW, Jarjour WN, Karas RH, Kleerekoper M, Lobo RA, Manson JE, Marsden J, Martin KA, Martin L, Pinkerton JV, Rubinow DR, Teede H, Thiboutot DM, Utian WH (2010 թ․ հուլիս). «Postmenopausal hormone therapy: an Endocrine Society scientific statement». J. Clin. Endocrinol. Metab. 95 (7 Suppl 1): s1–s66. doi:10.1210/jc.2009-2509. PMC 6287288. PMID 20566620.
  3. ↑ Shuster, Lynne T.; Rhodes, Deborah J.; Gostout, Bobbie S.; Grossardt, Brandon R.; Rocca, Walter A. (2010). «Premature menopause or early menopause: Long-term health consequences». Maturitas. 65 (2): 161–166. doi:10.1016/j.maturitas.2009.08.003. ISSN 0378-5122. PMC 2815011. PMID 19733988.
  4. 1 2 3 4 5 6 Eden KJ, Wylie KR (2009 թ․ հուլիսի 1). «Quality of sexual life and menopause». Women's Health. 6 (4): 385–396. doi:10.2217/WHE.09.24. PMID 19586430.
  5. 1 2 3 Ziaei S., Moghasemi M., Faghihzadeh S. (2010). «Comparative effects of conventional hormone replacement therapy and tibolone on climacteric symptoms and sexual dysfunction in postmenopausal women». Climacteric. 13 (3): 147–156. doi:10.1016/j.maturitas.2006.04.014. PMID 16730929.{{cite journal}}: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
  6. 1 2 3 4 Manson, JE; Aragaki, AK; Rossouw, JE; Anderson, GL; Prentice, RL; LaCroix, AZ; Chlebowski, RT; Howard, BV; Thomson, CA; Margolis, KL; Lewis, CE; Stefanick, ML; Jackson, RD; Johnson, KC; Martin, LW; Shumaker, SA; Espeland, MA; Wactawski-Wende, J; WHI, Investigators. (2017 թ․ սեպտեմբերի 12). «Menopausal Hormone Therapy and Long-term All-Cause and Cause-Specific Mortality: The Women's Health Initiative Randomized Trials». JAMA. 318 (10): 927–938. doi:10.1001/jama.2017.11217. PMC 5728370. PMID 28898378.
  7. ↑ Langer, RD; Hodis, HN; Lobo, RA; Allison, MA (2021 թ․ փետրվար). «Hormone replacement therapy – where are we now?». Climacteric. 24 (1): 3–10. doi:10.1080/13697137.2020.1851183. PMID 33403881. S2CID 230783545.
  8. 1 2 3 4 Løkkegaard, E; Nielsen, LH; Keiding, N (2017 թ․ օգոստոս). «Risk of Stroke With Various Types of Menopausal Hormone Therapies: A National Cohort Study». Stroke. 48 (8): 2266–2269. doi:10.1161/STROKEAHA.117.017132. PMID 28626058. S2CID 207579406.
  9. 1 2 3 4 Files, JA; Ko, MG; Pruthi, S (2011 թ․ հուլիս). «Bioidentical hormone therapy». Mayo Clinic Proceedings. 86 (7): 673–80, quiz 680. doi:10.4065/mcp.2010.0714. PMC 3127562. PMID 21531972.
  10. ↑ «Bioidentical hormones». Cleveland Clinic. 2012 թ․ դեկտեմբերի 12.
  11. 1 2 3 4 5 6 Conaway E (2011 թ․ մարտ). «Bioidentical hormones: an evidence-based review for primary care providers». J Am Osteopath Assoc. 111 (3): 153–64. PMID 21464264.
  12. 1 2 3 Cobin, RH; Goodman, NF; AACE Reproductive Endocrinology Scientific, Committee. (2017 թ․ հուլիսի 1). «Position Statement on Menopause – 2017 Update» (PDF). Endocrine Practice. 23 (7): 869–880. doi:10.4158/EP171828.PS. PMID 28703650. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2019 թ․ մարտի 1-ին. Վերցված է 2019 թ․ մարտի 1-ին.
  13. 1 2 «USPTF Consensus Statement». 2012. Արխիվացված է օրիգինալից 2013-05-30-ին. Վերցված է 2013 թ․ մայիսի 14-ին.
  14. ↑ Lewis, Ricki. «ACOG Revises Guidelines on Treating Menopause Symptoms». login.medscape.com. Medscape. Վերցված է 2019 թ․ մարտի 4-ին.
  15. ↑ «Hormone Therapy and Heart Disease – ACOG». www.acog.org. Committee on Gynecologic Practice. Վերցված է 2019 թ․ մարտի 4-ին.
  16. ↑ «Medscape». www.medscape.com.
  17. 1 2 3 4 Marjoribanks, Jane; Farquhar, Cindy; Roberts, Helen; Lethaby, Anne; Lee, Jasmine (2017 թ․ հունվարի 17). «Long-term hormone therapy for perimenopausal and postmenopausal women». The Cochrane Database of Systematic Reviews. 1 (1) CD004143. doi:10.1002/14651858.CD004143.pub5. ISSN 1469-493X. PMC 6465148. PMID 28093732.
  18. ↑ «Menopause treatments». National Health Service, United Kingdom. 2019. Վերցված է 2018-02-23-ին.
  19. ↑ Raine-Fenning NJ, Brincat MP, Muscat-Baron Y (2003). «Skin aging and menopause: implications for treatment». Am J Clin Dermatol. 4 (6): 371–8. doi:10.2165/00128071-200304060-00001. PMID 12762829. S2CID 20392538.
  20. ↑ Zouboulis CC, Makrantonaki E (2012 թ․ հունիս). «Hormonal therapy of intrinsic aging». Rejuvenation Res. 15 (3): 302–12. doi:10.1089/rej.2011.1249. PMID 22533363.
  21. 1 2 3 4 5 6 7 Sarrel, P.M. (2000). Effects of hormone replacement therapy on sexual psychophysiology and behavior in postmenopause. Journal of Women's Health and Gender-Based Medicine, 9, 25–32
  22. 1 2 Gaffney, Theresa (2024-12-03). «There's an effective treatment for menopause symptoms. Why do so few women use it?». STAT (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2024-12-08-ին.
  23. ↑ Writing Group for the Women's Health Initiative Investigators (2002-07-17). «Risks and Benefits of Estrogen Plus Progestin in Healthy Postmenopausal Women: Principal Results From the Women's Health Initiative Randomized Controlled Trial». JAMA: The Journal of the American Medical Association. 288 (3): 321–333. doi:10.1001/jama.288.3.321. PMID 12117397.
  24. 1 2 Chlebowski, Rowan T.; Anderson, Garnet L.; Aragaki, Aaron K.; Manson, JoAnn E.; Stefanick, Marcia L.; Pan, Kathy; Barrington, Wendy; Kuller, Lewis H.; Simon, Michael S.; Lane, Dorothy; Johnson, Karen C.; Rohan, Thomas E.; Gass, Margery L. S.; Cauley, Jane A.; Paskett, Electra D. (2020-07-28). «Association of Menopausal Hormone Therapy With Breast Cancer Incidence and Mortality During Long-term Follow-up of the Women's Health Initiative Randomized Clinical Trials». JAMA (անգլերեն). 324 (4): 369–380. doi:10.1001/jama.2020.9482. ISSN 0098-7484. PMC 7388026. PMID 32721007.
  25. ↑ Members, Menopause (2024-09-04). «Ongoing Individualized Hormone Therapy Appears to Have No Age Limit». The Menopause Society (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2024-12-08-ին.
  26. ↑ Manson, JoAnn E.; Crandall, Carolyn J.; Rossouw, Jacques E.; Chlebowski, Rowan T.; Anderson, Garnet L.; Stefanick, Marcia L.; Aragaki, Aaron K.; Cauley, Jane A.; Wells, Gretchen L.; LaCroix, Andrea Z.; Thomson, Cynthia A.; Neuhouser, Marian L.; Van Horn, Linda; Kooperberg, Charles; Howard, Barbara V. (2024-05-28). «The Women's Health Initiative Randomized Trials and Clinical Practice: A Review». JAMA (անգլերեն). 331 (20): 1748–1760. doi:10.1001/jama.2024.6542. ISSN 0098-7484. PMID 38691368.
  27. ↑ Miller M.M.; Franklin K.B.J. (1999). «Theoretical basis for the benefit of postmenopausal estrogen substitution». Experimental Gerontology. 34 (5): 587–604. doi:10.1016/S0531-5565(99)00032-7. PMID 10530785. S2CID 43031351.
  28. ↑ Gonzalez, M.; Viagara, G.; Caba, F.; Molina, E. (2004). «Sexual function, menopause and hormone replacement therapy (HRT)». The European Menopause Journal. 48 (4): 411–420. doi:10.1016/j.maturitas.2003.10.005. PMID 15283933.
  29. 1 2 3 4 Davis, SR; Baber, R; Panay, N; Bitzer, J; Perez, SC; Islam, RM; Kaunitz, AM; Kingsberg, SA; Lambrinoudaki, I; Liu, J; Parish, SJ; Pinkerton, J; Rymer, J; Simon, JA; Vignozzi, L; Wierman, ME (2019 թ․ սեպտեմբեր). «Global Consensus Position Statement on the Use of Testosterone Therapy for Women». The Journal of Sexual Medicine. 16 (9): 1331–1337. doi:10.1016/j.jsxm.2019.07.012. hdl:2158/1176450. PMID 31488288. S2CID 201845588. Արխիվացված է օրիգինալից 2022 թ․ հուլիսի 2-ին – via INFN Open Access Repository.
  30. ↑ Johansen, N; Lindén Hirschberg, A; Moen, MH (2020 թ․ օգոստոս). «The role of testosterone in menopausal hormone treatment. What is the evidence?». Acta Obstetricia et Gynecologica Scandinavica. 99 (8): 966–969. doi:10.1111/aogs.13819. PMID 32027015. S2CID 211050248.
  31. 1 2 3 4 Manson, JE; Chlebowski, RT; Stefanick, ML; Aragaki, AK; Rossouw, JE; Prentice, RL; Anderson, G; Howard, BV; Thomson, CA; LaCroix, AZ; Wactawski-Wende, J; Jackson, RD; Limacher, M; Margolis, KL; Wassertheil-Smoller, S; Beresford, SA; Cauley, JA; Eaton, CB; Gass, M; Hsia, J; Johnson, KC; Kooperberg, C; Kuller, LH; Lewis, CE; Liu, S; Martin, LW; Ockene, JK; O'Sullivan, MJ; Powell, LH; Simon, MS; Van Horn, L; Vitolins, MZ; Wallace, RB (2013 թ․ հոկտեմբերի 2). «Menopausal hormone therapy and health outcomes during the intervention and extended poststopping phases of the Women's Health Initiative randomized trials». JAMA. 310 (13): 1353–68. doi:10.1001/jama.2013.278040. PMC 3963523. PMID 24084921.
  32. ↑ Zhu, L; Jiang, X; Sun, Y; Shu, W (2016 թ․ ապրիլ). «Effect of hormone therapy on the risk of bone fractures: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials». Menopause. 23 (4): 461–70. doi:10.1097/GME.0000000000000519. PMID 26529613. S2CID 26110755.
  33. 1 2 Studd J (2010 թ․ մարտ). «Ten reasons to be happy about hormone replacement therapy: a guide for patients». Menopause Int. 16 (1): 44–6. doi:10.1258/mi.2010.010001. PMID 20424287. S2CID 33414205.
  34. ↑ Tiidus, PM (2011 թ․ օգոստոս). «Benefits of estrogen replacement for skeletal muscle mass and function in post-menopausal females: evidence from human and animal studies». The Eurasian Journal of Medicine. 43 (2): 109–14. doi:10.5152/eajm.2011.24. PMC 4261347. PMID 25610174.
  35. 1 2 3 Shifren, JL; Davis, SR (2017 թ․ օգոստոս). «Androgens in postmenopausal women: a review». Menopause. 24 (8): 970–979. doi:10.1097/GME.0000000000000903. PMID 28609390. S2CID 39876534.
  36. ↑ Deleruyelle, LJ (2017). «Menopausal Symptom Relief and Side Effects Experienced by Women Using Compounded Bioidentical Hormone Replacement Therapy and Synthetic Conjugated Equine Estrogen and/or Progestin Hormone Replacement Therapy, Part 3». International Journal of Pharmaceutical Compounding. 21 (1): 6–16. PMID 28346192.
  37. 1 2 3 4 5 Boardman, HM; Hartley, L; Eisinga, A; Main, C; Roqué i Figuls, M; Bonfill Cosp, X; Gabriel Sanchez, R; Knight, B (2015 թ․ մարտի 10). «Hormone therapy for preventing cardiovascular disease in post-menopausal women». The Cochrane Database of Systematic Reviews. 2015 (3) CD002229. doi:10.1002/14651858.CD002229.pub4. hdl:20.500.12105/9999. ISSN 1469-493X. PMC 10183715. PMID 25754617. S2CID 22188456.
  38. ↑ Hodis, HN; Mack, WJ; Henderson, VW; Shoupe, D; Budoff, MJ; Hwang-Levine, J; Li, Y; Feng, M; Dustin, L; Kono, N; Stanczyk, FZ; Selzer, RH; Azen, SP; ELITE Research, Group. (2016 թ․ մարտի 31). «Vascular Effects of Early versus Late Postmenopausal Treatment with Estradiol». The New England Journal of Medicine. 374 (13): 1221–31. doi:10.1056/NEJMoa1505241. PMC 4921205. PMID 27028912.
  39. ↑ Writing Group on Behalf of Workshop Consensus (2009 թ․ հոկտեմբեր). «Aging, menopause, cardiovascular disease and HRT. International Menopause Society Consensus Statement». Climacteric. 12 (5): 368–77. doi:10.1080/13697130903195606. PMID 19811229. S2CID 218865937.
  40. ↑ «Committee Opinion No. 565: Hormone Therapy and Heart Disease». Obstetrics & Gynecology (անգլերեն). 121 (6): 1407–1410. 2013 թ․ հունիս. doi:10.1097/01.AOG.0000431053.33593.2d. ISSN 0029-7844. PMID 23812486. S2CID 30775537.
  41. ↑ Saeaib, N; Peeyananjarassri, K; Liabsuetrakul, T; Buhachat, R; Myriokefalitaki, E (2020 թ․ հունվարի 28). «Hormone replacement therapy after surgery for epithelial ovarian cancer». The Cochrane Database of Systematic Reviews. 1 (1) CD012559. doi:10.1002/14651858.CD012559.pub2. PMC 7027384. PMID 31989588.
  42. ↑ Darabi, M.; Rabbani, M.; Ani, M.; Zarean, E.; Panjehpour, M.; Movahedian, A. (2011). «Increased leukocyte ABCA1 gene expression in post-menopausal women on hormone replacement therapy». Gynecological Endocrinology. 27 (9): 701–705. doi:10.3109/09513590.2010.507826. PMID 20807164. S2CID 203464.
  43. ↑ Hodis, HN; Mack, WJ (2022 թ․ մայիսի 1). «Menopausal Hormone Replacement Therapy and Reduction of All-Cause Mortality and Cardiovascular Disease: It Is About Time and Timing». Cancer Journal (Sudbury, Mass.). 28 (3): 208–223. doi:10.1097/PPO.0000000000000591. PMC 9178928. PMID 35594469.
  44. ↑ Gregersen, I; Høibraaten, E; Holven, KB; Løvdahl, L; Ueland, T; Mowinckel, MC; Dahl, TB; Aukrust, P; Halvorsen, B; Sandset, PM (2019 թ․ դեկտեմբեր). «Effect of hormone replacement therapy on atherogenic lipid profile in postmenopausal women». Thrombosis Research. 184: 1–7. doi:10.1016/j.thromres.2019.10.005. hdl:10852/75276. PMID 31677448.
  45. ↑ Spoletini, I; Vitale, C; Pelliccia, F; Fossati, C; Rosano, GM (2014 թ․ դեկտեմբեր). «Androgens and cardiovascular disease in postmenopausal women: a systematic review». Climacteric. 17 (6): 625–34. doi:10.3109/13697137.2014.887669. PMID 24559253. S2CID 33413274.
  46. 1 2 Scarabin, P.-Y. (2018 թ․ օգոստոս). «Progestogens and venous thromboembolism in menopausal women: an updated oral versus transdermal estrogen meta-analysis». Climacteric. 21 (4): 341–345. doi:10.1080/13697137.2018.1446931. ISSN 1473-0804. PMID 29570359. S2CID 4229701.
  47. ↑ Olié, V. R.; Canonico, M.; Scarabin, P. Y. (2010). «Risk of venous thrombosis with oral versus transdermal estrogen therapy among postmenopausal women». Current Opinion in Hematology. 17 (5): 457–463. doi:10.1097/MOH.0b013e32833c07bc. PMID 20601871. S2CID 205827003.
  48. ↑ Rott, H (2014). «Prevention and treatment of venous thromboembolism during HRT: current perspectives». International Journal of General Medicine. 7: 433–40. doi:10.2147/IJGM.S46310. PMC 4155999. PMID 25210472.
  49. ↑ Carrasquilla GD, Frumento P, Berglund A, Borgfeldt C, Bottai M, Chiavenna C, Eliasson M, Engström G, Hallmans G, Jansson JH, Magnusson PK, Nilsson PM, Pedersen NL, Wolk A, Leander K (2017 թ․ նոյեմբեր). «Postmenopausal hormone therapy and risk of stroke: A pooled analysis of data from population-based cohort studies». PLOS Med. 14 (11) e1002445. doi:10.1371/journal.pmed.1002445. PMC 5693286. PMID 29149179.
  50. ↑ Carrasquilla GD, Frumento P, Berglund A, Borgfeldt C, Bottai M, Chiavenna C, Eliasson M, Engström G, Hallmans G, Jansson JH, Magnusson PK, Nilsson PM, Pedersen NL, Wolk A, Leander K (2017 թ․ նոյեմբեր). «Postmenopausal hormone therapy and risk of stroke: A pooled analysis of data from population-based cohort studies». PLOS Med. 14 (11) e1002445. doi:10.1371/journal.pmed.1002445. PMC 5693286. PMID 29149179.
  51. ↑ Chlebowski, RT; Anderson, GL; Sarto, GE; Haque, R; Runowicz, CD; Aragaki, AK; Thomson, CA; Howard, BV; Wactawski-Wende, J; Chen, C; Rohan, TE; Simon, MS; Reed, SD; Manson, JE (2016 թ․ մարտ). «Continuous Combined Estrogen Plus Progestin and Endometrial Cancer: The Women's Health Initiative Randomized Trial». Journal of the National Cancer Institute. 108 (3) djv350. doi:10.1093/jnci/djv350. PMC 5072373. PMID 26668177.
  52. ↑ Archer, DF (2001). «The effect of the duration of progestin use on the occurrence of endometrial cancer in postmenopausal women». Menopause. 8 (4): 245–51. doi:10.1097/00042192-200107000-00005. PMID 11449081. S2CID 38526018.
  53. 1 2 3 Kim, JJ; Kurita, T; Bulun, SE (2013 թ․ փետրվար). «Progesterone action in endometrial cancer, endometriosis, uterine fibroids, and breast cancer». Endocrine Reviews. 34 (1): 130–62. doi:10.1210/er.2012-1043. PMC 3565104. PMID 23303565.
  54. ↑ Young, Robert; Arlan F., Jr Fuller; Fuller, Arlan F.; Michael V. Seiden (2004). Uterine cancer. Hamilton, Ont: B.C. Decker. ISBN 978-1-55009-163-2.
  55. ↑ Zang, H; Sahlin, L; Masironi, B; Eriksson, E; Lindén Hirschberg, A (2007 թ․ հունիս). «Effects of testosterone treatment on endometrial proliferation in postmenopausal women». The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism. 92 (6): 2169–75. doi:10.1210/jc.2006-2171. PMID 17341565.
  56. ↑ «Endometrial cancer risk was lower in women who used continuous combined HRT than in non-users». Evidence-based Obstetrics & Gynecology. 8 (1–2): 68–69. 2006 թ․ մարտ. doi:10.1016/j.ebobgyn.2006.01.011. ISSN 1361-259X.
  57. ↑ Collaborative Group on Hormonal Factors in Breast Cancer (2019 թ․ սեպտեմբեր). «Type and timing of menopausal hormone therapy and breast cancer risk: individual participant meta-analysis of the worldwide epidemiological evidence». Lancet. 394 (10204): 1159–1168. doi:10.1016/S0140-6736(19)31709-X. PMC 6891893. PMID 31474332.
  58. 1 2 3 «Risk of breast cancer with HRT depends on therapy type and duration». NIHR Evidence. National Institute for Health and Care Research. 2021 թ․ դեկտեմբերի 20. doi:10.3310/alert_48575.
  59. 1 2 Vinogradova Y, Coupland C, Hippisley-Cox J (2020 թ․ հոկտեմբեր). «Use of hormone replacement therapy and risk of breast cancer: nested case-control studies using the QResearch and CPRD databases». BMJ. 371 m3873. doi:10.1136/bmj.m3873. PMC 7592147. PMID 33115755.
  60. ↑ Vinogradova, Yana; Coupland, Carol; Hippisley-Cox, Julia (2020-10-28). «Use of hormone replacement therapy and risk of breast cancer: nested case-control studies using the QResearch and CPRD databases». BMJ (անգլերեն). 371 m3873. doi:10.1136/bmj.m3873. ISSN 1756-1833. PMC 7592147. PMID 33115755.
  61. ↑ Fournier, A. S.; Berrino, F.; Clavel-Chapelon, F. O. (2007). «Unequal risks for breast cancer associated with different hormone replacement therapies: Results from the E3N cohort study». Breast Cancer Research and Treatment. 107 (1): 103–111. doi:10.1007/s10549-007-9523-x. PMC 2211383. PMID 17333341.
  62. ↑ Zeng, Z; Jiang, X; Li, X; Wells, A; Luo, Y; Neapolitan, R (2018). «Conjugated equine estrogen and medroxyprogesterone acetate are associated with decreased risk of breast cancer relative to bioidentical hormone therapy and controls». PLOS ONE. 13 (5) e0197064. Bibcode:2018PLoSO..1397064Z. doi:10.1371/journal.pone.0197064. PMC 5955567. PMID 29768475.
  63. ↑ Beral, V; Reeves, G; Bull, D; Green, J (2011 թ․ փետրվարի 16). «Breast cancer risk in relation to the interval between menopause and starting hormone therapy». Journal of the National Cancer Institute. 103 (4): 296–305. doi:10.1093/jnci/djq527. PMC 3039726. PMID 21278356.
  64. ↑ Letendre, I.; Lopes, P. (2012). «Ménopause et risques carcinologiques». Journal de Gynécologie Obstétrique et Biologie de la Reproduction. 41 (7): F33–F37. doi:10.1016/j.jgyn.2012.09.006. PMID 23062839.
  65. ↑ Anderson, G. L.; Limacher, M.; Assaf, A. R.; Bassford, T.; Beresford, S. A.; Black, H.; Bonds, D.; Brunner, R.; Brzyski, R.; Caan, B.; Chlebowski, R.; Curb, D.; Gass, M.; Hays, J.; Heiss, G.; Hendrix, S.; Howard, B. V.; Hsia, J.; Hubbell, A.; Jackson, R.; Johnson, K. C.; Judd, H.; Kotchen, J. M.; Kuller, L.; Lacroix, A. Z.; Lane, D.; Langer, R. D.; Lasser, N.; Lewis, C. E.; Manson, J. (2004). «Effects of Conjugated Equine Estrogen in Postmenopausal Women with Hysterectomy: The Women's Health Initiative Randomized Controlled Trial». JAMA: The Journal of the American Medical Association. 291 (14): 1701–1712. doi:10.1001/jama.291.14.1701. PMID 15082697.
  66. ↑ Stefanick ML; Anderson GL; Margolis KL; և այլք: (2006). «Effects of conjugated equine estrogens on breast cancer and mammography screening in postmenopausal women with hysterectomy». JAMA. 295 (14): 1647–57. doi:10.1001/jama.295.14.1647. PMID 16609086.
  67. ↑ «Association between hormone replacement therapy use and breast cancer risk varies by race/ethnicity, body mass index, and breast density». JNCI Journal of the National Cancer Institute. 105 (18). 2013. doi:10.1093/jnci/djt264. ISSN 0027-8874.
  68. ↑ Kuhl, H.; Schneider, H. P. G. (2013). «Progesterone – promoter or inhibitor of breast cancer». Climacteric. 16 (Suppl 1): 54–68. doi:10.3109/13697137.2013.768806. PMID 23336704. S2CID 20808536.
  69. ↑ Azam, S; Lange, T; Huynh, S; Aro, AR; von Euler-Chelpin, M; Vejborg, I; Tjønneland, A; Lynge, E; Andersen, ZJ (2018 թ․ հունիս). «Hormone replacement therapy, mammographic density, and breast cancer risk: a cohort study». Cancer Causes & Control. 29 (6): 495–505. doi:10.1007/s10552-018-1033-0. PMC 5938298. PMID 29671181.
  70. ↑ Stute, P; Wildt, L; Neulen, J (2018 թ․ ապրիլ). «The impact of micronized progesterone on breast cancer risk: a systematic review». Climacteric. 21 (2): 111–122. doi:10.1080/13697137.2017.1421925. PMID 29384406. S2CID 3642971.
  71. ↑ Management of the menopause after breast cancer Արխիվացված 20 Մարտ 2016 Wayback Machine, from The Royal Australian and New Zealand College of Obstetricians and Gynaecologists. College Statement C-Gyn 15. 1st Endorsed: February 2003. Current: November 2011. Review: November 2014
  72. ↑ Gordhandas, S; Norquist, BM; Pennington, KP; Yung, RL; Laya, MB; Swisher, EM (2019 թ․ ապրիլ). «Hormone replacement therapy after risk reducing salpingo-oophorectomy in patients with BRCA1 or BRCA2 mutations; a systematic review of risks and benefits». Gynecologic Oncology. 153 (1): 192–200. doi:10.1016/j.ygyno.2018.12.014. PMID 30661763. S2CID 58593390.
  73. ↑ Heinig, M; Schwarz, S; Haug, U (2021 թ․ փետրվարի 16). «Self-selection for mammography screening according to use of hormone replacement therapy: A systematic literature review». Cancer Epidemiology. 71 (Pt A) 101812. doi:10.1016/j.canep.2020.101812. PMID 33608235. S2CID 231970420.
  74. ↑ Kotsopoulos, J; Narod, SA (2012 թ․ հունվար). «Androgens and breast cancer». Steroids. 77 (1–2): 1–9. doi:10.1016/j.steroids.2011.10.002. PMID 22015396. S2CID 32022318.
  75. ↑ Collaborative Group on Epidemiological Studies of Ovarian Cancer (2015 թ․ փետրվարի 12). «Menopausal hormone use and ovarian cancer risk: individual participant meta-analysis of 52 epidemiological studies». The Lancet. 385 (9980): 1835–1842. doi:10.1016/S0140-6736(14)61687-1. PMC 4427760. PMID 25684585.
  76. 1 2 3 Shi, LF; Wu, Y; Li, CY (2016 թ․ ապրիլ). «Hormone therapy and risk of ovarian cancer in postmenopausal women: a systematic review and meta-analysis». Menopause. 23 (4): 417–24. doi:10.1097/GME.0000000000000550. PMID 26506499. S2CID 32195397.
  77. ↑ Guidozzi, F (2013 թ․ դեկտեմբեր). «Estrogen therapy in gynecological cancer survivors». Climacteric. 16 (6): 611–7. doi:10.3109/13697137.2013.806471. PMID 23952524. S2CID 38122562.
  78. ↑ «Menopausal Hormone Therapy and Cancer Risk» (անգլերեն). www.cancer.org. Վերցված է 2019 թ․ մարտի 4-ին.
  79. ↑ Jang, YC; Huang, HL; Leung, CY (2019 թ․ դեկտեմբերի 9). «Association of hormone replacement therapy with mortality in colorectal cancer survivor: a systematic review and meta-analysis». BMC Cancer. 19 (1): 1199. doi:10.1186/s12885-019-6428-0. PMC 6902524. PMID 31818262.
  80. ↑ Vargiu, V; Amar, ID; Rosati, A; Dinoi, G; Turco, LC; Capozzi, VA; Scambia, G; Villa, P (2020 թ․ նոյեմբերի 25). «Hormone replacement therapy and cervical cancer: a systematic review of the literature». Climacteric. 24 (2): 120–127. doi:10.1080/13697137.2020.1826426. PMID 33236658. S2CID 227166430.
  81. ↑ Appleman, Maria-Luisa; Thomas, Jeremy L.; Weiss, Alison R.; Nilaver, Benjamin I.; Cervera-Juanes, Rita; Kohama, Steven G.; Urbanski, Henryk F. (2023). «Effect of hormone replacement therapy on amyloid beta (Aβ) plaque density in the rhesus macaque amygdala». Frontiers in Aging Neuroscience. 15 1326747. doi:10.3389/fnagi.2023.1326747. ISSN 1663-4365. PMC 10808750. PMID 38274989.
  82. 1 2 «Hormone therapy for brain performance: No effect, whether started early or late». www.sciencedaily.com. 2016 թ․ հուլիսի 20. Վերցված է 2025-04-23-ին.
  83. 1 2 Dye, RV; Miller, KJ; Singer, EJ; Levine, AJ (2012). «Hormone replacement therapy and risk for neurodegenerative diseases». International Journal of Alzheimer's Disease. 2012 258454. doi:10.1155/2012/258454. PMC 3324889. PMID 22548198.
  84. ↑ Nicoletti, A; Nicoletti, G; Arabia, G; Annesi, G; De Mari, M; Lamberti, P; Grasso, L; Marconi, R; Epifanio, A; Morgante, L; Cozzolino, A; Barone, P; Quattrone, A; Zappia, M (2011 թ․ դեկտեմբեր). «Reproductive factors and Parkinson's disease: a multicenter case-control study». Movement Disorders. 26 (14): 2563–6. doi:10.1002/mds.23951. PMID 21956541. S2CID 40143658.
  85. ↑ Noyce, AJ; Bestwick, JP; Silveira-Moriyama, L; Hawkes, CH; Giovannoni, G; Lees, AJ; Schrag, A (2012 թ․ դեկտեմբեր). «Meta-analysis of early nonmotor features and risk factors for Parkinson disease». Annals of Neurology. 72 (6): 893–901. doi:10.1002/ana.23687. PMC 3556649. PMID 23071076.
  86. ↑ Wang, P; Li, J; Qiu, S; Wen, H; Du, J (2015). «Hormone replacement therapy and Parkinson's disease risk in women: a meta-analysis of 14 observational studies». Neuropsychiatric Disease and Treatment. 11: 59–66. doi:10.2147/NDT.S69918. PMC 4317144. PMID 25657580.
  87. ↑ Rugbjerg, K; Christensen, J; Tjønneland, A; Olsen, JH (2013 թ․ ապրիլ). «Exposure to estrogen and women's risk for Parkinson's disease: a prospective cohort study in Denmark». Parkinsonism & Related Disorders. 19 (4): 457–60. doi:10.1016/j.parkreldis.2013.01.008. PMID 23402992.
  88. ↑ Yoon, BK; Chin, J; Kim, JW; Shin, MH; Ahn, S; Lee, DY; Seo, SW; Na, DL (2018 թ․ օգոստոս). «Menopausal hormone therapy and mild cognitive impairment: a randomized, placebo-controlled trial». Menopause. 25 (8): 870–876. doi:10.1097/GME.0000000000001140. PMID 29846283. S2CID 44174553.
  89. ↑ Rasgon, NL; Geist, CL; Kenna, HA; Wroolie, TE; Williams, KE; Silverman, DH (2014). «Prospective randomized trial to assess effects of continuing hormone therapy on cerebral function in postmenopausal women at risk for dementia». PLOS ONE. 9 (3) e89095. Bibcode:2014PLoSO...989095R. doi:10.1371/journal.pone.0089095. PMC 3951184. PMID 24622517.
  90. ↑ Schmidt R, Fazekas F, Reinhart B, Kapeller P, Fazekas G, Offenbacher H, Eber B, Schumacher M, Freidl W (1996 թ․ նոյեմբեր). «Estrogen replacement therapy in older women: a neuropsychological and brain MRI study». Journal of the American Geriatrics Society. 44 (11): 1307–13. doi:10.1111/j.1532-5415.1996.tb01400.x. PMID 8909345. S2CID 22921797.
  91. ↑ Parkinson Study Group POETRY, Investigators. (2011 թ․ դեկտեմբեր). «A randomized pilot trial of estrogen replacement therapy in post-menopausal women with Parkinson's disease». Parkinsonism & Related Disorders. 17 (10): 757–60. doi:10.1016/j.parkreldis.2011.07.007. PMID 21824799.
  92. ↑ Diamanti-Kandarakis, E; Dattilo, M; Macut, D; Duntas, L; Gonos, ES; Goulis, DG; Gantenbein, CK; Kapetanou, M; Koukkou, E; Lambrinoudaki, I; Michalaki, M; Eftekhari-Nader, S; Pasquali, R; Peppa, M; Tzanela, M; Vassilatou, E; Vryonidou, A (2017 թ․ հունիս). «Mechanisms in Endocrinology: Aging and anti-aging: a Combo-Endocrinology overview». European Journal of Endocrinology. 176 (6): R283–R308. doi:10.1530/EJE-16-1061. PMID 28264815.
  93. ↑ Vest, RS; Pike, CJ (2013 թ․ փետրվար). «Gender, sex steroid hormones, and Alzheimer's disease». Hormones and Behavior. 63 (2): 301–7. doi:10.1016/j.yhbeh.2012.04.006. PMC 3413783. PMID 22554955.
  94. ↑ Pike, CJ; Carroll, JC; Rosario, ER; Barron, AM (2009 թ․ հուլիս). «Protective actions of sex steroid hormones in Alzheimer's disease». Frontiers in Neuroendocrinology. 30 (2): 239–58. doi:10.1016/j.yfrne.2009.04.015. PMC 2728624. PMID 19427328.
  95. ↑ MacLennan, AH (2011 թ․ օգոստոս). «HRT in difficult circumstances: are there any absolute contraindications?». Climacteric. 14 (4): 409–17. doi:10.3109/13697137.2010.543496. PMID 21355685. S2CID 25426141.
  96. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Fugh-Berman, Adriane (2015). «The Science of Marketing: How Pharmaceutical Companies Manipulated Medical Discourse on Menopause». Women's Reproductive Health. 2 (1): 18–23. doi:10.1080/23293691.2015.1039448. ISSN 2329-3691.
  97. ↑ IARC Working Group on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans; World Health Organization; International Agency for Research on Cancer (2007). Combined Estrogen-progestogen Contraceptives and Combined Estrogen-progestogen Menopausal Therapy. World Health Organization. էջեր 205–. ISBN 978-92-832-1291-1.
  98. 1 2 3 Writing Group for the Women's Health Initiative Investigators (2002). «Risks and Benefits of Estrogen Plus Progestin in Healthy Postmenopausal Women: Principal Results From the Women's Health Initiative Randomized Controlled Trial». Journal of the American Medical Association. 288 (3): 321–333. doi:10.1001/jama.288.3.321. PMID 12117397.
  99. ↑ Chlebowski RT, Kuller LH, Prentice RL, Stefanick ML, Manson JE, Gass M, և այլք: (2009 թ․ փետրվար). «Breast cancer after use of estrogen plus progestin in postmenopausal women». The New England Journal of Medicine. 360 (6): 573–87. doi:10.1056/NEJMoa0807684. PMC 3963492. PMID 19196674.
  100. ↑ Kreatsoulas, C.; Anand, S. S. (2013). «Menopausal hormone therapy for the primary prevention of chronic conditions. U.S. Preventive Services Task Force Recommendation Statement» (PDF). Polskie Archiwum Medycyny Wewnetrznej. 123 (3): 112–117. PMID 23396275.
  101. ↑ Nelson, H. D.; Walker, M.; Zakher, B.; Mitchell, J. (2012). «Menopausal hormone therapy for the primary prevention of chronic conditions: A systematic review to update the U.S. Preventive Services Task Force recommendations». Annals of Internal Medicine. 157 (2): 104–113. doi:10.7326/0003-4819-157-2-201207170-00466. PMID 22786830.
  102. ↑ George, James L.; Colman, Robert W.; Goldhaber, Samuel Z.; Victor J. Marder (2006). Hemostasis and thrombosis: basic principles and clinical practice. Hagerstown, MD: Lippincott Williams & Wilkins. էջեր 1239. ISBN 978-0-7817-4996-1.
  103. ↑ Darabi M, Ani M, Panjehpour M, Rabbani M, Movahedian A, Zarean E (2011). «Effect of estrogen receptor β A1730G polymorphism on ABCA1 gene expression response to postmenopausal hormone replacement therapy». Genetic Testing and Molecular Biomarkers. 15 (1–2): 11–5. doi:10.1089/gtmb.2010.0106. PMID 21117950.
  104. ↑ Chlebowski, R. T.; Anderson, G. L. (2015). «Menopausal hormone therapy and breast cancer mortality: clinical implications». Therapeutic Advances in Drug Safety. 6 (2): 45–56. doi:10.1177/2042098614568300. ISSN 2042-0986. PMC 4406918. PMID 25922653.
  105. ↑ Mazzucco AE, Santoro E, DeSoto M, Lee JH (2010 թ․ դեկտեմբեր). «Hormone Therapy and Menopause». National Research Center for Women and Families. Արխիվացված է օրիգինալից 2020-08-07-ին. Վերցված է 2026-01-27-ին.
  106. ↑ Gina Kolata (2007 թ․ ապրիլի 19). «Sharp Drop in Rates of Breast Cancer Holds». New York Times.
  107. ↑ Roni Caryn Rabin (2007 թ․ օգոստոսի 28). «For a Low-Dose Hormone, Take Your Pick». New York Times. «Many women seeking natural remedies have turned to compounding pharmacies, which use bioidentical hormones that are chemically synthesized but with the same molecular structure as hormones produced by a woman's body.»
  108. ↑ John Gever (2011 թ․ ապրիլի 5). «New WHI Estrogen Analysis Shows Lower Breast Ca Risk». MedPageToday.
  109. ↑ Salpeter, S. R.; Cheng, J.; Thabane, L.; Buckley, N. S.; Salpeter, E. E. (2009). «Bayesian Meta-analysis of Hormone Therapy and Mortality in Younger Postmenopausal Women». The American Journal of Medicine. 122 (11): 1016–1022.e1. doi:10.1016/j.amjmed.2009.05.021. PMID 19854329.
  110. ↑ Anderson, G. L.; Chlebowski, R. T.; Rossouw, J. E.; Rodabough, R. J.; McTiernan, A.; Margolis, K. L.; Aggerwal, A.; David Curb, J. D.; Hendrix, S. L.; Allan Hubbell, F. A.; Khandekar, J.; Lane, D. S.; Lasser, N.; Lopez, A. M.; Potter, J.; Ritenbaugh, C. (2006). «Prior hormone therapy and breast cancer risk in the Women's Health Initiative randomized trial of estrogen plus progestin». Maturitas. 55 (2): 103–115. doi:10.1016/j.maturitas.2006.05.004. PMID 16815651.
  111. ↑ Hulley, S.; Grady, D.; Bush, T.; Furberg, C.; Herrington, D.; Riggs, B.; Vittinghoff, E. (1998). «Randomized trial of estrogen plus progestin for secondary prevention of coronary heart disease in postmenopausal women. Heart and Estrogen/progestin Replacement Study (HERS) Research Group». JAMA: The Journal of the American Medical Association. 280 (7): 605–613. doi:10.1001/jama.280.7.605. PMID 9718051.
  112. ↑ Salpeter, S. R.; Walsh, J. M. E.; Greyber, E.; Ormiston, T. M.; Salpeter, E. E. (2004). «Mortality associated with hormone replacement therapy in younger and older women». Journal of General Internal Medicine. 19 (7): 791–804. doi:10.1111/j.1525-1497.2004.30281.x. PMC 1492478. PMID 15209595.
  113. ↑ Grodstein, F.; Stampfer, M. J.; Colditz, G. A.; Willett, W. C.; Manson, J. E.; Joffe, M.; Rosner, B.; Fuchs, C.; Hankinson, S. E.; Hunter, D. J.; Hennekens, C. H.; Speizer, F. E. (1997). «Postmenopausal Hormone Therapy and Mortality». New England Journal of Medicine. 336 (25): 1769–1775. doi:10.1056/NEJM199706193362501. PMID 9187066.
  114. ↑ Bethea CL (2011 թ․ փետրվար). «MPA: Medroxy-Progesterone Acetate Contributes to Much Poor Advice for Women». Endocrinology. 152 (2): 343–345. doi:10.1210/en.2010-1376. PMC 3037166. PMID 21252179.
  115. ↑ Harman SM, Brinton EA, Cedars M, Lobo R, Manson JE, Merriam GR, Miller VM, Naftolin F, Santoro N (2005 թ․ մարտ). «KEEPS: The Kronos Early Estrogen Prevention Study». Climacteric. 8 (1): 3–12. doi:10.1080/13697130500042417. PMID 15804727. S2CID 37219662.
  116. ↑ Dominus, Susan (2023-02-01). «Women Have Been Misled About Menopause». The New York Times (ամերիկյան անգլերեն). ISSN 0362-4331. Վերցված է 2023-02-07-ին. «No research has yet followed women who start in their 50s and stay on continuously into their 60s.»
  117. ↑ Morley JE, Perry HM (2003 թ․ մայիս). «Androgens and women at the menopause and beyond». J. Gerontol. A Biol. Sci. Med. Sci. 58 (5): M409–16. doi:10.1093/gerona/58.5.M409. PMID 12730248.
  118. ↑ Garefalakis M, Hickey M (2008). «Role of androgens, progestins and tibolone in the treatment of menopausal symptoms: a review of the clinical evidence». Clin Interv Aging. 3 (1): 1–8. doi:10.2147/CIA.S1043. PMC 2544356. PMID 18488873.
  119. ↑ Formoso, G; Perrone, E; Maltoni, S; Balduzzi, S; Wilkinson, J; Basevi, V; Marata, AM; Magrini, N; D'Amico, R; Bassi, C; Maestri, E (2016 թ․ հոկտեմբերի 12). «Short-term and long-term effects of tibolone in postmenopausal women». The Cochrane Database of Systematic Reviews. 10 (10) CD008536. doi:10.1002/14651858.CD008536.pub3. ISSN 1469-493X. PMC 6458045. PMID 27733017.
  120. ↑ Cummings, SR; Ettinger, B; Delmas, PD; Kenemans, P; Stathopoulos, V; Verweij, P; Mol-Arts, M; Kloosterboer, L; Mosca, L; Christiansen, C; Bilezikian, J; Kerzberg, EM; Johnson, S; Zanchetta, J; Grobbee, DE; Seifert, W; Eastell, R; LIFT Trial, Investigators. (2008 թ․ օգոստոսի 14). «The effects of tibolone in older postmenopausal women». The New England Journal of Medicine. 359 (7): 697–708. doi:10.1056/NEJMoa0800743. PMC 3684062. PMID 18703472.
  121. ↑ Estrogen (Vaginal Route) from Mayo Clinic / Thomson Healthcare Inc. Portions of this document last updated: 1 November 2011
  122. ↑ Somboonporn, W; Davis, S; Seif, MW; Bell, R (2005 թ․ հոկտեմբերի 19). «Testosterone for peri- and postmenopausal women». The Cochrane Database of Systematic Reviews (4) CD004509. doi:10.1002/14651858.CD004509.pub2. PMID 16235365. S2CID 21619940.
  123. ↑ North American Menopause, Society. (2005). «The role of testosterone therapy in postmenopausal women: position statement of The North American Menopause Society». Menopause. 12 (5): 496–511, quiz 649. doi:10.1097/01.gme.0000177709.65944.b0. PMID 16145303. S2CID 5122078.
  124. ↑ Drapier-Faure, E; Azoulay, C; Abramovici, Y (2005 թ․ հուլիս). «[Acceptability of continuous combined versus cyclical HRT: a French multicentric randomized clinical study]». Gynécologie, obstétrique & fertilité. 33 (7–8): 498–504. doi:10.1016/j.gyobfe.2005.04.024. PMID 16005674.
  125. ↑ Feeley, KM; Wells, M (2001 թ․ հունիս). «Hormone replacement therapy and the endometrium». Journal of Clinical Pathology. 54 (6): 435–40. doi:10.1136/jcp.54.6.435. PMC 1731456. PMID 11376015.
  126. ↑ Junkermann, H; von Holst, T; Lang, E; Rakov, V (2005 թ․ փետրվարի 14). «Influence of different HRT regimens on mammographic density». Maturitas. 50 (2): 105–10. doi:10.1016/j.maturitas.2004.04.008. PMID 15653007.
  127. 1 2 Beck, KL; Anderson, MC; Kirk, JK (2017 թ․ օգոստոս). «Transdermal estrogens in the changing landscape of hormone replacement therapy». Postgraduate Medicine. 129 (6): 632–636. doi:10.1080/00325481.2017.1334507. PMID 28540770. S2CID 205452835.
  128. 1 2 3 4 5 6 7 Yoo JW, Lee CH (2006 թ․ մայիս). «Drug delivery systems for hormone therapy». J Control Release. 112 (1): 1–14. doi:10.1016/j.jconrel.2006.01.021. PMID 16530874.
  129. 1 2 3 4 Kuhl H (2005 թ․ օգոստոս). «Pharmacology of estrogens and progestogens: influence of different routes of administration». Climacteric. 8 (Suppl 1): 3–63. doi:10.1080/13697130500148875. PMID 16112947. S2CID 24616324.
  130. ↑ Martin, K. A.; Barbieri, R. L.; Crowley, W. F. Jr. (2021 թ․ սեպտեմբերի 24). «Preparations for menopausal hormone therapy». UpToDate. Վերցված է 2022 թ․ փետրվարի 2-ին. «Not recommended. Depot estrogen—Estrogen is also available in some, but not all, countries as long-acting (three to four weeks) injections of either estradiol cypionate or estradiol valerate. Given the other effective estrogen options, we do not use this approach (table 1).»
  131. ↑ Unfer V, Casini ML, Marelli G, Costabile L, Gerli S, Di Renzo GC (2005 թ․ օգոստոս). «Different routes of progesterone administration and polycystic ovary syndrome: a review of the literature». Gynecol Endocrinol. 21 (2): 119–27. doi:10.1080/09513590500170049. PMID 16109599. S2CID 24890723.
  132. 1 2 «FDA Takes Action Against Compounded Menopause Hormone Therapy Drugs». FDA. 2008 թ․ հունվարի 9. Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ հունիսի 14-ին. Վերցված է 2009 թ․ փետրվարի 17-ին.
  133. ↑ Panay, N; Medical Advisory Council of the British Menopause, Society. (2019 թ․ հունիս). «BMS – Consensus statement: Bioidentical HRT». Post Reproductive Health. 25 (2): 61–63. doi:10.1177/2053369119841844. PMID 31192760. S2CID 189816648.
  134. ↑ Cirigliano, M (2007 թ․ հունիս). «Bioidentical hormone therapy: a review of the evidence». Journal of Women's Health. 16 (5): 600–31. doi:10.1089/jwh.2006.0311. PMID 17627398.
  135. ↑ Simon JA (2014 թ․ հուլիս). «What if the Women's Health Initiative had used transdermal estradiol and oral progesterone instead?». Menopause. 21 (7): 769–83. doi:10.1097/GME.0000000000000169. PMID 24398406. S2CID 30292136.
  136. 1 2 Pinkerton, JV; Pickar, JH (2016 թ․ փետրվար). «Update on medical and regulatory issues pertaining to compounded and FDA-approved drugs, including hormone therapy». Menopause. 23 (2): 215–23. doi:10.1097/GME.0000000000000523. PMC 4927324. PMID 26418479.
  137. 1 2 3 4 Singer, Natasha (2009 թ․ օգոստոսի 4). «Medical Papers by Ghostwriters Pushed Therapy». The New York Times. Վերցված է 2018 թ․ հուլիսի 13-ին.
  138. 1 2 3 4 5 6 Fugh-Berman AJ (2010 թ․ սեպտեմբեր). «The haunting of medical journals: how ghostwriting sold "HRT"». PLOS Med. 7 (9) e1000335. doi:10.1371/journal.pmed.1000335. PMC 2935455. PMID 20838656.
  139. 1 2 3 4 5 6 7 Steve Kent May; Steve May (2012 թ․ հունվարի 20). Case Studies in Organizational Communication: Ethical Perspectives and Practices: Ethical Perspectives and Practices. SAGE. էջեր 197–. ISBN 978-1-4129-8309-9.
  140. 1 2 Miller VM, Harman SM (2017 թ․ նոյեմբեր). «An update on hormone therapy in postmenopausal women: mini-review for the basic scientist». Am. J. Physiol. Heart Circ. Physiol. 313 (5): H1013–H1021. doi:10.1152/ajpheart.00383.2017. PMC 5792205. PMID 28801526.
  141. ↑ Sorkin, Andrew Ross; Wilson, Duff (2009 թ․ հունվարի 25). «Pfizer Agrees to Pay $68 Billion for Rival Drug Maker Wyeth». The New York Times.
  142. ↑ «Pfizer Sizes Up: Closes $68B Wyeth Deal». CNBC. 2009 թ․ հոկտեմբերի 19.
  143. ↑ Tao M, Teng Y, Shao H, Wu P, Mills EJ (2011). «Knowledge, perceptions and information about hormone therapy (HT) among menopausal women: a systematic review and meta-synthesis». PLOS ONE. 6 (9) e24661. Bibcode:2011PLoSO...624661T. doi:10.1371/journal.pone.0024661. PMC 3174976. PMID 21949743.
  144. ↑ Davies, M; Hamoda, H; British Menopause Society Medical Advisory, Council. (2019 թ․ փետրվարի 11). «Hormone replacement therapy: changes in prescribing practice». BMJ (Clinical Research Ed.). 364: l633. doi:10.1136/bmj.l633. PMID 30745316. S2CID 73435897.

Արտաքին հղումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Հորմոն փոխարինող բուժում» հոդվածին։
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Հորմոն_փոխարինող_բուժում&oldid=10862000» էջից