Հողերի աշխարհագրություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Whole world - land and oceans 12000.jpg
WPA Land use survey map for the City of Los Angeles, book 9 (Pacific Palisades Area to Mines Field (Municipal Airport)), sheet 25 (1440).jpg

Հողերի աշխարհագրություն, հողագիտության բաժին, ուսումնասիրում է հողերի ձևավորման ու տարածման օրինաչափությունները։ Բաժանվում է երկու մասի՝ ընդհանուր և ռեգիոնալ։ Ընդհանուր բաժինը զբաղվում է հողագոյացման գործոնների և հողերի աշխարհագրական տեղաբաշխման ընդհանուր ուսումնասիրությամբ, ռեգիոնալ բաժինը՝ հողերի շրջանացմամբ, առանձին շրջանների հողային ծածկույթի նկարագրությամբ ու քարտեզագրությամբ։ Ռուսաստանում հողերի աշխարհագրություն ձևավորվել է XIX դարի վերջերին, Վասիլի Դոկուչաևի աշխատանքների շնորհիվ։ Նա առաջինը բացահայտեց հողի և հողառաջացնող բնական գործոնների միջև գոյություն ունեցող կապը, տարածման օրինաչափությունները և մշակեց հողերի ուսումնասիրման պրոֆիլային (կտրվածքային) մեթոդը։ Նրա ուսումնասիրման հիմնական մեթոդը համեմատական աշխարհագրականն է, որի օգնությամբ հողերի աշխարհագրական տեղաբաշխումը ուսումնասիրվում է հողառաջացնող գործոնների հետ համատեղ։ Օգտագործվում է նաև քարտեզագրական մեթոդը։ Այն սերտ կապված է գեոմորֆոլոգիայի, կլիմայագիտության, երկրաբուսաբանության, լանդշաֆտագիտության հետ և հանդիսանում է հողային ֆոնդի հաշվառման, գյուղատնտեսական արտադրության ռացիոնալ պլանավորման, հողերի ոռոգման ու բերրիության բարձրացման միջոցառումների մշակման հիմքը։ Նրա համընդհանուր օրինաչափություններից են՝

  • հողերի լայնական և ուղղաձիգ գոտիականություն,
  • հողաերկրաքիմիական մարզերի ձևավորում,
  • հողածածկույթի կառուցվածք և այլն։

Հողերի աշխարհագրության գծով հետազոտություններն առավել ծավալվեցին խորհրդային շրջանում։ Կատարվեցին տարբեր մասշտաբի հողային հանույթներ, կազմվեցին ԽՍՀՄ եվրոպական մասի (1930), ԽՍՀՄ հողածածկույթի (1954) քարտեզները։ 1960-ական թվականներից սկսած կազմվում են առանձին տնտեսությունների հողային տարածքների քարտեզներ։ Այդ աշխատանքները հիմք են հանդիսանում հողերի հաշվառման որակական գնահատման և դրանց կադաստրը կազմելու համար։ Նրա ժամանակակից հետազոտություններում օգտագործվում են մաթեմատիկական վիճակագրության ու հավանականության տեսության վրա հիմնվող մեթոդներ, ճշտվում են հողերի աշխարհագրական տարածման օրինաչափությունների և հողածածկույթի շրջանացման վերաբերյալ տեսական հասկացությունները։ Ներկայումս հողաաշխարհագրական գոտի հասկացությունն ընդունվում է որպես հողերի շրջանացման առաջատար միավոր։ Այն որպես ինքնուրույն ուսումնասիրման առարկա դասավանդվում է բուհերի աշխարհագրական ու կենսաբանահողագիտական ֆակուլտետներում։ Հայկական ԽՍՀ գյուղատնտեսության մինիստրության հողագիտության ու ագրոքիմիայի ԳՀԻ-ում 1958 թվականից ստեղծվել է հողերի ծագման և աշխարհագրության բաժին, որտեղ զբաղվում են հանրապետության հողածածկի ուսումնասիրման, կարգաբանման ու քարտեզագրման հարցերով։

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 532 CC-BY-SA-icon-80x15.png