Հոկտեմբերեան Յեղափոխութիւն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Հոկտեմբերեան Յեղափոխութիւն
Քաղաքացիական Պատերազմ

Թուական 1917 Նոյեմբեր 7-8
Վայր Պետրոգրատ, Ռուսիա
Արդիւնք Խորհրդային կարգերու հաստատում
Հակառակորդներ
Flag of the Soviet Union.svg Պոլշեւիքեան կուսակցութիւն Flag of Russia.svg Ռուսիոյ Ժամանակաւոր կառավարութիւն
(մինչև նոյեմբերի 8)
Հրամանատարներ
Flag of the Soviet Union.svg Վլատիմիր Լենին
Flag of the Soviet Union.svg Լեւ Թրոցկի
Ռուսաստան Ալեքսանտր Քիրենսքի
10 000 կարմիր նաւաստի
20 000-30 000 կարմիր զինուոր
500-1 000 կամաւորներ
1 000 կանանց պաթալիոնի մարտիկներ
Ռազմական կորուստներ
Չնչին Զինուորները լքած են
դիրքերը


Մոսքուայի փողոցները պոլշեւիկներու գնդակոծումէն ետք, 1917

Հոկտեմբերեան Յեղափոխութիւն, (ռուսերէն՝ Октябрьская революция), պետական յեղաշրջում, որ իրագործած է Ռուսիոյ ընկերային-ժողովրդավարական բանուորական կուսակցութիւնը (ՌԸԺ(բ)Կ, ռուսերէն՝ Российская Социально-Демократическая (рабочая) Партия-РСД(р)П) Վլատիմիր Լենինի գլխաւորութեամբ, Փեթրոկրատի մէջ՝ Հոկտեմբեր 25-ին։ Յեղաշրջման հետեւանքով տապալուած է 1917-ի Փետրուարեան պուրժուատեմոքրատական յեղափոխութենէն ետք Ռուսիոյ մէջ ստեղծուած ժամանակաւոր կառավարութիւնը։

Յեղաշրջման Ընթացքը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նախադրեալները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1917 թուականի սկիզբին Փետրուարեան Յեղափոխութեան հետեւանքով գահընկեց արուեցաւ Նիքոլայ II ցարը եւ իշխանութեան եկաւ Ժամանակաւոր կառավարութիւնը։ Սակայն, Ժամանակաւոր կառավարութիւնը թոյլ էր եւ ներքին հակասութիւնները կը ջլատէին անոր։ Անիկա կը շարունակեր վարել Առաջին Համաշխարհային պատերազմը, ինչէն աւելի ու աւելի կը դժգոհեր ժողովուրդը։ Ռուսիոյ մէջ կը տարածուեր համազգային ճգնաժամը, որ կը շօշափեր ընկերվարական, տնտեսական եւ քաղաքական ոլորտները։ Արդիւնաբերութեան համախառն արտադրանքի ծաւալը 1916-ին համեմատ նուազած էր 36 տոկոսով։ Աշնանը փակուած էին Ուրալի, Տոնպասի եւ այլ արդիւնաբերական շրջաններու ձեռնարկութիւններու համարեայ կէսը, ստեղծելով զանգուածային գործազրկութիւն։ Միեւնոյն ժամանակ կտրուկ թանկացան կեանքին պայմանները։ Աշխատաւորներու իրական եկամուտները իջան մինչեւ 1913-ին եղածին կէսը։ Ռուսիոյ պետական պարտքը 1917 հոկտեմբերին բարձրացաւ մինչեւ 50 միլիոն րուպլի։ Երկիրը կանգնեցաւ ֆինանսական սնանկացումին առաջ։

Ձմեռային Պալատի Գրաւումը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ապստամբութիւնը հիմնականին մէջ անարիւն եղած էր, աւարտական գրոհը եղաւ Ձմեռային պալատին վրայ, որուն թոյլ պաշտպանութիւնը կ'իրականացնէին 3000 քատեթներ, սպաներ, քազաքներ եւ կին զինուորներ։[1][2]: Գրոհը տեւեցաւ ամբողջ օրը, մի կողմէն քանի որ հրետանին չէր գործարկուած եւ քանի որ պոլշեւիքները կը վախնային բռնութիւններէ, երբ մինչ սա ատենը ապստամբութիւնը խաղաղ բնոյթ կրած էր։ Ժամը 6-ն անց15ին հրետանաւոր քատեթներու մեծ խումբ մը հեռացաւ պալատէն, տանելով իրենց հրետանին։ Ժամը 8ին 200 քազաքներ նմանապէս դուրս ելան եւ վերադարձան իրենց պարաքները։ Այն ատենը, երբ պալատին մէջ ժամանակաւոր կառավարութեան աշխատակազմը կը քննարկեր իրավիճակը, պոլշեւիքները ներկայացրեցին յանձնուելու վերջնագիր։ Բանուորներն ու զինուորները գրաւեցին վերջին հեռագրակայանը եւ արտաքին աշխարհին հետ կառավարութեան կապը վերացաւ: Մութը վրայ հասնելուն պէս ապստամբները գրեթէ առանց դիմադրութեան հանդիպելու մուտք գործեցին պալատ եւ գրաւեցին զայն։ Ժամը ինն անց քառասունհինգին «Աւրորա» հածանաւը պարապ կրակ մը արձակեցաւ ծովածոցէն, որպէս յեղաշրջումի յաղթանակի նշան։

«Աւրորա» հածանաւը, որ ազդարարեցաւ յեղաշրջումի աւարտը:

Փեթրոկրատի մէջ, խորհրդային իշխանութիւն հաստատուելէն յետոյ պոլշեւիքներու ձեռքը անցած է իշխանութիւնը Մոսքուայի մէջ (Նոյեմբեր), ապա՝ Ռուսաստանի կեդրոնական շրջաններուն (Նոյեմբեր-Դեկտեմբեր)։ Սակայն կայսրութեան ծայրամասերը եւ ազգային տարածաշրջանները (Հիւսիսային Կովկաս, Ֆինլանտա, Ուքրաինա, Անդրկովկաս, Միջին Ասիա) խորհրդային իշխանութիւնը հաստատուած է աւելի ուշ։

Հետեւանքները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Յեղաշրջումին առաջնորդը Վլատիմիր Լենինը եղած է

ՌԽԴԸՀ-ի մէջ ստեղծուեցան առաջին կազմաւորումները՝ Թերեքի (կեդրոնը՝ Փեաթիկորսք), Տաւրիտայի (Սիմփերոփոլ), Տոնի (Տոնի Ռոսթով), Թուրքեստանի (Թաշքենտ), Քուպան-Սեւծովեան (Եկատերինոտար), Սթավրոփոլի Խորհրդային Հանրապետութիւնները։
Յունուար 21ի (Փետրուար 3ի) հրամանագիրով չեղարկուեցան ցարական եւ ժամանակաւոր կառավարութիւններու արտասահմանեան եւ ներքին փոխառութիւնները, նաեւ՝ այլ պետութիւններու հետ կնքուած պայմանագիրերը։
Պրեսթի խաղաղութեան պայմանագիրի արդիւնքով՝ Խորհուրդային Ռուսիայէն անջատուեցաւ 56 միլիոն բնակչութիւնով (Ռուսիոյ Կայսրութեան բնակչութեան 1/3-ը) 780 հազ. քառ. ք.մ. տարածք, որտեղ կը գտնուէին մշակուող գիւղտնտեսական հողերու 27 %-ը, ամբողջ երկաթուղային ցանցի 26 %-ը, մանուածային արդիւնաբերութեան 33 %-ը, կը ձուլուէր երկաթի եւ պողպատի 73 %-ը, կ'արդիւնահանուէր քարածուխին 89 %-ը եւ կը պատրաստուէր շաքարի 90 %-ը։ Միեւնոյն ատենը Ռուսիան նշուած տարածքներէն հանեցաւ իր բոլոր զօրքերը, իսկ Գերմանիան, հակառակը մտցրեցաւ եւ պահպանեցաւ վերահսկողութիւնը Մոզունտի կղզաշարի եւ Ռիկայի ծովածոցին վրայ։ Ատորէն բացի, ռուսական զօրքերը պարտաւոր էին հեռանալ Ֆինլանտիայէն, Ալանտի կղզիներէն, որ Շուետին մօտ էր։ Կարսը, Արտահանը, Պաթումը փոխանցուեցան Թուրքիային։ 1918 Նոյեմբեր 13ին Առաջին Համաշխարհային պատերազմին ընթացքին Աւստրիա-Հունկարիոյ եւ Գերմանիոյ պարտութենէ յետոյ Պրեսթի պայմանագիրը Ռուսիոյ խորհուրդային իշխանութիւնները չեղարկեցին։

Յեղաշրջում Եւ Հայաստանի Առաջին Հանրապետութիւն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հոկտեմբերեան յեղաշրջումը ճակատագրական եղած է հայ ժողովուրդին համար։ Խաղաղութեան եւ Հողի մասին տեքրէնեու ընդունումէն յետոյ՝ ռուսական զօրքերը լքած են Կովկասեան ռազմաճակատը եւ Հայաստանը յայտնուած է թուրքական զօրքերու ներխուժման իրական վտանգի առջեւ։

Դեկտեմբերի 29, 1917 -ին, Խորհրդային Ռուսաստանի ԺԿԽ-ն ընդունած է «Թուրքահայաստանի » մասին Տեքրէ, որ մնացած է անկատար։ 1918 Մարտին, Խորհրդային Ռուսիան՝ Գերմանիոյ եւ անոր դաշնակիցներու հետ կնքած է անջատ հաշտութիւն(Պրեսթի հաշտութիւն), որով Ռուսաստանի պոլշեւիքեան կառավարութիւնը, անտեսելով հայ ժողովուրդին կենսական շահերը, Գերմանիոյ պարտադրմամբ հրաժարուած է ո՛չ միայն առաջին աշխարհամարտի ընթացքին ռուսական զորքերու գրաուած Արեւմտեան Հայաստանի տարածքէն, այլեւ Արեւելեան Հայաստանի մէկ մասէն(Կարսի եւ Արտահանի շրջանները)։

1920Նոյեմբերին, Խորհրդային Ռուսաստանին յաջողած է ստիպել Հայաստանի Հանրապետութեան Կռավարութեանը հրաժարուիլ իշխանութենէ եւ զայն յանձնիլ հայ պոլշեւիքներուն։

Արտաքին Յղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս հոդվածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցված է Հայկական համառոտ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png
  1. Beckett, p. 528.
  2. Rabinowitch Alexander (2004)։ The Bolsheviks Come to Power: The Revolution of 1917 in Petrograd։ Pluto Press։ էջեր 273–305