Հնդկական գրականություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Հինդուիզմ
թեմատիկայի հոդված

Aum

Պատմություն · Պանթեոն

Վայշնայություն · Շիվայություն
Շակտիզմ · Սմարտիզմ

Փիլիսոփայություն

Դհարմա · Արտհա · Կամա
Մոկշա · Կարմա · Սամսարա ·
Յոգա · Յանտրա · Բհակտի ·
Մայա · Պուջա · Կիրտան · Մանդիր · Աբհավա · Բհավա

Վեդաներ · Ուպանիշադներ
Ռամայանա · Մահաբհարաթա
Բհագավադգիտա · Պուրաններ
Պատանջալի Յոգա սուտրա այլ

Համանման նյութեր

Հինդուիզմ ըստ երկրի · Հինդուիզմը Հայաստանում · Սրբապատկերագրություն · Ճարտարապետություն · Օրացույց · Տոներ · Կրեացիոնիզմ · Մոնոթեիզմ · Աթեիզմ · Այուրվեդա · Աստղագիտություն

Հինդուիստական սվաստիկան

Պորտալ «Հինդուիզմ»

Հնդկական գրականությունը համարվում է հնագույններից մեկը: Հնդկաստանում կան 22 պաշտոնական լեզուներ և այդ լեզուներով գրված մեծածավալ գրականություն[1]: Ժողովրդական բանահյուսությունը լավ զարգացած է: Հնդկական մշակույթի կարևոր մաս է կազմում հինդուիստական գրականությունը:

Գրականություն հին լեզուներով[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վեդայական[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վեդաները և Ուպանիշադները սանսկրիտով[2] գրված վեդայական գրականության դասական օրինակներ են:

Էպիկական գրականություն սանսկրիտով[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռամայանա և Մահաբհարաթա էպոսները Հնդկաստանում հայտնի են որպես մեծագույն էպիկական ստեղծագործություններ:

Դասական գրականություն սանսկրիտով[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայտնի պոետ և դրամատուրգ Կալիդասան գրել է երկու էպոս Ռագվուխամշա և Կումարասամբխավա: Արտհաշաստրան և Կամասուտրան նույնպես գրվել են դասական սանսկրիտով[3][4]:

Պրակրիտական գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ջայնիզմի հետևորդները գրել են պրակրիտով:

Պալի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պալի լեզվով գրականությունը տարածված է Հնդկաստանի հարավում և Շրի Լանկայում: Դրանք պարունակում են Բուդդայի ուսմունքը և նրա կյանքը։ Այն կոչվում է Պալի Կանոն։

Գրականություն ժամանակակից լեզուներով[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրականություն կաննադա լեզվով[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կաննադական ինքնուրույն գրականության զարգացման ակունքներում կանգնած է իր հայրենիքում հռչակված բանաստեղծ Պամպան (X դար): Նրա գրչին է պատկանում «Ադիպուրանին», ջայնիզմի առաջնորդների մասին պատմող ստղծագործությունը և «Առնական Արջունայի հաղթանակը» պոեմը, որը «Մահաբհարաթայի» մի հատվածի փոխադրություն է:

Պամպան իր պոեմի սյուժեն վարպետորեն միահյուսել է իր ապրած ժամանակաշրջանի պատմության հետ, իսկ Արջունայի կերպարում անուղղակիորեն պատկերել է պատմական կերպար Արիկեսարի II-ին, որը Չալուկյա դինաստիայի առաջնորդներից էր: X դարի հայտնի պոետներ Պոննան և Ռաննան ջայնիստներ էին և իրենց ստեղծագործություններում անդրադարձել են ջայնիստական սյուժեների: Հատկապես նշանակալից հետք է թողել Ռաննան, որը հայտնի դարձել ոչ միայն որպես ջայնիստական պուրաների հեղինակ, այլև որպես կաննադա լեզվի առաջին բացատրական բառարանի հեղինակ: Հեղինակ է «Մահաբհարաթայի» սյուժեով գրված երկու պոեմների, որոնցից մեկում Բխիմայի կերպարում ներկայացրել է իր խնամակալին՝ Սատյաշրայու արքային:

X-XII դարերի պոետների ստեղծագործությունների զգալի մասն ստեղծվել է ջայնիստական արտահայված շեշտադրությամբ, սակայն կաննադա լեզվով գրվել են նաև աշխարհիկ ոճի պատմողական ստեղծագործություններ, ինչպիսիք են Դուրգասիմխայի հեղինակած «Պանչատանտրան»՝ XII դարակես, Նեմիչանդրայի «Լիլավաթին»՝ XII դար, Սուբանդխուի «Վասավադաթեն»: XII դարասկզբին գրվել է Նագաչանդրայի «Ռամաչանդրապուրանան», որը եղել է «Ռամայանայի» հաջողված ջայնիստական տարբերակը:

Ջայնիստ հեղինակաները, ովքեր ստեղծագործել են կաննադա լեզվով, հաճախ օգտվել են սանսկրիտով գրված գրական սյուժեներից և հարստացրել են իրենց գրականությունը, հիմք ընդունելով սանսկրիտի պոեզիան և քերականությունը՝ զարգացրել են կաննադայի պոեզիան և բառապաշարը: Սակայն XII դարավերջին թուլացել է կապը կաննադական և սանսկրիտով ստեղծված գրականության միջև և փոխարենը՝ զարգացել է ավանդական ժողովրդական բանահյուսությունը: Ի հայտ են եկել գրական նոր ժանրեր և բանաստեղծական կայուն ձևեր: XII դարի հեղինակ Բասավան, ով շիվաիզմի երկրպագության հիմնադիրներից էր, շիվաիստական պաշտամունքը փառաբանելու համար գրել է մեծաթիվ վաչաններ՝ արձակ ռիթմիկ շարադրանքով աֆորիզմներ, և կաննադական գրականության մեջ սկզբնավորել է բանահյուսության հետ սերտ առնչություն ունեցող նոր ժանր:

Գրականություն մալայալամ լեզվով[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մալայալամ գրականության նախնական զարգացման մասին կարելի է պատկերացում կազմել միայն «Պաչչա մալայամ» բանահյուսական պոեզիայի նմուշով, որը ստեղծվել է VI-X դարերում և ներկայացնում է պաշտամունքային, ծիսական, ինչպես նաև աշխատանքային և ազգային տոներին վերաբերող երգեր: Քանի որ մալայալամ լեզվի զարգացման օջախ Կերալան տևական ժամանակ գտնվել է թամիլական արքաների տիրապետության տակ, ուստի մալայալամ գրականությունն իր զարգացման նախնական փուլում կրել է թամիլերեն գրականության ազդեցությունը:

Այս ազդեցության արդյունքը եղել է պատտու գրական դպրոցի կազմավորումը, որը հիմնվել է թամիլական բանաստեղծական նմուշների վրա: Մալայալամ գրականության պատմությունը սկսվել է պատտու գրական դպրոցի չափանիշներով գրված «Ռամաչարիտամ» («Ռամի կյանքը») պոեմով, որը գրվել է Վալմիկի «Ռամայաններ» պոեմի մոտիվներով: «Ռամաչարիտամի» հեղինակ է համարվել բանաստեղծ Չիրամանան (մոտ. XII-XIII դարեր):

Պատտուից ոչ պակաս կարևոր էր մեկ այլ՝ մանիպրավալամ գրական դպրոցը, որն ի տարբերություն պատտուի, հարել է սանսկրիտ ավանդույթներին: Այս դպրոցի հետ է կապվել բանաստեղծ Տոլանի (հավանաբար X-XI դարեր) արվեստը: Ինչպես II հազարյամյակի հնդկական մյուս գրականությունները, մալայալամը ևս հարել է չամպու գրական ժանրին:

Ժամանակակից մալայալամ գրականության ներկայացուցիչ է Տիրունալուր Կարունակարանը: Հայտնի բանաստեղծներից է Վալլատխոլը:

Գրականություն տելուգու լեզվով[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տելուգու գրականությունը ծագել է շատ վաղ ժամանակներից[5]: VI-VII դարերի սանսկրիտ ստեղծագործություններում, որոնք մեկնաբանել են տաղաչափության առանձնահատկությունը, հիշատակվել են սանսկրիտին անծանոթ, սակայն տելուգուի պոեզիային բնորոշ բանաստեղծական չափեր: Տելուգու լեզվով գրականությունը սկիզբ է առել բանաստեղծ «Մահաբհարաթայի» երկու գրքերի թարգմանությամբ, որոնք թարգմանել է XI դարի բանաստեղծ Նաննաեն: Ինչպես նոր հնդկական մյուս գրականություններում, այս պարագայում էլ սա ոչ այնքան թարգմանություն է, որքան փոխադրություն՝ հագեցած հեղինակի երևակայությամբ և տեղական կոլորիտի բոլոր գույներով: Նաննայի թարգմանությունն ավարտին են հասցրել բանաստեղծներ Տիկկանան (XIII դար) և Էրրանան (XIV դարի սկիզբ): Ընդհանուր առմամբ, տելուգու գրականության «Մահաբհարաթան» համարվել է սանսկրիտ էպոսից հնդկական ազգային լեզուներով արված լավագույն գեղարվեստական թարգմանությունը:

Տելուգու գրականության համեմատաբար վաղ շրջանի գրավոր հուշարձաններից առանձնահատուկ են ինչպես կանոնիկ, այնպես էլ գեղարվեստական ստեղծագործությունները, որոնք կապված են շիվայական վիրաշայվա աղանդի հետ:

Տելուգու գրականության զարգացման առաջին փուլն ավարտվել է «Ռամայանայի» երկու թարգմանություններով: Նրանցից մեկը բանահյուսական դվիպադա բանաստեղծական չափով XIII դարում թարգմանել է Բանաստեղծ Բուդխի Ռեդդին, որն ուղղված է հասարակ ժողովրդին: Այն իր բովանդակությամբ և ոճով էապես տարբերվել է Վալմիկի էպոսից: Երկրորդ տարբերակը, որը թարգմանել են մի խումբ բանաստեղծներ, տարբերվում է իր ոճական բազմազանությամբ և սանսկրիտ պոեզիայի նմանությամբ:

Գրականություն ուրդու լեզվով[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ուրդուերեն գրականության հիմնադիր է համարվում Ամիր Խոսրով Դեհլևին: Երկար ժամանակ ուրդուերեն գրականությունը գտնվել է պարսկալեզու գրականության ստվերում, ինչը պայմանավորված է եղել ուրդու լեզվի ունեցած ցածր սոցիալական դիրքով. ուրդուն համարվել է խոսակցական, իսկ պարսկերենը՝ գրքային լեզու: XVI-XVII դարերում Դեկանի սարահարթում զարգացել է ուրդուի հարավային բարբառով՝ դակխնի լեզվով գրված գրականությունը: Ուրդուական պոեզիայի զարգացումը սկիզբ է առել XVIII դարում, զարգացման խոշոր կենտրոններ են համարվել Լահորը, Լաքհնաուն և Հայդարաբադը: XIX դարում Միրզա Ղալիբի արվեստը ուրդու գրականությանը նոր շունչ է հաղորդել: Ժամանակակից ուրդու գրականության հիմանադիրը Մուհամմադ Իքբալն է՝ Հնդկաստանի տարածքում մուսուլմանական պետություն ստեղծելու գաղափարի հեղինակը: Բրիտանական Հնդկաստանի ապագաղութացումից հետո ուրդու գրականությունը զարգացել է ինչպես անկախ Հնդկաստանում, այնպես էլ Պակիստանում:

Ասսամցիների գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

8-12-րդ դարերի բուդդայական ստեղծագործությունները համարվել են ասսամական գրականության ամենավաղ դրսևորումները:

Քաշմիրի գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քաշմիրի գրականությունը ստեղծվել է քաշմիրի լեզվով[6]:

Բենգալերեն գրականություն

Բհոճպուրի գրականություն

Հինդի լեզվով գրականություն

Գրականություն գուջարաթի լեզվով[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հնդկական ժամանակակից գրականություն գրվել է նաև հետևյալ լեզուներով.

Օտարալեզու հնդկական գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռամայանան արաբերենով XVI դար

Հնդկական գրականություն պարսկերենով[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միջին Ասիայում և Հնդկաստանում իսլամի տարածմանը զուգընթաց՝ պարսկերենը դարձել է լինգվա ֆրանկա, ինչպես նաև՝ հաղորդակցման լեզու կառավարության և կիրթ հասարակության համար[7]: Դելիի սուլթանությունում և Մոնղոլական կայսրությունում զարգացել էր հնդկական պարսկալեզու գրականությունը: Ամիր Խոսրով Դեհլևին, Բեդիլը, Ֆեյզի Դաքանին, իսկ ավելի ուշ Մուհամմադ Իքբալը պարսկալեզու հնդիկ բանաստեղծներ են: Սկզբնապես Բրիտանական Հնդկաստանում պարսկերենը որպես քաղաքականության և գրականության լեզու՝ կրել է ուրդուի ազդեցությունը, ընդ որում՝ անգլիացի պաշտոնյաները տեղացի բնակչության հետ շփվելու համար պարսկերեն են սովորել: XIX դարում բրիտանական կառավարությունն սկսել է ջանասիրաբար ներմուծել անգլերենը, և պարսկերենը՝ որպես հնդկական լինգվա ֆրանկա, իր տեղը զիջել է անգլերենին: Հինդի և ուրդու գրականությունը շարունակել է զարգանալ պարսկերենի ազդեցությամբ և այդ լեզվից արված փոխառություններով:

Հնդկական գրականություն անգլերենով[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

XX դարում Հնդկաստանում ստեղծագործել են նաև անգլերենով: Բենգալացի գրող Ռաբինդրանաթ Թագորը 1913 թվականին արժանացել է Նոբելյան մրցանակի:

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. https://web.archive.org/web/20130515213735/http://www.ccrtindia.gov.in/literaryarts.htm
  2. Конституция Индии, стр. 330, ВОСЬМОЕ ПРИЛОЖЕНИЕ к Статьям 344 (1) и 351. Языки.
  3. Տե՛ս Бэшем А. Л. Чудо, которым была Индия, пер. с англ. М., 1977
  4. Տե՛ս В. А. Кочергина. Учебник санскрита. М., Филология. 1994 — Вступление.
  5. Տե՛ս. Г. М. Бонгард-Левин, Г. Ф. Ильин. Индия в древности. М., 1985. — Стр.24,39.
  6. Քաշմիրի գրականություն // БРЭ. Т.13. М.,2008.
  7. Laet Sigfried J. de (1994)։ «History of Humanity: From the seventh to the sixteenth century» (անգլերեն)։ UNESCO։ Վերցված է 2020-07-13 

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • «Индийская литература»։ Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907 
  • История всемирной литературы: В 8 томах. М.: Наука, 1983—1994
  • Индия говорит. Стихи индийских поэтов. Второе издание. М.,1954. — 119 с.
  • Бенгальская поэзия. Пер. с бенгал. Сост, вступит. ст. и примеч. В. А. Новиковой. Пер. под ред. В. И. Балина и В. С. Шефнера. М.-Л., Гослитиздат, 1959.- 240 с.
  • Серебряков И. Д. Древнеиндийская литература: Краткий очерк М., 1963.
  • Саид Эхтишам Хусейн История литературы урду. М., 1961. — 260 с.
  • Гринцер П. А. Древнеиндийская проза: Обрамленная повесть. М., 1963.
  • Гринцер П. А. Становление литературной теории в Древней Греции и Индии. // Вестник российского гуманитарного научного фонда. 1997. № 1. — С.113-120.
  • Гринцер Н. П., Гринцер П. А. Формирование литературной теории в Древней Греции и Индии. М., РГГУ. 2000. 424 стр. 1000 экз.
  • История индийских литератур. Под ред. Нагендры. М., 1964.
  • Глебов Н., Сухочев А. Литература урду. Краткий очерк. М., 1967.
  • Сказки Центральной Индии. М., «Наука», 1971.
  • Гринцер П. А. Древнеиндийский эпос. Генезис и типология. М., 1974
  • Калинникова Е. Я. Англоязычная литература Индии. М., 1974
  • Литература и культура древней и средневековой Индии. М., 1979.
  • Серебряков И. Д. Литературный процесс в Индии (VII-XIII вв.). М., 1979
  • Эрман В. Г. Очерк истории ведийской литературы. М., 1980
  • Челышев Е. П. Современная индийская литература. М., 1981
  • Классическая драма древней Индии: Пер. с санскр. и пракритов. Под редакцией, сост. Г. Зографа; Предисл. В. Эрмана; Комм. М. Воробьевой-Десятовской, Г. Зографа, В Эрмана. -Л.: Художественная литература, 1984.- 336 с.
  • Серебряков И. Д. Литературы народов Индии. М., 1985
  • Ивбулис В. Я. Индийско-западноевропейские литературные связи в конце XVIII — начале XIX в. и некоторые аспекты общечеловеческого. // Советское востоковедение: проблемы и перспективы. М., 1988. — С.403-408
  • Гаврюшина Н. Д. Эволюция литературы хинди в оценке индийских писателей и исследователей по материалам 1980—1990 гг. // Восток, 1999. № 3.
  • Гаврюшина Н. Д. Развитие романа хинди во второй половине XX века // Литературы Азии и Африки: опыт XX века. Памяти А. С. Сухочева. М., 2000.
  • Суворова А. А. Индийская любовная поэма (маснави). М. Наука, Восточная литература 1992 г. 232 с.
  • Helmuth von Glasenapp: Die Literaturen Indiens. Von ihren Anfängen bis zur Gegenwart., Kroener 1961.
  • Klaus Mylius: Geschichte der altindischen Literatur, Bern (Scherz) 1988.
  • Moritz Winternitz: Geschichte der Indischen Literatur, Leipzig, 1905—1922, Vol. I—III. Reprint in englischer Übersetzung: Maurice Winternitz: History of Indian Literature, Motilal Barnarsidass, Delhi, 1985, Vol I—III.
  • Bhattacharji, Sukumari History of Classical Sanskrit Literature, Sangam Books, London, 1993, ISBN 0-86311-242-0
  • Sadiq M. A History of Urdu literature. L.- Karachi-Lahore- Dacca. 1964.

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]