Հյուսվածքային պլազմինոգենի ակտիվատոր

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Հյուսվածքային պլազմինոգենի ակտիվատոր
Protein PLAT PDB 1a5h.png
Հասանելի կառուցվածքներ
PDBօրթոլոգների որոնումPDBe RCSB
Նույնականացուցիչներ
Խորհրդանիշեր PLAT, T-PA, TPA, plasminogen activator, tissue type
Արտաքին ID OMIM: 173370 MGI: 97610 HomoloGene: 717 GeneCards: 5327
ՌՆԹ էքսպրեսիայի պրոֆիլ
PBB GE PLAT 201860 s at fs.png
Լրացուցիչ տեղեկություններ
Օրթոլոգներ
Տեսակներ Մարդ Մուկ
Entrez
Ensembl
UniProt
RefSeq (իՌՆԹ)

NM_033011
NM_000930
NM_000931
NM_001319189

NM_008872

RefSeq (սպիտակուց)

NP_000921
NP_001306118
NP_127509

NP_032898

Լոկուս (UCSC) n/a n/a
PubMed որոնում [1] [2]
Վիքիտվյալներ
Դիտել/Խմբագրել (Մարդ)Դիտել/Խնբագրել (Մուկ)

Հյուսվածքային պլազմինոգենի ակտիվատոր (հապավումներ՝ ՀՊԱ, tPA) սպիտակուց է, որը պատասխանոտու է արյան մակարդուկների քայքայման համար։ Այն սերինային պրոտեազ է, որը հայտանբերվում է արյունատար անոթների պատը ներսից պատող էնդոթելի բջիջներում։ Որպես ֆերմենտ, այն կատալիզում է պալզմինոգենի փոխակերպումը պլամնինի՝ մի սպիտակուցի, որը գլխավոր դերակատարումն ունի մակարդուկի քայքայման գործում։ Մարդու ՀՊԱ-ի միաշղթա տարբերակը ~70 կԴա զանգվածով սպիտակուց է[1]։

ՀՊԱ-ը հնարավոր է արտադրել ռեկոմբինանտ կենսատեխնոլոգիական միջոցներով և այս պարագայում այն կոչվում է ռեկոմբինանատ հյուսվածքային պլազմինոգենի ակտիվատոր (ՌՀՊԱ)։ Նման ՌՀՊԱ են պարունակում մի շարք անվանում դեղորայքներ՝ Ալտեպլազա, Ռետեպլազա, Տենեկտեպլազա։ Այս դեղերը կիրառվում են կլինիկական բժշկության մեջ կաթվածների կամ սրտամնակնի ինֆարկտների բուժման ժամանակ։ ՀՊԱ-ների կիրառումը հակացուցված է հեմոռագիկ կաթվածների և գլխի վնասվածների ժամանակ։ ՀՊԱ-ով թունավորումների ժամանակ որպես հակաթույն կրառվում է ամինոկապրոնաթթուն։

Բժշկական կիրառություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

tPA-ը կիրառվում է մի շարք հիվանդությունների բուժման նմատակով, որոնց ախտաբանության մեջ կարևոր է մակարդուկների առաջացումը։ Այդպիսի հիվանդություններից են թոքային զարկերակի թրոմբոէմբոլիան, սրտամկանի ինֆարկտը, կաթվածը, և նման բուժումը կոչվում է թրոմբոլիզ։ Ամենահաճախը ՀՊԱ-ը կիրառվում է իշեմիկ կաթվածի բուժման նպատակով։ Դեղը հնարավոր է ներմուծել ինչպես ներերակային՝ համակարգային ազդեցությամբ (ինչպես վերոնշյալ հիվանդությունների դեպքում, այնպես էլ ներզարկերակային կաթետրով անմիջապես թրոմբի մեջ (ծայրամասային թրոմբոզների ժամանակ)[2]։

A theoretical structure of the full t-PA enzyme in humans. Sugar residues are the light cyan-grey molecules, and the different domains are marked in different colours

Իշեմիկ կաթված[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վիճակագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

12 ծավալուն հետազոտություններ են կատարվել, որպեսզի ուսումնասիրեն ՌՀՊԱ-ների կիրառությունը իշեմիկ կաթվածի ժամանակ։ Այս հետազոտությունների մետաանալիզը ցույց է տվել, որ կաթվածի սկզբից 6 ժամերի ընթացքում ՌՀՏՊ-ի կիրառումը մեծապես բաձրացնում է հիվանդի՝ ապրելու և ինքնուրույնության շանսերը, հատկապես՝ առաջին 3 ժամերի ընթացքում կրառելու դեպքում։ Այնուամենայնիվ դեղորայքից բարձրանում է նաև առաջին 7 օրվա ընթացքում արյունահոսական (հեմոռագիկ) կաթվածների առաջացման և դրանց պատճառով մահացության ռիսկերը[3]։

Առաջարկվող ուղեցույցներով ՀՊԱ-ն պետք է կիրառել, որքան հնարավոր է շուտ, անմիջապես հիվանդի ընդունվելուց հետո, եթե հիվանդը բերվել է բաժանմունք ժամանակին[3][4]։ Տարբեր երկրների ուղեցույցեր տարբեր մոտեցում ունեն այս ժամանակահատվածի նկատմամաբ։ Օրինակ՝ ամերիկյան ուղեցույցով ալտեպլազա կիրառվում է հիվանդության սկզբից 3 ժամվա ընթացքում, Կանադայում և Եվրոպական երկրներում թույլատրվում է դեղորայքի կիրառությունը մինչև 4.5 ժամվա ընթացքում, կախված հիվանդի անամնեզից, ուղեկցող այլ հիվանդություններից, տարիքից և այլն[5]։ Դեղի ավելի ուշ կիրառությունը ասոցիացվում է ավելի ցածր արդյունավետության և բարձր կողմնակի ռիսկերի հետ։ Իշեմիկ կաթվածով հիվանդների մոտ 3% են, որոնց դեպքում ալտեպլազան կիրառելի է[6]։ Ամերիկյան ուղեցույցները նույնպես փորձ են կատարում թույլ տալ կիրառել ՀՊԱ մինչև 4.5 ժամվա ընթացքում[7]։

Կիրառման չափանիշները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԱՄՆ-ում ՀՊԱ-ի կրառումը կաթվածով հիվանդների մոտ, որոնք չեն ունեցել հակացուցումներ և բուժհաստատություն են բերվել ախտանշաշների սկսվելուց հետո 3 ժամվա ընթացքում, 2011թ. կրկնակի ավելացել է 2003թ. հետ համեմատած։ Ավելացել են թեթև ընթացքով դեպքերի, ոչ սպիտակամորթ ռասաների, բարձր տարքային խմբի պացիենտների մոտ կիրառությունը։ Այնուամենայնիվ, շատ պացիենտներ, որոնց ցուցված է եղել ՀՊԱ-ով բուժոմը, տարբեր պատճառներով այն չեն ստացել[8][9]։

ՀՊԱ-ը կիրառվել է նույնիսկ 90-ից բարձր տարիքում իշեմիկ կաթվածի դեպքում։ Չնայած մնան հիվանդների փոքր թվին, մեծ մասամբ դեպքերի հանգուցալուժումը կիրառումից հետո 30 օրերի ընթացքում բացասական է եղել, նույնիսկ մահվան ելքերով[10][11]։ Ցրտահարությունների ժամանակ ՀՊԱ-ի կիրառությունը նվազեցրել է անդամահատումների դեպքերի քանակը[12]։

Թոքային զարկերակի թրոմբոէմբոլիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թոքային զարկերակի թրոմբոէմբոլիան սովորաբար բուժվում է հեպարինով հետագա վարֆարինի շարունակմամբ։ Եթե թոքային զարկերակի թրոմբոէմբոլիա ուղեկցվում է ծանր ընթացքով, խիստ բարձր թոքային գերճնշմամաբ, համակարգային թերճնշմամաբ, ապա ՀՊԱ-ի կիրառությունը ցանակալի է[13][14][15]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «Tissue plasminogen activator human»։ Sigma-Aldrich։ հուլիսի 9, 2017։ Վերցված է մայիսի 11, 2018 
  2. «Thrombolytic Therapy»։ Medscape։ 2008-11-20 
  3. 3,0 3,1 «Recombinant tissue plasminogen activator for acute ischaemic stroke: an updated systematic review and meta-analysis»։ Lancet 379 (9834): 2364–72։ June 2012։ PMC 3386494։ PMID 22632907։ doi:10.1016/S0140-6736(12)60738-7 
  4. «Tissue plasminogen activator and stroke: review of the literature for the clinician»։ The Journal of Emergency Medicine 43 (6): 1149–54։ December 2012։ PMID 22818644։ doi:10.1016/j.jemermed.2012.05.005 
  5. «Hyperacute stroke management»։ Canadian best practice recommendations for stroke care։ Ottawa, ON: Canadian Stroke Network։ Canadian Stroke Strategy Best Practices and Standards Writing Group։ Dec 8, 2010։ էջեր 55–84։ Արխիվացված է օրիգինալից դեկտեմբերի 3, 2013-ին։ Վերցված է նոյեմբերի 30, 2013 
  6. «Patient delay in acute stroke response»։ European Journal of Neurology 15 (4): 315–6։ April 2008։ PMC 2677077։ PMID 18353121։ doi:10.1111/j.1468-1331.2008.02083.x 
  7. «4.5 hours: the new time window for tissue plasminogen activator in stroke»։ Stroke 40 (6): 2266–7։ June 2009։ PMID 19407232։ doi:10.1161/STROKEAHA.108.544171 
  8. «Clot-Busting Drugs Used More Often in Stroke»։ Medpage Today։ 2013-08-23 
  9. «Temporal trends in patient characteristics and treatment with intravenous thrombolysis among acute ischemic stroke patients at Get With The Guidelines-Stroke hospitals»։ Circulation: Cardiovascular Quality and Outcomes 6 (5): 543–9։ September 2013։ PMID 24046398։ doi:10.1161/CIRCOUTCOMES.111.000095։ «The frequency of IV tPA use among all AIS patients, regardless of contraindications, nearly doubled from 2003 to 2011. Treatment with tPA has expanded to include more patients with mild deficits, nonwhite race/ethnicity, and oldest old age» 
  10. «Outcomes of intravenous tissue plasminogen activator for acute ischemic stroke in patients aged 90 years or older»։ Mayo Clinic Proceedings 84 (4): 334–8։ April 2009։ PMC 2665978։ PMID 19339651։ doi:10.1016/S0025-6196(11)60542-9 
  11. «Outcomes of thrombolysis for acute ischemic stroke in octogenarians versus nonagenarians»։ Stroke 41 (8): 1833–5։ August 2010։ PMID 20576948։ doi:10.1161/STROKEAHA.110.586438 
  12. «An open-label study to evaluate the safety and efficacy of tissue plasminogen activator in treatment of severe frostbite»։ J Trauma 59 (6): 1350–1354։ 2005։ PMID 16394908։ doi:10.1097/01.ta.0000195517.50778.2e  ; and repeated by «Reduction of the incidence of amputation in frostbite injury with thrombolytic therapy»։ Archives of Surgery 142 (6): 546–51; discussion 551–3։ June 2007։ PMID 17576891։ doi:10.1001/archsurg.142.6.546 
  13. «2014 ESC guidelines on the diagnosis and management of acute pulmonary embolism»։ European Heart Journal 35 (43): 3033–69, 3069a–3069k։ November 2014։ PMID 25173341։ doi:10.1093/eurheartj/ehu283 
  14. Կաղապար:NICE
  15. «Executive summary: American College of Chest Physicians Evidence-Based Clinical Practice Guidelines (8th Edition)»։ Chest 133 (6 Suppl): 71S–109S։ June 2008։ PMID 18574259։ doi:10.1378/chest.08-0693