Jump to content

Հիպոֆիզի ադենոմա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Հիպոֆիզի ադենոմա
Տեսակհիվանդության կարգ
Բժշկական մասնագիտությունուռուցքաբանություն, ներզատաբանություն, նյարդաբանություն[1] և Նյարդավիրաբուժություն
ՀՄԴ-9237.0
ՀՄԴ-10D35.2
 Pituitary adenoma Վիքիպահեստում

Մակուղեղի ադենոմա (անգլ.՝ Pituitary adenoma), մակուղեղում առաջացող նորագոյացություն:

Մակուղեղի ուռուցքների մեծ մասը բարորակ են, մոտավորապես 35%-ն ինվազիվ են, և միայն 0,1%-0,2%-ն են համարվում կարցինոմաներ[2]: մակուղեղի ադենոմաները կազմում են բոլոր ներգանգային նորագոյացությունների 10%-25%-ը, իսկ ընդհանուր բնակչության շրջանում դրանց տարածվածությունը գնահատվում է մոտավորապես 17%[2][3]:

Ոչ ինվազիվ և ոչ սեկրետոր մակուղեղի ադենոմաները համարվում են բարորակ ինչպես բառացի, այնպես էլ կլինիկական իմաստով, թեև առկա հետազոտությունների 2011 թվականի մետաանալիզը ցույց է տվել, որ այս ենթադրությունը հաստատող կամ հերքող գիտական տվյալները սակավ են և կասկածելի որակի[4]։

10 մմ-ը (0.39 դյույմ) գերազանցող չափսեր ունեցող ադենոմաները սահմանվում են որպես մակրոադենոմաներ, իսկ 10 մմ-ից (0,39 դյույմ) փոքրերը՝ միկրոադենոմաներ: Մակուղեղի ադենոմաների մեծ մասը միկրոադենոմաներ են, որոնց տարածվածությունը գնահատվում է 16,7% (14,4%՝ բիոպսիոն հետազոտությունների և 22,5%՝ ռադիոլոգիական հետազոտությունների տվյալներով)[3][5]: մակուղեղի միկրոադենոմաների մեծ մասը մնում են չախտորոշված, իսկ ախտորոշվածները հաճախ հայտնաբերվում են պատահականորեն և կոչվում են ինցիդենտալոմաներ (պատահական հայտնաբերված ուռուցքներ):

Մակուղեղի մակրոադենոմաները հիպոպիտուիտարիզմի ամենատարածված պատճառն են հանդիսանում[6][7]։

Թեև մակուղեղի ադենոմաները տարածված են և հանդիպում են ընդհանուր բնակչության մոտավորապես 6-ից 1-ի մոտ, կլինիկական տեսանկյունից ակտիվ ադենոմաները, որոնք պահանջում են վիրահատական բուժում, ավելի հազվադեպ են և հանդիպում են մոտավորապես 1,000-ից 1-ի մոտ[8]։

Նշաններ և ախտանիշներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆիզիկական

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հորմոն արտադրող մակուղեղի ադենոմաները հանդիսանում են հիպերպիտուիտարիզմի մի քանի ձևերից որևէ մեկի պատճառը: Յուրահատկությունները կախված են արտադրվող հորմոնի տեսակից: Որոշ ուռուցքներ արտադրում են մեկից ավելի հորմոններ, որոնցից ամենատարածված համակցությունը[9] աճի հորմոնն ու պրոլակտինն են։ Դրանք դրսևորվում են գիգանտիզմով կամ ակրոմեգալիայով և անսպասելի կաթնարտադրությամբ (թե՛ տղամարդկանց, թե՛ կանանց մոտ):

Մակուղեղի ադենոմայով պացիենտի մոտ կարող են նկատվել տեսադաշտի դեֆեկտներ, դասական տարբերակում՝ ձախ և աջ կողմերում՝ բիտեմպորալ հեմիանոպսիայի ժամանակ։ Այն առաջանում է, երբ ուռուցքը սեղմում է տեսողական նյարդը։ Տեսողական ուղու այն հատվածը, որտեղ տեղի է ունենում սեղմումը, տեսողական խաչվածքն է։ Եթե ուռուցքն առաջանում է տեսողական խաչվածքից վերև (ինչն ավելի բնորոշ է մակուղեղի ոտիկի կրանիոֆարինգիոմային), տեսադաշտի դեֆեկտը նախ հայտնվում է որպես բիտեմպորալ ստորին կվադրանտանոպսիա (ստորին քառորդի կորուստ)։ Եթե այն առաջանում է տեսողական խաչվածքից ներքև, տեսադաշտի դեֆեկտը նախ հայտնվում է որպես բիտեմպորալ վերին կվադրանտանոպսիա (վերին քառորդի կորուստ)։ Մակուղեղի ադենոմայի կողմնային տարածումը կարող է սեղմել նաև զատող նյարդը՝ առաջացնելով աչքի կողմնային ուղիղ մկանի պարեզ[10]։

Բացի այդ, մակուղեղի ադենոման կարող է առաջացնել ներգանգային ճնշման բարձրացման ախտանիշներ։ Պրոլակտինոմաների ժամանակ հաճախ ախտանիշները սկսում են դրսևորվել հատկապես հղիության ընթացքում, երբ էստրոգենի մակարդակի բարձրացումը արագացնում է ուռուցքի աճը[11]։

մակուղեղի ադենոմայով պացիենտների շրջանում տարածված են նաև տարբեր տեսակի գլխացավերը։ Ադենոման կարող է լինել գլխացավի հիմնական պատճառը կամ կարող է սրել այլ գործոններից առաջացած գլխացավը։ Գլխացավերի հանդիպող տեսակներից են քրոնիկական և էպիզոդիկ միգրենը, ինչպես նաև ավելի հազվադեպ դիտվող միակողմանի ձևերը. առաջնային ծակող գլխացավը[12], ԿՄՆԱ համախտանիշը (կարճատև միակողմանի նյարդացավային գլխացավի նոպա՝ շաղկապենու գերարյունությամբ և արցունքահոսությամբ)[13], որը նույնպես բնորոշվում է ցավի կարճատև ծակող նոպաներով, ինչպես նաև փնջային (կլաստերային) գլխացավը[14] և շարունակական հեմիկրանիան[15]:

մակուղեղի ադենոմաների սեղմման (կոմպրեսիոն) ախտանիշները (տեսադաշտի դեֆեկտներ, տեսողության սրության անկում, գլխացավեր) ավելի հաճախ հանդիպում են մակրոադենոմաների (որոնց տրամագիծը գերազանցում է 10 մմ-ը), քան միկրոադենոմաների դեպքում (որոնց տրամագիծը փոքր է 10 մմ-ից)[16]։

Հորմոն ոչ ակտիվ ադենոմաները կարող են երկար ժամանակ մնալ աննկատ, քանի որ տեսանելի ակնհայտ շեղումներ չեն դիտվում և հորմոնների արտադրության նվազման հետևանքով նորմալ կենսագործունեության աստիճանական անկումը բավականին դժվար է նկատել: Օրինակ՝ ադրենոկորտիկոտրոպ հորմոնի անբավարարությունը նշանակում է, որ մակերիկամները չեն արտադրի բավարար քանակությամբ կորտիզոլ, ինչը հանգեցնում է հիվանդություններից դանդաղ ապաքինման, բորբոքումների և քրոնիկ հոգնածության առաջացման: Երեխաների և դեռահասների մոտ աճի հորմոնի անբավարարությունը հանգեցնում է հասակի աճի հապաղման, որը, սակայն, կարող է ունենալ բազմաթիվ այլ բացատրություններ:

Հոգեկան

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մակուղեղի խանգարումների, այդ թվում՝ մակուղեղի ադենոմաների հետ կապված են եղել տարբեր հոգեբուժական դրսևորումներ։ Նկատվել են այնպիսի հոգեկան ախտանիշներ, ինչպիսիք են դեպրեսիան, տագնապը[17], ապաթիան, հուզական անկայունությունը, դյուրագրգռությունը և թշնամական վերաբերմունքը[18]։

Բարդություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Ակրոմեգալիայով պայմանավորված դեմքի մորֆոլոգիական փոփոխություններ՝ ճակատային ոսկրերի ցցվածություն, մեծացած քիթ, պրոգնատիզմ (ստորին ծնոտի առաջշարժում) և վերին ծնոտի լայնացում՝ ատամների միջև տարածությունների առաջացմամբ, ինչպես նաև լեզվի մեծացում (մակրոգլոսիա) և քթի փակվածություն
  • Ակրոմեգալիան համախտանիշ է, որն առաջանում է մակուղեղի առաջնային բլթում աճի հորմոնի գերարտադրության հետևանքով: Ակրոմեգալիայի դեպքերի մոտավորապես 90–95%-ը պայմանավորված է մակուղեղի ադենոմայով, և այն առավել հաճախ հանդիպում է միջին տարիքի մարդկանց մոտ[19]: Առանց հսկողության և պատշաճ բուժման՝ ակրոմեգալիան կարող է հանգեցնել արտաքին դեֆորմացիաների, ծանր բարդությունների առաջացման և վաղաժամ մահվան: Հիվանդությունը, որը հաճախ ասոցացվում է նաև գիգանտիզմի հետ, դժվար է ախտորոշել վաղ փուլերում: Այն հաճախ տարիներ շարունակ աննկատ է մնում, մինչև որ ի հայտ են գալիս արտաքին դեֆորմացիաները, հատկապես դեմքի փոփոխությունները: Ախտանիշների ի հայտ գալուց մինչև ախտորոշումն ընկած ժամանակահատվածը միջինում կազմում է տասներկու տարի[20]:
  • Քուշինգի համախտանիշը հորմոնային խանգարում է, որն առաջացնում է հիպերկորտիցիզմ՝ արյան մեջ կորտիզոլի մակարդակի բարձրացում: Քուշինգի հիվանդությունը Քուշինգի համախտանիշի ամենատարածված պատճառն է և կազմում է դեպքերի մոտավորապես 70%-ը[21]: Այն առաջանում է, երբ մակուղեղի ադենոման հանգեցնում է ադրենոկորտիկոտրոպ հորմոնի գերարտադրության, ինչն էլ խթանում է մակերիկամների՝ հավելյալ քանակությամբ կորտիզոլի արտադրությունը[22]: Քուշինգի հիվանդությունը կարող է առաջացնել հոգնածություն, քաշի ավելացում, ճարպային կուտակումներ որովայնի և մեջքի գոտկային շրջանում (իրանի ճարպակալում), ինչպես նաև դեմքի շրջանում (լուսնաձև դեմք), որովայնի, ազդրերի, կրծքավանդակի և բազուկների վրա մաշկային զոլերի (ստրիաներ) առաջացում, հիպերտոնիա, գլյուկոզայի նկատմամբ հանդուրժողականության խանգարում և տարբեր վարակների նկատմամբ հակվածության մեծացում: Կանանց մոտ հիվանդությունը կարող է առաջացնել դեմքի մազածածկույթի չափազանց աճ (հիրսուտիզմ), իսկ տղամարդկանց մոտ՝ էրեկտիլ դիսֆունկցա: Հոգեբուժական դրսևորումները կարող են ներառել դեպրեսիա, տագնապ, դյուրագրգռություն և հուզական անկայունություն: Այն կարող է հանգեցնել նաև տարբեր ճանաչողական (կոգնիտիվ) խանգարումների:
  • Հիպերպիտուիտարիզմը մակուղեղի առաջնային բլթի հիվանդություն է, որը սովորաբար առաջանում է մակերիկամի գործառութային ադենոմայի հետևանքով և հանգեցնում է գեղձամակուղեղի հորմոնների գերարտադրության։ Այդ հորմոններից են՝ աճի հորմոնը, պրոլակտինը, թիրեոտրոպինը, լյուտեինացնող հորմոնը, ֆոլիկուլախթանիչ հորմոնը, ադրենոկորտիկոտրոպ հորմոնը։
  • Մակուղեղի ապոպլեքսիան վիճակ է, որն առաջանում է մակուղեղի ներուռուցքային հանկարծակի արյունազեղման հետևանքով, ինչը հանգեցնում է չափսերի արագ մեծացման, կամ երբ ուռուցքն աճում է իր արյունամատակարարման հնարավորություններից ավելի, ինչը հանգեցնում է հյուսվածքների մեռուկացման և դրան հաջորդող մեռուկացած հյուսվածքի այտուցի։ մակուղեղի ապոպլեքսիան հաճախ դրսևորվում է տեսողության կորստով և հանկարծակի սուր գլխացավով։ Այն պահանջում է անհապաղ բուժում՝ հիմնականում կորտիկոստերոիդների կիրառմամբ, իսկ անհրաժեշտության դեպքում՝ վիրահատական միջամտություն[23]։
  • Կենտրոնական ոչ շաքարային դիաբետը առաջանում է հակամիզամուղային հորմոնի՝ վազոպրեսինի արտադրության նվազման հետևանքով, ինչը հանգեցնում է ուժեղ ծարավի զգացողության և չափազանց մեծ քանակությամբ խիստ նոսրացված մեզի արտադրության (պոլիուրիա), որն էլ իր հերթին կարող է առաջացնել ջրազրկում։ Վազոպրեսինն արտադրվում է հիպոթալամուսում, այնուհետև տեղափոխվում է մակուղեղի ոտիկով և կուտակվում մակուղեղի հետին բլթում, որտեղից էլ արտազատվում է արյան մեջ[24]։

Քանի որ մակուղեղը ուղեղին շատ մոտ է, ինվազիվ ադենոմաները կարող են ներթափանցել կարծր ուղեղապատյանի, գանգոսկրի կամ սեպոսկրի մեջ[25]։

Ռիսկի գործոններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բազմակի էնդոկրին նեոպլազիա

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մակուղեղի առաջնային բլթի ադենոմաները հանդիսանում են բազմակի էնդոկրին նեոպլազիա տիպ 1-ի (MEN-1) հիմնական կլինիկական նշաններից մեկը: Այն հազվադեպ հանդիպող ժառանգական էնդոկրին համախտանիշ է, որը հանդիպում է 30,000 մարդուց մեկի մոտ: Այս հիվանդությունն առաջացնում է էնդոկրին համակարգի տարբեր գեղձերի բարորակ կամ չարորակ ուռուցքների զանազան համակցություններ, կամ կարող է հանգեցնել գեղձերի հիպերպլազիայի՝ առանց ուռուցքների ձևավորման։ Այն հաճախ ախտահարում է հարվահանագեղձը, ենթաստամոքսային գեղձի կղզյակային բջիջները և մակուղեղի առաջնային բիլթը: MEN-1-ը կարող է առաջացնել նաև ոչ էնդոկրին ուռուցքներ, ինչպիսիք են դեմքի անգիոֆիբրոմաները, կոլագենոմաները, լիպոմաները, մենինգիոմաները, էպենդիմոմաները և լեյոմիոմաները: MEN-1-ով հիվանդների մոտավորապես 25 տոկոսի մոտ զարգանում են մակուղեղի ադենոմաներ[26][27]:

Քարնիի համալիր

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քարնիի համալիրը (ՔՆՀ), որը հայտնի է նաև որպես LAMB համախտանիշ[28] և NAME համախտանիշ[28], աուտոսոմ-դոմինանտ հիվանդություն է, որն ընդգրկում է սրտի և մաշկի միքսոմաներ, մաշկի հիպերպիգմենտացիա (լենտիգինոզ) և էնդոկրին գերակտիվություն և տարբերվում է Քարնիի եռյակից[29][30]: Բոլոր սրտային միքսոմաների մոտավորապես 7%-ը կապված է Քարնիի համալիրի հետ[31]: Քարնիի համալիրով հիվանդների մոտ զարգանում են աճի հորմոն արտադրող մակուղեղի ուռուցքներ, և որոշ դեպքերում այս նույն ուռուցքները արտազատում են նաև պրոլակտին: Այնուամենայնիվ, չեն հանդիպում մեկուսացված պրոլակտինոմաներ կամ մակուղեղի ուռուցքի որևէ այլ տեսակ: Քարնիի համալիրով որոշ հիվանդների մոտ մակուղեղը բնութագրվում է հիպերպլաստիկ հատվածների առաջացմամբ, ընդ որում՝ հիպերպլազիան, ամենայն հավանականությամբ, նախորդում է աճի հորմոն արտադրող ադենոմաների ձևավորմանը[32]:

Ընտանեկան մեկուսացված մակուղեղի ադենոմա

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ընտանեկան մեկուսացված մակուղեղի ադենոման տերմին է, որն օգտագործվում է բնորոշելու այն վիճակը, որը ժառանգվում է աուտոսոմ-դոմինանտ ձևով և բնութագրվում է միևնույն ընտանիքի երկու կամ ավել հարազատների մոտ միայն մակուղեղի ադենոմաների առկայությամբ՝ առանց այլ ուղեկցող ախտանիշների, որոնք հանդիպում են 1-ին տիպի բազմակի էնդոկրին նեոպլազիայի (ՄԷՆ-1), Քարնիի համալիրի և արիլհիդրոկարբոնային ռեցեպտորի հետ փոխազդող սպիտակուցի գենի մուտացիաների ժամանակ[33][34][35]: Ընտանեկան մեկուսացված մակուղեղի ադենոման առաջին անգամ նկարագրել է Ալբերտ Բեկերսի խումբը Բելգիայի Լիեժ քաղաքում՝ ընտանիքների սահմանափակ խմբում[36], իսկ ավելի ուշ այն ամբողջությամբ բնութագրվել է 64 ընտանիքներ ընդգրկող միջազգային բազմակենտրոն հետազոտության մեջ[34]։ Ընտանեկան մեկուսացված մակուղեղի ադենոմա ունեցող ընտանիքները բաժանվում են երկու խմբի՝ հոմոգեն Ընտանեկան մեկուսացված մակուղեղի ադենոման, երբ ընտանիքի բոլոր ախտահարված անդամների մոտ առկա է մակուղեղի ադենոմայի նույն տեսակը, օրինակ՝ միայն ակրոմեգալիա կամ միայն պրոլակտինոմա և հետերոգեն Ընտանեկան մեկուսացված մակուղեղի ադենոման, երբ ընտանիքի անդամների մոտ կարող են հանդիպել մակուղեղի տարբեր տեսակի ադենոմաներ[37]։

Ընտանեկան մեկուսացված մակուղեղի ադենոմայի գենետիկա

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ընտանեկան մեկուսացված մակուղեղի ադենոման ունի երկու հայտնի գենետիկական պատճառ՝ արիլհիդրոկարբոնային ածխաջրածնային ընկալիչի հետ փոխազդող սպիտակուցի գենի մուտացիաները[38] և Xq26.3 քրոմոսոմի դուպլիկացիաները (կրկնապատկումները), որոնք ներառում են GPR101 գենը։ Վերջինս հանդիսանում է նաև X-շղթայակցված ակրոգիգանտիզմի (X-ՇԱԳ) համախտանիշի պատճառը[39]։ Ընտանեկան մեկուսացված մակուղեղի ադենոման ընտանիքների մոտ 15-20%-ը կրում է փոխազդող սպիտակուցի գենի սաղմնային գծի մուտացիա կամ դելեցիա։ Հիվանդությունը ժառանգվում է աուտոսոմ-դոմինանտ եղանակով՝ թերի պենետրանտությամբ. սա նշանակում է, որ փոխազդող սպիտակուցի մուտացիա կրողների միայն մոտ 20%-ի մոտ կզարգանա մակուղեղի ադենոմա[37]։ Փոխազդող սպիտակուցի մուտացիայի հետ կապված մակուղեղի ադենոմաները (որոնք դրսևորվում են կամ որպես Ընտանեկան մեկուսացված մակուղեղի ադենոման, կամ որպես առանձին, ոչ ընտանեկան դեպքեր) սովորաբար աճի հորմոն արտազատող (ակրոմեգալիա) կամ պրոլակտին արտազատող (պրոլակտինոմա) ադենոմաներ են: Դրանք հիմնականում մակրոադենոմաներ են և հաճախ հանդիպում են երեխաների, դեռահասների և երիտասարդների մոտ: Դեյլին և գործընկերները ցույց են տվել, որ փոխազդող սպիտակուցի մուտացիաներով ուղեկցվող ակրոմեգալիայի դեպքերն ի հայտ են գալիս մոտ 20 տարի ավելի շուտ, քան առանց այդ մուտացիաների դեպքերը. այս ուռուցքները մեծ են և համեմատաբար դիմացկուն բուժման նկատմամբ[40]։ Հիվանդության վաղ սկզբի պատճառով փոխազդող սպիտակուցի մուտացիաները հանդիսանում են մակուղեղային գիգանտիզմի ամենահաճախ հանդիպող գենետիկական պատճառը (դեպքերի 29%-ը)[41]։

X-ՇԱԳ-ը (X-շղթայակցված ակրոգիգանտիզմ) հազվադեպ հանդիպող համախտանիշ է, որը բնութագրվում է վաղ մանկական տարիքում մակուղեղի ուռուցքների կամ հիպերպլազիայի առաջացմամբ։ Սա հանգեցնում է աճի հորմոնի չափազանց մեծ քանակի արտադրության, մարմնի խիստ գերաճի և մակուղեղային գիգանտիզմի[39][42]։ Մինչ օրս արձանագրվել է X-ՇԱԳ -ով Ընտանեկան մեկուսացված մակուղեղի ադենոմայի երեք ընտանիք, որոնցից բոլորում Xq26.3 քրոմոսոմի դուպլիկացիան (կրկնապատկումը) փոխանցվել է հիվանդ մորից հիվանդ որդուն[39][42]։ Վաղ տարիքում սկսվող մակուղեղային գիգանտիզմի հիվանդության բնութագրիչները հանգեցնում են մարմնի խիստ գերաճի, եթե այն պատշաճ կերպով չի բուժվում։ Պատմության մեջ հայտնի ամենաբարձրահասակ մարդկանցից շատերը (օրինակ՝ Ռոբերտ Փերշինգ Ուոդլոուն, Սենդի Ալենը, Անդրե Ռուսիմոֆը (Անդրե Հսկա), Զենգ Ջինլիանը) ունեցել են կլինիկական պատմություն, որը նման է X-ՇԱԳ համախտանիշով հիվանդների վիճակին[43]։ Յուլիուս Կոխը (Հսկա Կոնստանտին) համարվում է պատմության մեջ ամենաբարձրահասակ մարդը, ում հիվանդության գենետիկական պատճառը (X-ՇԱԳ) հաստատվել է հետմահու՝ կմախքի հետազոտությամբ[44]։ X-ՇԱԳ-ն ունի 100% պենետրանտություն (Xq26.3 դուպլիկացիա ունեցող բոլոր անձինք ունեն այս հիվանդությունը), և այն առավելապես հանդիպում է կանանց մոտ[39]: X-ՇԱԳ-ի մեկուսացված, ոչ ընտանեկան դեպքերը կարող են ունենալ կամ Xq26.3 քրոմոսոմի կոնստիտուցիոնալ (ամբողջական) դուպլիկացիա՝ ներառյալ GPR101 գենը, կամ մոզաիցիզմ (երբ դուպլիկացիան առկա է բջիջների միայն փոքր մասում)՝ մեկուսացված տղամարդ պացիենտների պարագայում[45]։ X-ՇԱԳ-ը հանդիսանում է մակուղեղային գիգանտիզմի դեպքերի մոտ 10%-ի պատճառը[41]:

Մեխանիզմ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
մակուղեղ

Մակուղեղը հաճախ անվանում են մարդու օրգանիզմի գլխավոր գեղձ։ Հանդիսանալով հիպոթալամուս-մակուղեղային առանցքի մաս՝ այն վերահսկում է օրգանիզմի էնդոկրին ֆունկցիաների մեծ մասը՝ արյան մեջ տարբեր հորմոններ արտազատելու միջոցով։ մակուղեղը տեղակայված է ուղեղի տակ՝ սեպոսկրի փոսության մեջ, որը հայտնի է որպես թուրքական թամբ: Չնայած այն անատոմիական և գործառութային առումով կապված է ուղեղի հետ, մակուղեղը[46] տեղակայված է արյուն-ուղեղային պատնեշից դուրս։ Այն ենթաոստայնային (սուբարախնոիդալ) տարածությունից բաժանված է թուրքական թամբի ստոծանիով, հետևաբար ոստայնենին և ողնուղեղային հեղուկը չեն կարող թափանցել թուրքական թամբի մեջ։

Մակուղեղը բաժանված է երկու բլթերի՝ առաջնային բիլթ (որը կազմում է գեղձի ծավալի երկու երրորդը) և հետին բիլթ (ծավալի մեկ երրորդը), որոնք միմյանցից անջատված են միջանկյալ մասով[9]:

Մակուղեղի հետին բիլթը (նյարդային բիլթ կամ նեյրոմակուղեղ), հակառակ իր անվանմանը, իսկական գեղձ չի հանդիսանում։ Այն պարունակում է նեյրոնների աքսոններ, որոնք ձգվում են հիպոթալամուսից, որին հետին բիլթը միացած է մակուղեղի ցողունի միջոցով։ Վազոպրեսին և օքսիտոցին հորմոնները, որոնք արտադրում են հիպոթալամուսի վերտեսողական (սուպրաօպտիկ) և հարփորոքային (պարավենտրիկուլյար) կորիզների նեյրոնները, պահեստավորվում են հետին բլթում և արտազատվում են հենց բլթի ներսում գտնվող աքսոնների վերջույթներից[47]։

Մակուղեղի առաջնային բիլթը (գեղձամակուղեղ) իսկական գեղձ է, որն արտադրում և արտազատում է վեց տարբեր հորմոններ՝ թիրեոտրոպ հորմոն, ադրենոկորտիկոտրոպ հորմոն, ֆոլիկուլախթանիչ հորմոն, լյուտեինացնող հորմոն, աճի հորմոն և պրոլակտին[48]:

Ախտորոշում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մակուղեղի ադենոմայի ախտորոշումը կարելի է կատարել կամ առնվազն կասկածել՝ հիմնվելով վերոնշյալ փոխկապակցված ախտանիշների համակցության վրա[10]։

Տարբերակիչ ախտորոշումը ներառում է մակուղեղի տուբերկուլոման, հատկապես զարգացող երկրներում և իմունային անբավարարություն ունեցող պացիենտների շրջանում[49]: Ախտորոշումը հաստատվում է հորմոնների մակարդակի լաբորատոր հետազոտությամբ և մակուղեղի ռենտգեն հետազոտությամբ (օրինակ՝ համակարգչային շերտագրություն (ՀՇ) կամ մագնիսառեզոնանսային շերտագրության միջոցով)։

Դասակարգում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մակուղեղի ադենոմաները դասակարգվում են թե՛ որպես էնդոկրին ուռուցքներ, թե՛ որպես գլխուղեղի ուռուցքներ, թեև պացիենտների որոշ խմբեր նախընտրում են չանվանել դրանք գ;խուղեղի ուռուցքներ[50][51][52][53]։ մակուղեղի ադենոմաները դասակարգվում են՝ հիմնվելով անատոմիական, հյուսվածաբանական և գործառութային չափանիշների հիման վրա[54]։

Անատոմիական տեսանկյունից մակուղեղի ուռուցքները դասակարգվում են ըստ իրենց չափսերի՝ հիմնվելով ռադիոլոգիական տվյալների վրա. դրանք լինում են կամ միկրոադենոմաներ (փոքր քան 10 մմ), կամ մակրոադենոմաներ (10 մմ-ին հավասար կամ ավելի մեծ):

  • Անատոմիական տեսանկյունից մակուղեղի ուռուցքները դասակարգվում են ըստ իրենց չափսերի՝ հիմնվելով ռադիոլոգիական տվյալների վրա. դրանք լինում են կամ միկրոադենոմաներ (փոքր քան 10 մմ), կամ մակրոադենոմաներ (10 մմ-ին հավասար կամ ավելի մեծ):
Ռադիոանատոմիական տվյալների վրա հիմնված դասակարգումը ադենոմաները բաժանում է 4 աստիճանի (I–IV)[55]։
I փուլ- միկրոադենոմաներ (<1 սմ)՝ առանց թուրքական թամբի ընդարձակման։
II փուլ- մակրոադենոմաներ (≥1 սմ), որոնք կարող են տարածվել թամբից վեր։
III փուլ- մակրոադենոմաներ՝ թամբի մեծացմամբ և հատակի ներաճով կամ վերթամբային տարածմամբ։
IV փուլ- Թուրքական թամբի քայքայում (դեստրուկցիա)։ Հիստոլոգիական դասակարգումն օգտագործում է ուռուցքների իմունահիստոլոգիական բնութագիրը՝ ըստ հորմոնների արտադրության տեսակի[54]: Պատմականորեն դրանք դասակարգվում էին որպես բազոֆիլ, ացիդոֆիլ կամ քրոմոֆոբ՝ հիմնվելով այն բանի վրա, թե արդյոք դրանք կլանում էին հեմատոքսիլին և էոզին ներկերը: Այս դասակարգումն այլևս չի կիրառվում՝ զիջելով իր տեղը ուռուցքի արտազատած հորմոնի տեսակի վրա հիմնված դասակարգմանը: Ադենոմաների մոտ 20–25%-ը չեն արտազատում կլինիկորեն նշանակալի կամ հեշտությամբ հայտնաբերվող ակտիվ հորմոններ (ոչ գործառութային ուռուցքներ), սակայն դրանք դեռևս երբեմն անվանվում են քրոմոֆոբ:
  • Գործառութային դասակարգումը հիմնված է ուռուցքի էնդոկրին ակտիվության վրա, որը որոշվում է արյան շիճուկում հորմոնների մակարդակով և իմունոհիստոքիմիական ներկման միջոցով հայտնաբերված մակուղեղի հյուսվածքի բջիջների հորմոնների արտազատմամբ[56]։ Հորմոնների արտադրության դեպքերի տոկոսային արժեքները ներկայացնում են յուրաքանչյուր տիպի ուռուցքի՝ համապատասխան հորմոնի արտադրության մասնաբաժինը մակուղեղի բոլոր ուռուցքների ընդհանուր քանակի մեջ: Սա ուղղակիորեն չի համապատասխանում յուրաքանչյուր ուռուցքի տեսակի տարածվածության տոկոսին, քանի որ սպասվող հորմոնի արտազատումը կարող է լինել ավելի ցածր կամ բացակայել: Հետևաբար, ոչ սեկրետոր ադենոմաները կարող են լինել կամ զրոյական բջջային ադենոմաներ, կամ ավելի սպեցիֆիկ ադենոմաներ, որոնք, սակայն, մնում են ոչ սեկրետոր:
  • Ստորև բերված աղյուսակում թվարկված մակուղեղի ադենոկարցինոմայի ցանկացած տեսակ բացի պաթոլոգիայի սյունակում թվարկված արտազատվող հորմոնների համակարգային ազդեցություններից կարող է առաջացնել նաև սեղմման ախտանիշներ՝ տեղային ընդլայնման պատճառով։
  • Զրոյական բջջային ադենոմաները, ըստ սահմանման, հորմոններ չեն արտազատում, սակայն դրանք հաճախ առաջացնում են կոմպրեսիոն ազդեցություն մակուղեղի ցողունի վրա (ցողունի էֆեկտ): Սա հանգեցնում է հիպոթալամուսից դեպի մակուղեղի առաջնային բիլթ հասնող դոպամինի մակարդակի նվազման: Դոպամինն իր հերթին արգելակող ազդեցություն ունի պրոլակտինի արտազատման վրա: Այս արգելակող ազդեցության բացակայության պայմաններում պրոլակտինի մակարդակը բարձրանում է, ինչը հաճախ դիտվում է զրոյական բջջային ադենոմաների դեպքում: Սա հանգեցնում է հիպոգոնադիզմի ախտանիշների առաջացման[16]:
Ադենոմայի տեսակ Սեկրեցիա Գունավորում Ախտաբանություն Հորմոնների արտադրության դեպքերի տոկոսը Ասիմպտոմատիկ դեպքերի տոկոս[57]
Լակտոտրոպ ադենոմաներ (պրոլակտինոմաներ) Պրոլակտինի սեկրեցիա Ացիդոֆիլ Գալակտորեա, հիպոգոնադիզմ, ամենորեա, անպտղություն և իմպոտենցիա 30%[58] <9%[57]
Սոմատոտրոպ ադենոմաներ Աճի հորմոնի սեկրեցիա Ացիդոֆիլ ակրոմեգալիա մեծահասակների, գիգանտիզմ երեխաների մոտ 15%[58] <9%[57]
Կորտիկոտրոպ ադենոմաներ Ադրենոկորտիկոտրոպ հորմոնի սեկրեցիա Բազոֆիլ Քուշինգի հիվանդություն 2–6%[16] 10%
Գոնադոտրոպ ադենոմաներ Լյուտեինացնող հորմոն, ֆոլիկուլախթանիչ հորմոն և դրանց ենթամիավորների սեկրեցիա Բազոֆիլ սովորաբար ախտանիշներ չեն առաջացնում, երբեմն՝ հիպերգոնադիզմ[16] 10%[58] 73%[57]
Թիրեոտրոպ ադենոմաներ Թիրեոտրոպ հորմոնի սեկրեցիա Բազոֆիլից մինչև քրոմոֆոբ երբեմն հիպերթիրեոզ,[59] սովորաբար ախտանիշներ չեն առաջացնում 1%-ից պակաս[58] <9%
Զրոյական բջջային ադենոմաներ Հորմոններ չի արտազատում կարող է սինապտոֆիզին-դրական լինել Ասիմպտոմատիկ կամ հիպոգոնադիզմ մակուղեղի ադենոմաների 25%-ը ոչ սեկրետոր են[58] 1%[57]

մակուղեղի ինցիդենտալոմաներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

մակուղեղի ինցիդենտալոմաները մակուղեղի պատահական հայտնաբերվող ուռուցքներ են: Դրանք հաճախ հայտնաբերվում են համակարգչային շերտագրման (ՀՇ) կամ մագնիսառեզոնանսային շերտագրման (ՄՌՇ) միջոցով, որոնք իրականացվել են այլ խնդիրների հետազոտման նպատակով, ինչպիսիք են՝ գլխի ենթադրյալ վնասվածքը, քաղցկեղի փուլի որոշումը կամ այլ ոչ սպեցիֆիկ ախտանիշների (օրինակ՝ գլխապտույտի և գլխացավի) հետազոտումը: Հազվադեպ չէ նաև դրանց հայտնաբերումը դիահերձման ժամանակ: մետաանալիզներից մեկի համաձայն՝ հետմահու հետազոտություններում ադենոմաներ հայտնաբերվել են միջինում դեպքերի 16,7%-ում, ընդ որում՝ դրանց մեծ մասը եղել են միկրոադենոմաներ (<10մմ): Մակրոադենոմաները կազմել են դեպքերի միայն 0,16%-ից 0,2%-ը[3]: Թեև ոչ սեկրետոր (հորմոնային ոչ ակտիվ) և ոչ ինվազիվ մակուղեղի միկրոադենոմաները սովորաբար համարվում են բարորակ թե՛ բառացիորեն, թե՛ կլինիկորեն, 2011 թվականի առկա հետազոտությունների մետաանալիզը ցույց է տվել, որ մինչ այդ առկա են եղել սակավաթիվ և ցածր որակի ուսումնասիրություններ, որոնք կարող են հաստատել այդ պնդումը[4]:

Էնդոկրինոլոգների միության (մասնագիտական, միջազգային բժշկական կազմակերպություն) կլինիկական գործելակերպի ուղեցույցները, որոնք հրապարակվել են 2011 թվականի ապրիլին The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism ամսագրում, խորհուրդ են տալիս, որ մակուղեղի ինցիդենտալոմա ունեցող բոլոր պացիենտները անցնեն ամբողջական անամնեզի հավաքագրում և ֆիզիկալ հետազոտություն, ինչպես նաև լաբորատոր հետազոտություններ՝ հորմոնների հիպերսեկրեցիան (գերարտադրությունը) և հիպոպիտուիտարիզմը (թերֆունկցիան) հայտնաբերելու համար: Եթե գոյացությունը տեղակայված է տեսողական նյարդերի կամ տեսողական խաչվածքի (խիազմայի) անմիջական հարևանությամբ, ապա պետք է իրականացվի տեսադաշտի հետազոտություն: Այն պացիենտների համար, ում ինցիդենտալոմաները վիրահատական հեռացում չեն պահանջում, պետք է իրականացվեն հետագա կլինիկական գնահատումներ և նեյրովիզուալիզացիա, տեսադաշտի կրկնակի հետազոտություններ՝ այն ինցիդենտալոմաների դեպքում, որոնք հպվում կամ սեղմում են տեսողական նյարդն ու խաչվածքը, հետագա էնդոկրին հետազոտություններ՝ մակրոինցիդենտալոմաների դեպքում[61]:

Էկտոպիկ մակուղեղային ադենոմա

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էկտոպիկ (ոչ բնականոն վայրում առաջացող) մակուղեղային ադենոման ուռուցքի հազվադեպ տեսակ է, որն առաջանում է թուրքական թամբից դուրս՝ ամենահաճախը՝ սֆենոիդ ծոցում[62], վերթամբային շրջանում, քթըմպանում և կավերնոզ սինուսներում[63]։

Մետաստազներ մակուղեղում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

մակուղեղի մեջ մետաստազավորվող կարցինոմաները հազվադեպ են հանդիպում և սովորաբար դիտվում են տարեցների մոտ.[64][65], ընդ որում՝ ամենատարածվածը թոքերի և կրծքագեղձի քաղցկեղներն են[66]։ Կրծքագեղձի քաղցկեղով հիվանդների մոտ մակուղեղի մետաստազներ դիտվում են դեպքերի մոտավորապես 6–8%-ում[67]։

Ախտանիշներով ուղեկցվող մակուղեղի մետաստազները կազմում են արձանագրված դեպքերի միայն 7%-ը: Այն պացիենտների մոտ, ովքեր ունեն ախտանիշներ, հաճախ զարգանում է ոչ շաքարային դիաբետ, որի հաճախականությունը տատանվում է մոտավորապես 29–71%-ի սահմաններում: Այլ հաճախ հանդիպող ախտանիշներից են մակուղեղի առաջնային բլթի դիսֆունկցիան, տեսադաշտի դեֆեկտները, գլխացավը/ցավը և օֆթալմոպլեգիան[68]:

Բուժում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բուժման տարբերակները կախված են ուռուցքի տեսակից և չափից՝

  • Պրոլակտինոմաները (ինչպես միկրոադենոմաները, այնպես էլ մակրոադենոմաները) առավել հաճախ բուժվում են կաբերգոլինով կամ բրոմոկրիպտինով (երկուսն էլ դոպամինի ագոնիստներ են)՝ որպես առաջին շարքի թերապիա[69]: Դեղորայքային բուժումը սովորաբար արդյունավետորեն փոքրացնում է ուռուցքի չափսերը, ինչպես նաև մեղմացնում է ախտանիշները[69]: մակուղեղի ադենոմաների դեպքում կիրառվում է դինամիկ մոնիթորինգի մարտավարություն, որի հիմքում ընկած է ՄՌՏ հետազոտությունների շարունակականությունը: Սա թույլ է տալիս ժամանակին արձանագրել ուռուցքի հնարավոր պրոգրեսիան կամ ճնշող ազդեցությունը հարակից կառույցների վրա: Եթե դեղորայքային թերապիան անարդյունավետ է, որպես երկրորդ ընտրություն սովորաբար կիրառվում է տրանսֆենոիդալ վիրահատություն[69]: Որպես երրորդ շարքի թերապիա կիրառվում է ճառագայթային կամ պրոտոնային թերապիա՝ ուռուցքի չափսերը փոքրացնելու նպատակով[69]:
  • Թիրեոտրոպինոմաների բուժման առաջին ընտրության մեթոդը քթի տրանսսֆենոիդալ վիրահատություն[69]: Դեղորայքային թերապիան համարվում է երկրորդային բուժում. թիրեոտրոպինոմաները արձագանքում են սոմատոստատինի ընկալիչների լիգանդներով բուժմանը, ինչպիսիք են օկտրեոտիդը կամ լանրեոտիդը[69]: Թիրեոտրոպինոմաներ ունեցող անձանց մոտ սոմատոստատինի ընկալիչների լիգանդներով բուժումը կարգավորել է վահանաձև գեղձի հորմոնների մակարդակը հիվանդների 80-90%-ի մոտ, իսկ 42%-ի մոտ նկատվել է ուռուցքի չափսերի փոքրացում[69]:
  • Սոմատոտրոպ ադենոմաները հիմնականում բուժվում են մակուղեղի տրանսսֆենոիդալ վիրահատության միջոցով, հատկապես եթե առկա են ակրոմեգալիայի ախտանիշներ[69]: Բուժման երկրորդային ռազմավարությունը (որը կարող է կիրառվել վիրահատությունից հետո ուռուցքային զանգվածի պահպանման, ռեցիդիվի կամ ախտանիշների առկայության դեպքում) ներառում է դեղորայքային թերապիա, այդ թվում՝ օկտրեոտիդ կամ լանրեոտիդ, որոնք սոմատոստատինի երկարատև ազդեցության անալոգներ են։ Սոմատոստատինի ընկալիչների այս անալոգները ճնշում են աճի հորմոնի սեկրեցիան[69]: Հետազոտությունների համաձայն՝ դրանք մոտ 50–55% արդյունավետություն են ցուցաբերել ուռուցքի զանգվածի փոքրացման, ինչպես նաև աճի հորմոնի և ինսուլինանման աճի գործոն 1-ի (ԻԱԳ-1) մակարդակի նվազեցման հարցում[16]: Սոմատոտրոպ ադենոմաների բուժման մեջ կիրառվում է նաև աճի հորմոնի ընկալիչների անտագոնիստ պեգվիսոմանտը: Այն արգելափակում է աճի հորմոնի ազդեցությունը։ Պեգվիսոմանտը կարող է օգտագործվել թե՛ որպես մոնոթերապիա, թե՛ սոմատոստատինի անալոգի հետ համակցված[70]:
  • Կորտիկոտրոպինոմաները հիմնականում բուժվում են մակուղեղի տրանսսֆենոիդալ վիրահատության միջոցով, հատկապես եթե առկա են քուշինգի համախտանիշի նշաններ և ախտանիշներ[69]: Դեղորայքային թերապիան համարվում է երկրորդային ընտրության մեթոդ և ներառում է հետևյալ խմբերը՝ ստերոիդոգենեզի արգելակիչներ (կետոկոնազոլ, մետիրապոն, օսիլոդրոստատ, էտոմիդատ կամ միտոտան), որոնք նվազեցնում են կորտիզոլի արտադրությունը, մակուղեղային բլոկատորներ, ինչպիսիք են սոմատոստատինի ընկալիչների լիգանդ պազիրեոտիդը կամ դոֆամինի ագոնիստ կաբերգոլինը կամ գլյուկոկորտիկոիդային ընկալիչների անտագոնիստ, օրինակ՝ միֆեպրիստոնը[69]։ Այս դեղամիջոցները կարող են համակցվել սիներգիկ ազդեցության հասնելու համար: Կորտիկոտրոպինոմաների դեպքում դեղորայքային թերապիան հաճախ կիրառվում է ճառագայթային թերապիայի հետ համատեղ[69]:
  • Վիրահատությունը մակուղեղի ուռուցքների բուժման տարածված մեթոդ է: Հիմնական մոտեցումը տրանսսֆենոիդալ ադենոմէկտոմիան է, որը սովորաբար թույլ է տալիս հեռացնել ուռուցքը՝ առանց վնասելու գլխուղեղը կամ տեսողական նյարդերը[71]:
  • Ճառագայթային թերապիան նույնպես կիրառվում է մակուղեղի ադենոմաների բուժման համար: Օրինակները ներառում են արտաքին ճառագայթային կամ պրոտոնային թերապիան, կամ ստերեոտաքսիկ ռադիովիրաբուժությունը: մակուղեղի ադենոմաների արտաքին ճառագայթումը կարող է կանգնեցնել ուռուցքի աճը մի քանի տարով, սակայն հիվանդների մեծ մասի մոտ 10 տարվա ընթացքում զարգանում է մակուղեղային անբավարարություն, ինչը պահանջում է ցմահ հորմոնային փոխարինող թերապիա[16]: մակուղեղի ադենոմաների ճառագայթային թերապիան ասոցացվում է ուղեղանոթային հիվանդությունների պատճառով մահացության քառակի աճի հետ[16]: Ճառագայթային թերապիայից հետո անհրաժեշտ է կատարել մակուղեղի հորմոնների ցմահ մոնիթորինգ, քանի որ հիպոպիտուիտարիզմ զարգացել է ճառագայթային թերապիա անցած անձանց 17%-ի մոտ[69]։

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. ↑ Ambler Z., Bednařík J., Růžička E. Klinická neurologie: část speciální — Triton. — ISBN 978-80-7387-389-9
  2. 1 2 Pituitary Tumors Treatment (PDQ®)–Health Professional Version NIH National Cancer Institute
  3. 1 2 3 Ezzat S, Asa SL, Couldwell WT, Barr CE, Dodge WE, Vance ML, McCutcheon IE (2004 թ․ օգոստոս). «The prevalence of pituitary adenomas: a systematic review». Cancer. 101 (3): 613–619. doi:10.1002/cncr.20412. PMID 15274075. S2CID 16595581.
  4. 1 2 Fernández-Balsells MM, Murad MH, Barwise A, Gallegos-Orozco JF, Paul A, Lane MA, Lampropulos JF, Natividad I, Perestelo-Pérez L, Ponce de León-Lovatón PG, Erwin PJ, Carey J, Montori VM (2011 թ․ ապրիլ). «Natural history of nonfunctioning pituitary adenomas and incidentalomas: a systematic review and metaanalysis». The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism. 96 (4): 905–912. doi:10.1210/jc.2010-1054. PMID 21474687.
  5. ↑ Asa SL (2008 թ․ օգոստոս). «Practical pituitary pathology: what does the pathologist need to know?». Archives of Pathology & Laboratory Medicine. 132 (8): 1231–1240. doi:10.5858/2008-132-1231-PPPWDT. PMID 18684022.
  6. ↑ Higham CE, Johannsson G, Shalet SM (2016 թ․ նոյեմբեր). «Hypopituitarism». Lancet. 388 (10058): 2403–2415. doi:10.1016/S0140-6736(16)30053-8. PMID 27041067. S2CID 208791062.
  7. ↑ Hyperthyroidism unmasked several years after the medical and radiosurgical treatment of an invasive macroprolactinoma inducing hypopituitarism: a case report. L Foppiani, A Ruelle, P Cavazzani, P del Monte – Cases Journal, 2009
  8. ↑ Daly AF, Rixhon M, Adam C, Dempegioti A, Tichomirowa MA, Beckers A (2006 թ․ դեկտեմբեր). «High prevalence of pituitary adenomas: a cross-sectional study in the province of Liege, Belgium». The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism. 91 (12): 4769–4775. doi:10.1210/jc.2006-1668. PMID 16968795.
  9. 1 2 Serri O, Somma M, Rasio E, Brazeau P (1989 թ․ հունվար). «Growth hormone-releasing factor increases serum prolactin concentrations in normal subjects and in patients with pituitary adenomas». Clinical Endocrinology. 30 (1): 65–75. doi:10.1111/j.1365-2265.1989.tb03728.x. PMID 2505955. S2CID 27780583.
  10. 1 2 «Acromegaly and Gigantism». The Lecturio Medical Concept Library. Վերցված է 2021 թ․ հունիսի 26-ին.
  11. ↑ Almalki MH, Alzahrani S, Alshahrani F, Alsherbeni S, Almoharib O, Aljohani N, Almagamsi A (2015). «Managing Prolactinomas during Pregnancy». Frontiers in Endocrinology. 6: 85. doi:10.3389/fendo.2015.00085. PMC 4443771. PMID 26074878.
  12. ↑ Levy MJ, Matharu MS, Meeran K, Powell M, Goadsby PJ (2005 թ․ օգոստոս). «The clinical characteristics of headache in patients with pituitary tumours». Brain. 128 (Pt 8): 1921–1930. doi:10.1093/brain/awh525. PMID 15888539.
  13. ↑ Matharu MS, Levy MJ, Merry RT, Goadsby PJ (2003 թ․ նոյեմբեր). «SUNCT syndrome secondary to prolactinoma». Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry. 74 (11): 1590–1592. doi:10.1136/jnnp.74.11.1590. PMC 1738244. PMID 14617728.
  14. ↑ Milos P, Havelius U, Hindfelt B (1996 թ․ մարտ). «Clusterlike headache in a patient with a pituitary adenoma. With a review of the literature». Headache. 36 (3): 184–188. doi:10.1046/j.1526-4610.1996.3603184.x. PMID 8984093. S2CID 1681207.
  15. ↑ Levy MJ, Matharu MS, Goadsby PJ (2003 թ․ մարտ). «Prolactinomas, dopamine agonists and headache: two case reports». European Journal of Neurology. 10 (2): 169–173. doi:10.1046/j.1468-1331.2003.00549.x. PMID 12603293. S2CID 9475046.
  16. 1 2 3 4 5 6 7 Melmed S (2020 թ․ մարտ). «Pituitary-Tumor Endocrinopathies». The New England Journal of Medicine. 382 (10): 937–950. doi:10.1056/NEJMra1810772. PMID 32130815. S2CID 212417223.
  17. ↑ Sievers C, Ising M, Pfister H, Dimopoulou C, Schneider HJ, Roemmler J, Schopohl J, Stalla GK (2009 թ․ մարտ). «Personality in patients with pituitary adenomas is characterized by increased anxiety-related traits: comparison of 70 acromegalic patients with patients with non-functioning pituitary adenomas and age- and gender-matched controls». European Journal of Endocrinology. 160 (3): 367–373. doi:10.1530/EJE-08-0896. PMID 19073833.
  18. ↑ Weitzner MA, Kanfer S, Booth-Jones M (2005). «Apathy and pituitary disease: it has nothing to do with depression». The Journal of Neuropsychiatry and Clinical Neurosciences. 17 (2): 159–166. doi:10.1176/appi.neuropsych.17.2.159. PMID 15939968.
  19. ↑ «Acromegaly and Gigantism». Merck.com. Վերցված է 2010-10-26-ին.
  20. ↑ Nabarro JD (1987 թ․ ապրիլ). «Acromegaly». Clinical Endocrinology. 26 (4): 481–512. doi:10.1111/j.1365-2265.1987.tb00805.x. PMID 3308190. S2CID 221550204.
  21. ↑ Cushing's Syndrome Արխիվացված 2011-04-10 Wayback Machine at The National Endocrine and Metabolic Diseases Information Service. July 2008. In turn citing: Nieman LK, Ilias I (2005 թ․ դեկտեմբեր). «Evaluation and treatment of Cushing's syndrome». The American Journal of Medicine. 118 (12): 1340–1346. doi:10.1016/j.amjmed.2005.01.059. PMID 16378774.
  22. ↑ Kirk LF, Hash RB, Katner HP, Jones T (2000 թ․ սեպտեմբեր). «Cushing's disease: clinical manifestations and diagnostic evaluation». American Family Physician. 62 (5): 1119–27, 1133–4. PMID 10997535.
  23. ↑ Biousse V, Newman NJ, Oyesiku NM (2001 թ․ հոկտեմբեր). «Precipitating factors in pituitary apoplexy». Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry. 71 (4): 542–545. doi:10.1136/jnnp.71.4.542. PMC 1763528. PMID 11561045.
  24. ↑ Maghnie M (2003). «Diabetes insipidus». Hormone Research. 59 (Suppl 1): 42–54. doi:10.1159/000067844. PMID 12566720. S2CID 24638358.
  25. ↑ Ganapathy MK, Tadi P (2022). «Anatomy, Head and Neck, Pituitary Gland». National Center for Biotechnology Information, U.S. National Library of Medicine. PMID 31855373. Վերցված է 2021 թ․ հունիսի 26-ին.
  26. ↑ Newey PJ, Thakker RV (2011). «Role of multiple endocrine neoplasia type 1 mutational analysis in clinical practice». Endocrine Practice. 17 (Suppl 3): 8–17. doi:10.4158/EP10379.RA. PMID 21454234.
  27. ↑ Marini F, Falchetti A, Luzi E, Tonelli F, Maria Luisa B (2009). «Multiple Endocrine Neoplasia Type 1 (MEN1) Syndrome». In Riegert-Johnson DL (ed.). Cancer Syndromes. National Center for Biotechnology Information (US). PMID 21249756.
  28. 1 2 Syndrome 1097150, բաժին Carney Syndrome(անգլ.) EMedicine կայքում
  29. ↑ Carney JA, Gordon H, Carpenter PC, Shenoy BV, Go VL (1985 թ․ հուլիս). «The complex of myxomas, spotty pigmentation, and endocrine overactivity». Medicine. 64 (4): 270–283. doi:10.1097/00005792-198507000-00007. PMID 4010501. S2CID 20522398.
  30. ↑ McCarthy PM, Piehler JM, Schaff HV, Pluth JR, Orszulak TA, Vidaillet HJ, Carney JA (1986 թ․ մարտ). «The significance of multiple, recurrent, and "complex" cardiac myxomas». The Journal of Thoracic and Cardiovascular Surgery. 91 (3): 389–396. doi:10.1016/S0022-5223(19)36054-4. PMID 3951243.
  31. ↑ Reynen K (1995 թ․ դեկտեմբեր). «Cardiac myxomas». The New England Journal of Medicine. 333 (24): 1610–1617. doi:10.1056/NEJM199512143332407. PMID 7477198.
  32. ↑ Stergiopoulos SG, Abu-Asab MS, Tsokos M, Stratakis CA (2004). «Pituitary pathology in Carney complex patients». Pituitary. 7 (2): 73–82. doi:10.1007/s11102-005-5348-y. PMC 2366887. PMID 15761655.
  33. ↑ Daly AF, Vanbellinghen JF, Beckers A (2007 թ․ նոյեմբեր). «Characteristics of familial isolated pituitary adenomas». Expert Review of Endocrinology & Metabolism. 2 (6): 725–733. doi:10.1586/17446651.2.6.725. PMID 30290472. S2CID 52924983.
  34. 1 2 Daly AF, Jaffrain-Rea ML, Ciccarelli A, Valdes-Socin H, Rohmer V, Tamburrano G, Borson-Chazot C, Estour B, Ciccarelli E, Brue T, Ferolla P, Emy P, Colao A, De Menis E, Lecomte P, Penfornis F, Delemer B, Bertherat J, Wémeau JL, De Herder W, Archambeaud F, Stevenaert A, Calender A, Murat A, Cavagnini F, Beckers A (2006 թ․ սեպտեմբեր). «Clinical characterization of familial isolated pituitary adenomas». The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism. 91 (9): 3316–3323. doi:10.1210/jc.2005-2671. hdl:1765/71051. PMID 16787992.
  35. ↑ Caimari F, Hernández-Ramírez LC, Dang MN, Gabrovska P, Iacovazzo D, Stals K, Ellard S, Korbonits M (2018 թ․ ապրիլ). «Risk category system to identify pituitary adenoma patients with AIP mutations». Journal of Medical Genetics. 55 (4): 254–260. doi:10.1136/jmedgenet-2017-104957. PMC 5869708. PMID 29440248.
  36. ↑ Valdes-Socin, Hernan & Poncin, J & Stevens, V & Stevenaert, Achille & Beckers, A. (2000). Familial isolated pituitary adenomas unrelated to MEN1 mutations: A follow-up of 27 patients. Ann Endocrinol (Paris). 61.
  37. 1 2 Beckers A, Aaltonen LA, Daly AF, Karhu A (2013 թ․ ապրիլ). «Familial isolated pituitary adenomas (FIPA) and the pituitary adenoma predisposition due to mutations in the aryl hydrocarbon receptor interacting protein (AIP) gene». Endocrine Reviews. 34 (2): 239–277. doi:10.1210/er.2012-1013. PMC 3610678. PMID 23371967.
  38. ↑ Daly AF, Vanbellinghen JF, Khoo SK, Jaffrain-Rea ML, Naves LA, Guitelman MA, Murat A, Emy P, Gimenez-Roqueplo AP, Tamburrano G, Raverot G, Barlier A, De Herder W, Penfornis A, Ciccarelli E, Estour B, Lecomte P, Gatta B, Chabre O, Sabaté MI, Bertagna X, Garcia Basavilbaso N, Stalldecker G, Colao A, Ferolla P, Wémeau JL, Caron P, Sadoul JL, Oneto A, Archambeaud F, Calender A, Sinilnikova O, Montañana CF, Cavagnini F, Hana V, Solano A, Delettieres D, Luccio-Camelo DC, Basso A, Rohmer V, Brue T, Bours V, Teh BT, Beckers A (2007 թ․ մայիս). «Aryl hydrocarbon receptor-interacting protein gene mutations in familial isolated pituitary adenomas: analysis in 73 families». The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism. 92 (5): 1891–1896. doi:10.1210/jc.2006-2513. PMID 17244780.
  39. 1 2 3 4 Trivellin G, Daly AF, Faucz FR, Yuan B, Rostomyan L, Larco DO, Schernthaner-Reiter MH, Szarek E, Leal LF, Caberg JH, Castermans E, Villa C, Dimopoulos A, Chittiboina P, Xekouki P, Shah N, Metzger D, Lysy PA, Ferrante E, Strebkova N, Mazerkina N, Zatelli MC, Lodish M, Horvath A, de Alexandre RB, Manning AD, Levy I, Keil MF, Sierra M, Palmeira L, Coppieters W, Georges M, Naves LA, Jamar M, Bours V, Wu TJ, Choong CS, Bertherat J, Chanson P, Kamenický P, Farrell WE, Barlier A, Quezado M, Bjelobaba I, Stojilkovic SS, Wess J, Costanzi S, Liu P, Lupski JR, Beckers A, Stratakis CA (2014 թ․ դեկտեմբեր). «Gigantism and acromegaly due to Xq26 microduplications and GPR101 mutation». The New England Journal of Medicine. 371 (25): 2363–2374. doi:10.1056/nejmoa1408028. PMC 4291174. PMID 25470569.
  40. ↑ Daly AF, Tichomirowa MA, Petrossians P, Heliövaara E, Jaffrain-Rea ML, Barlier A, Naves LA, Ebeling T, Karhu A, Raappana A, Cazabat L, De Menis E, Montañana CF, Raverot G, Weil RJ, Sane T, Maiter D, Neggers S, Yaneva M, Tabarin A, Verrua E, Eloranta E, Murat A, Vierimaa O, Salmela PI, Emy P, Toledo RA, Sabaté MI, Villa C, Popelier M, Salvatori R, Jennings J, Longás AF, Labarta Aizpún JI, Georgitsi M, Paschke R, Ronchi C, Valimaki M, Saloranta C, De Herder W, Cozzi R, Guitelman M, Magri F, Lagonigro MS, Halaby G, Corman V, Hagelstein MT, Vanbellinghen JF, Barra GB, Gimenez-Roqueplo AP, Cameron FJ, Borson-Chazot F, Holdaway I, Toledo SP, Stalla GK, Spada A, Zacharieva S, Bertherat J, Brue T, Bours V, Chanson P, Aaltonen LA, Beckers A (2010 թ․ նոյեմբեր). «Clinical characteristics and therapeutic responses in patients with germ-line AIP mutations and pituitary adenomas: an international collaborative study». The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism. 95 (11): E373–E383. doi:10.1210/jc.2009-2556. PMID 20685857.
  41. 1 2 Rostomyan L, Daly AF, Petrossians P, Nachev E, Lila AR, Lecoq AL, Lecumberri B, Trivellin G, Salvatori R, Moraitis AG, Holdaway I, Kranenburg-van Klaveren DJ, Chiara Zatelli M, Palacios N, Nozieres C, Zacharin M, Ebeling T, Ojaniemi M, Rozhinskaya L, Verrua E, Jaffrain-Rea ML, Filipponi S, Gusakova D, Pronin V, Bertherat J, Belaya Z, Ilovayskaya I, Sahnoun-Fathallah M, Sievers C, Stalla GK, Castermans E, Caberg JH, Sorkina E, Auriemma RS, Mittal S, Kareva M, Lysy PA, Emy P, De Menis E, Choong CS, Mantovani G, Bours V, De Herder W, Brue T, Barlier A, Neggers SJ, Zacharieva S, Chanson P, Shah NS, Stratakis CA, Naves LA, Beckers A (2015 թ․ հոկտեմբեր). «Clinical and genetic characterization of pituitary gigantism: an international collaborative study in 208 patients». Endocrine-Related Cancer. 22 (5): 745–757. doi:10.1530/ERC-15-0320. PMC 6533620. PMID 26187128.
  42. 1 2 Beckers A, Lodish MB, Trivellin G, Rostomyan L, Lee M, Faucz FR, Yuan B, Choong CS, Caberg JH, Verrua E, Naves LA, Cheetham TD, Young J, Lysy PA, Petrossians P, Cotterill A, Shah NS, Metzger D, Castermans E, Ambrosio MR, Villa C, Strebkova N, Mazerkina N, Gaillard S, Barra GB, Casulari LA, Neggers SJ, Salvatori R, Jaffrain-Rea ML, Zacharin M, Santamaria BL, Zacharieva S, Lim EM, Mantovani G, Zatelli MC, Collins MT, Bonneville JF, Quezado M, Chittiboina P, Oldfield EH, Bours V, Liu P, W de Herder W, Pellegata N, Lupski JR, Daly AF, Stratakis CA (2015 թ․ հունիս). «X-linked acrogigantism syndrome: clinical profile and therapeutic responses». Endocrine-Related Cancer. 22 (3): 353–367. doi:10.1530/ERC-15-0038. PMC 4433400. PMID 25712922.
  43. ↑ Beckers A, Rostomyan L, Potorac I, Beckers P, Daly AF (2017 թ․ հունիս). «X-LAG: How did they grow so tall?». Annales d'Endocrinologie. 78 (2): 131–136. doi:10.1016/j.ando.2017.04.013. hdl:2268/210037. PMID 28457479.
  44. ↑ Beckers A, Fernandes D, Fina F, Novak M, Abati A, Rostomyan L, Thiry A, Ouafik L, Pasture B, Pinhasi R, Daly AF (2017 թ․ փետրվար). «Paleogenetic study of ancient DNA suggestive of X-linked acrogigantism». Endocrine-Related Cancer. 24 (2): L17–L20. doi:10.1530/ERC-16-0558. PMID 28049632.
  45. ↑ Daly AF, Yuan B, Fina F, Caberg JH, Trivellin G, Rostomyan L, de Herder WW, Naves LA, Metzger D, Cuny T, Rabl W, Shah N, Jaffrain-Rea ML, Zatelli MC, Faucz FR, Castermans E, Nanni-Metellus I, Lodish M, Muhammad A, Palmeira L, Potorac I, Mantovani G, Neggers SJ, Klein M, Barlier A, Liu P, Ouafik L, Bours V, Lupski JR, Stratakis CA, Beckers A (2016 թ․ ապրիլ). «Somatic mosaicism underlies X-linked acrogigantism syndrome in sporadic male subjects». Endocrine-Related Cancer. 23 (4): 221–233. doi:10.1530/ERC-16-0082. PMC 4877443. PMID 26935837.
  46. ↑ Dhruve
  47. ↑ Whitehead SA, Nussey SS (2001). Endocrinology: An Integrated Approach. Oxford: BIOS Scientific Publishers. ISBN 978-0-203-45043-7.[Հղում աղբյուրներին]
  48. ↑ Zhao Y, Mailloux CM, Hermesz E, Palkóvits M, Westphal H (2010 թ․ հունվար). «A role of the LIM-homeobox gene Lhx2 in the regulation of pituitary development». Developmental Biology. 337 (2): 313–323. doi:10.1016/j.ydbio.2009.11.002. PMC 2832476. PMID 19900438.
  49. ↑ Saini KS, Patel AL, Shaikh WA, Magar LN, Pungaonkar SA (2007 թ․ օգոստոս). «Magnetic resonance spectroscopy in pituitary tuberculoma» (PDF). Singapore Medical Journal. 48 (8): 783–786. PMID 17657390.
  50. ↑ Dai C, Kang J, Liu X, Yao Y, Wang H, Wang R (2021-03-17). «How to Classify and Define Pituitary Tumors: Recent Advances and Current Controversies». Frontiers in Endocrinology. 12 604644. doi:10.3389/fendo.2021.604644. PMC 8010908. PMID 33815274.
  51. ↑ Ostrom QT, Cioffi G, Waite K, Kruchko C, Barnholtz-Sloan JS (2021 թ․ հոկտեմբեր). «CBTRUS Statistical Report: Primary Brain and Other Central Nervous System Tumors Diagnosed in the United States in 2014-2018». Neuro-Oncology. 23 (12 Suppl 2): iii1–iii105. doi:10.1093/neuonc/noab200. PMC 8491279. PMID 34608945.
  52. ↑ «Benign brain tumour (non-cancerous)». nhs.uk (անգլերեն). 2017-10-20. Վերցված է 2024-08-12-ին.
  53. ↑ appeal.admin (2020-11-18). «Pituitary tumour vs brain tumour». Pituitary Foundation (բրիտանական անգլերեն). Վերցված է 2024-08-12-ին.
  54. 1 2 Ironside JW (2003 թ․ օգոստոս). «Best Practice No 172: pituitary gland pathology». Journal of Clinical Pathology. 56 (8): 561–568. doi:10.1136/jcp.56.8.561. PMC 1770019. PMID 12890801.
  55. ↑ Asa SL, Ezzat S (1998 թ․ դեկտեմբեր). «The cytogenesis and pathogenesis of pituitary adenomas». Endocrine Reviews. 19 (6): 798–827. doi:10.1210/edrv.19.6.0350. PMID 9861546. S2CID 32722411.
  56. ↑ Scanarini M, Mingrino S (1980). «Functional classification of pituitary adenomas». Acta Neurochirurgica. 52 (3–4): 195–202. doi:10.1007/BF01402074. PMID 7424602. S2CID 8095432.
  57. 1 2 3 4 5 Drummond J, Roncaroli F, Grossman AB, Korbonits M (2019 թ․ հուլիս). «Clinical and Pathological Aspects of Silent Pituitary Adenomas». The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism. 104 (7): 2473–2489. doi:10.1210/jc.2018-00688. PMC 6517166. PMID 30020466.
  58. 1 2 3 4 5 Reddy SS, Hamrahian AH (2009). «Pituitary Disorders and Multiple Endocrine Neoplasia Syndromes». In Stoller JK, Michota FA, Mandell BF (eds.). The Cleveland Clinic Foundation Intensive Review of Internal Medicine. Hagerstwon, MD: Lippincott Williams & Wilkins. էջեր 525–35. ISBN 978-0-7817-9079-6.
  59. ↑ Chanson P, Weintraub BD, Harris AG (1993 թ․ օգոստոս). «Octreotide therapy for thyroid-stimulating hormone-secreting pituitary adenomas. A follow-up of 52 patients». Annals of Internal Medicine. 119 (3): 236–240. doi:10.7326/0003-4819-119-3-199308010-00010. PMID 8323093. S2CID 27660512.
  60. ↑ Drummond J, Roncaroli F, Grossman AB, Korbonits M (July 2019). «Clinical and Pathological Aspects of Silent Pituitary Adenomas». The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism. 104 (7): 2473–2489. doi:10.1210/jc.2018-00688. PMC 6517166. PMID 30020466.- "This article has been published under the terms of the Creative Commons Attribution License (CC BY; https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/)"
  61. ↑ Freda PU, Beckers AM, Katznelson L, Molitch ME, Montori VM, Post KD, Vance ML (2011 թ․ ապրիլ). «Pituitary incidentaloma: an endocrine society clinical practice guideline». The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism. 96 (4): 894–904. doi:10.1210/jc.2010-1048. PMC 5393422. PMID 21474686.
  62. ↑ Thompson LD, Seethala RR, Müller S (2012 թ․ մարտ). «Ectopic sphenoid sinus pituitary adenoma (ESSPA) with normal anterior pituitary gland: a clinicopathologic and immunophenotypic study of 32 cases with a comprehensive review of the english literature». Head and Neck Pathology. 6 (1): 75–100. doi:10.1007/s12105-012-0336-9. PMC 3311955. PMID 22430769.
  63. ↑ Leon Barnes: Pathology and genetics of head and neck tumours; p.100: World Health Organization; (2005) 92-832-2417-5
  64. ↑ Weil RJ (2002 թ․ դեկտեմբեր). «Pituitary metastasis». Archives of Neurology. 59 (12): 1962–1963. doi:10.1001/archneur.59.12.1962. PMID 12470187.
  65. ↑ Bret P, Jouvet A, Madarassy G, Guyotat J, Trouillas J (2001 թ․ մայիս). «Visceral cancer metastasis to pituitary adenoma: report of two cases». Surgical Neurology. 55 (5): 284–290. doi:10.1016/S0090-3019(01)00447-5. PMID 11516470.
  66. ↑ Morita A, Meyer FB, Laws ER (1998 թ․ հուլիս). «Symptomatic pituitary metastases». Journal of Neurosurgery. 89 (1): 69–73. doi:10.3171/jns.1998.89.1.0069. PMID 9647174.
  67. ↑ Daniel R. Fassett, M.D.; William T. Couldwell, M.D., PhD;Medscape:Metastases to the Pituitary Gland
  68. ↑ Komninos J, Vlassopoulou V, Protopapa D, Korfias S, Kontogeorgos G, Sakas DE, Thalassinos NC (2004 թ․ փետրվար). «Tumors metastatic to the pituitary gland: case report and literature review». The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism. 89 (2): 574–580. doi:10.1210/jc.2003-030395. PMID 14764764.
  69. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Tritos NA, Miller KK (2023 թ․ ապրիլ). «Diagnosis and Management of Pituitary Adenomas: A Review». JAMA. 329 (16): 1386–1398. doi:10.1001/jama.2023.5444. PMID 37097352. S2CID 258310567.
  70. ↑ Neggers SJ, Muhammad A, van der Lely AJ (2016). «Pegvisomant Treatment in Acromegaly». Neuroendocrinology. 103 (1): 59–65. doi:10.1159/000381644. PMID 25792221. S2CID 19588354.
  71. ↑ Transsphenoidal Surgery FAQ Արխիվացված 2017-05-10 Wayback Machine Neuroendocrine Clinical Center, Massachusetts General Hospital/Harvard Medical School. Retrieved November 25, 2016
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Հիպոֆիզի_ադենոմա&oldid=10702812» էջից