Jump to content

Հիպոէստրոգենիզմ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Հիպոէստրոգենիզմ
հիվանդություն Խմբագրել Wikidata
Ենթակատեգորիա• ձվարանի հիվանդություններ
 • ovarian dysfunction Խմբագրել Wikidata
Բժշկական մասնագիտություններզատաբանություն Խմբագրել Wikidata
ՀակառակըՀիպերէստրոգենիզմ Խմբագրել Wikidata

Հիպոէստրոգենիզմ կամ էստրոգենի ցածր մակարդակ (անգլ.՝ Hypoestrogenism), էստրոգեն հորմոնի անբավարարությունն օրգանիզմում։

Էստրոգենի անբավարարությունը առաջացնում է սիրտ-անոթային հիվանդությունների ռիսկ բարձրացման[1], կապված է միզուղիների ինֆեկցիաների, ինչպես նաև օստեոպորոզի հետ[2]։ Կանանց շրջանում էստրոգենի ցածր մակարդակը կարող է առաջացնել հետևյալ ախտանիշները՝ ջերմություն, քնի խանգարումներ, հենաշարժիչ համակարգի հիվանդություններ և միզասեռական համակարգի խնդիրներ[3]։

Հիպոէստրոգենիզմը հաճախ հանդիպում է հետդաշտանադադարային շրջանում գտնվող, ինչպես նաև առաջնային ձվարանային անբավարարություն (անգլ.՝ Primary Ovarian Insufficiency) կամ ամենորեա (դաշտանային ցիկլի բացակայություն) ունեցող կանանց մոտ։ Հիպոէստրոգենիզմը ազդում է միզասեռական համակարգի վրա՝ բարձրացնելով հեշտոցի pH-ը։ Էստրոգենի բավարար քանակությունը հեշտոցը պաշտպանում է բորբոքումներից և տարբեր սեռակավարակներից[4]։

Հիպոէստրոգենիզմը կարող է հանդիպել նաև տղամարդկանց շրջանում՝ հիպոգոնադիզմի հետևանքով։

Գոյություն ունեն ինչպես հորմոնալ, այնպես էլ ոչ հորմոնալ բուժման տարբերակներ, որոնք նպատակ ունեն կանխելու էստրոգենի ցածր մակարդակի բացասական ազդեցությունները և բարելավելու կյանքի որակը։

Նշաններ և ախտանիշներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անոթային համակարգ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիպոէստրոգենիզմի ախտանիշներից են հանկարծակի ջերմության բարձրացումները, որոնք դառնում են մաշկի կարմրության պատճառ։ Ենթադրվում է, որ դրանք առաջանում են հիպոթալամուսի ջերմաստիճանի կարգավորման գոտու նեղացման պատճառով, ինչը մարմինը դարձնում է ավելի զգայուն ջերմաստիճանի փոփոխությունների նկատմամբ[5]։ Գիշերային քնի խանգարումները նույնպես հիպոէստրոգենիզմի տարածված ախտանիշներ են[6]։

Միզասեռական համակարգ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միզասեռական ախտանիշները ներառում են վուլվայի, հեշտոցի և ստորին միզուղիների ինչպես ֆիզիկական, այնպես էլ քիմիական փոփոխությունները[7]։ Սեռական օրգաններում առաջանում են ատրոֆիկ փոփոխություններ, ինչպիսիք են էլաստիկության կորուստը, հեշտոցային ծալքերի կորուստը և հեշտոցի pH-ի բարձրացումը[8], ինչը կարող է հանգեցնել հեշտոցի միկրոֆլորայի փոփոխությունների և բարձրացնել հյուսվածքների փխրունության ու ճաքերի առաջացման վտանգը[9]։ Այլ ախտանիշներն են չորությունը, այրոցը, գրգռվածությունը, անհարմարությունը կամ ցավը[10]։ Էստրոգենի ցածր մակարդակ ունեցող մարդիկ կարող են զգալ հաճախակի և շտապ միզելու ցանկություն, ինչպես նաև ցավոտ միզարձակում։ Հիպոէստրոգենիզմի առաջացումը համարվում է հետդաշտանադադարային շրջանում գտնվող կանանց գլխավոր ռիսկային գործոններից մեկը, որոնք չեն ստանում հորմոնալ փոխարինող թերապիա[11]։

Ոսկրային համակարգ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էստրոգենը նպաստում է ոսկրերի առողջությանը մի քանի ձևերով՝ նրա ցածր մակարդակը մեծացնում է ոսկրային ռեզորբցիան ​​օստեոկլաստների և օստեոցիտների միջոցով՝ բջիջների, որոնք մասնակցում են ոսկրերի վերակառուցմանը, ինչի հետևանքով ոսկրերը դառնում են ավելի թույլ և մեծացնում կոտրվածքների ռիսկը[12][13][14][15]։ Էստրոգենի անբավարարությունը օստեոպորոզի զարգացման գործում կարևոր դեր է խաղում և՛ տղամարդկանց շրջանում, և՛ կանանց։ Սակայն ավելի ցայտուն է արտահայտվում կանանց և երիտասարդ (մենոպաուզայի) տարիքում։ Կանայք ավելի բարձր ռիսկի ունեն օստեոպենիայի և օստեոպորոզի առաջացման համար[16]:

Պատճառներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիպոէստրոգենիզմն առաջանում է տարբեր պատճառներով, ամենատարածվածը՝ դաշտանադադարն է[5]։ Առաջնային ձվարանային անբավարարությունը, որը պայմանավորված է տարբեր պատճառներով, ինչպիսիք են ճառագայթային թերապիան, քիմիաթերապիան կամ ինքնաբուխ դրսևորումը, նույնպես կարող են հանգեցնել էստրոգենի ցածր մակարդակի և անպտղության[17]:

Հիպոգոնադիզմը (վիճակ, որի դեպքում սեռական գեղձերի ակտիվությունը նվազում է) նույնպես կարող է նվազեցնել էստրոգենի մակարդակը[18]։ Առաջնային հիպոգոնադիզմի դեպքում արյան մեջ բարձրանում է գոնադոտրոպինների մակարդակը, մի քանի շաբաթվա ընթացքում գոնադոտրոպինների բարձր մակարդակ է դիտվում 2 անգամ։

Երկրորդային հիպոգոնադիզմի դեպքում (պատճառը հիպոթալամուսի կամ հիպոֆիզի խանգարումն է) արյան մեջ գոնադոտրոպինների մակարդակը լինում է ցածր[19]։

Այլ պատճառներից են որոշակի դեղամիջոցները, գոնադոտրոպինի նկատմամբ անզգայունությունը, ստերոիդների նյութափոխանակության բնածին խանգարումները (օրինակ՝ արոմատազի անբավարարություն, 17α-հիդրօքսիլազի անբավարարություն) և ամենորեան։

Ռիսկեր

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էստրոգենի ցածր մակարդակը կարող է բարձրացնել սրտանոթային հիվանդությունների ռիսկը այն կանանց մոտ, որոնք վաղաժամ դաշտանադադարի (մենոպաուզա) փուլում են[1]։

Ախտաֆիզիոլոգիա

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էստրոգենի անբավարարությունն ունի ինչպես հեշտոցային, այնպես էլ ուրոլոգիական ազդեցություն։

Էստրոգենը վազոակտիվ հորմոն է (ազդում է արյան ճնշման վրա), խթանում է արյան հոսքը և մեծացնում հեշտոցի լյուբրիկացիան։ Ակտիվացված էստրոգենային ռեցեպտորները խթանում են հեշտոցի պատերի հյուսվածքների բազմացումը, ինչը նպաստում է ծալքերի ձևավորմանը[20]։

Էստրոգենի ցածր մակարդակի միզասեռական ազդեցություններից են հեշտոցի էպիթելի բարակացումը, հեշտոցի պաշտպանիչ ֆունկցիայի կորուստը, հեշտոցի ծալքերի նվազումը, հյուսվածքների էլաստիկության նվազումը։ Էպիթելի շերտերի այս բարակացումը կարող է բարձրացնել այտուցների և ինֆեկցիաների, օրինակ՝ միզուղիների վարակների զարգացման վտանգը[4]։

Հեշտոցը հիմնականում պարունակում է լակտոբացիլներ (անգլ.՝ Lactobacillus) տեսակի բակտերիաներով, որոնք սովորաբար կազմում են կանանց հեշտոցի միկրոֆլորայի ավելի քան 70%-ը։ Այս լակտոբացիլները վերամշակում են գլիկոգենը և դրա քայքայման արգասիքները, ինչը հանգեցնում է հեշտոցային ցածր pH-ի պահպանմանը: Էստրոգենի մակարդակը սերտորեն կապված է լակտոբացիլների քանակի և հեշտոցի pH-ի հետ, քանի որ բարձր էստրոգենի մակարդակը խթանում է հեշտոցի էպիթելի հաստացումը և գլիկոգենի ներբջջային արտադրությունը։ Լակտոբացիլների այս մեծ առկայությունն ու հետևաբար ցածր pH մակարդակը, ենթադրվում է, որ օգտակար է կանանց համար՝ պաշտպանելով սեռական ճանապարհով փոխանցվող և օպորտունիստական հիվանդություններից, ինչպես նաև նվազեցնելով այս հիվանդությունների ռիսկը[21]։

Ախտորոշում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էստրոգենի մակարդակը կարելի է գնահատել մի շարք լաբորատոր հետազոտություններով՝ պրոգեստոգենի թեստի և հեշտոցային քսուքների միջոցով[19]։

Դաշտանադադար (մենոպաուզա)

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դաշտանադադարը սովորաբար ախտորոշվում է հեշտոցի ատրոֆիայի նշաններով, որովայնային ստուգմամբ և մանրամասն բժշկական պատմություն հավաքելով, ներառյալ վերջին դաշտանային ցիկլը։ Դաշտանադադարը որոշելու համար չկա միանշանակ թեստ, քանի որ հիմնական ցուցիչը վերը նշված ախտանիշների ամբողջությունն է[22]։ Այնուամենայնիվ, հնարավոր է անցկացնել լաբորատոր թեստեր՝ դաշտանադադարը տարբերակելու այլ ախտորոշումներից։

Ֆունկցիոնալ հիպոթալամիկ ամենորեա

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆունկցիոնալ հիպոթալամիկ ամենորեան (անգլ.՝ Functional hypothalamic amenorrhea (FHA)) ախտորոշվում է այն դեպքերում, երբ դաշտանը բացակայում է երեք ամիս կամ ավելի, և լաբորատոր հետազոտություններում հայտնաբերվում է ցածր արյան մակարդակ՝ գոնադոտրոպինների և էստրադիոլի ցածր քանակի հիման վրա[23]։ Քանի որ Ֆունկցիոնալ հիպոթալամիկ ամենորեայի ամենատարածված պատճառներն են չափազանց շատ ֆիզիկական ակտիվությունը, թերսնումը կամ սթրեսը՝ ախտորոշումը ներառում է վարժությունների, քաշի և սթրեսի ցանկացած փոփոխության գնահատումը։

Բացի դրանից, ամենորեայի գնահատումը ներառում է բժշկական պատմության ուսումնասիրություն, ֆիզիկական քննություն, կենսաքիմիական հետազոտություններ, պատկերային ախտորոշում և էստրոգենի մակարդակի չափում։ Դաշտանային խնդիրների ստուգումը, հորմոնների չափումը, ինչպիսին են արյան պրոլակտինը, թիրեոտրոպ հորմոնը և ֆոլիուլխթանիչ հորմոնը, կարող են օգնել բացառել ամենորեայի այլ հնարավոր պատճառները։ Այս պոտենցիալ վիճակներից են հիպերպրոլակտինեմիան, առաջնային ձվարանային անբավարարությունը և պոլիկիստոզ ձվարանների համախտանիշը[24]։

Առաջնային ձվարանային անբավարարություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առաջնային ձվարանային անբավարարությունը (անգլ.՝ Primary Ovarian Insufficiency, POI), որը նաև հայտնի է որպես վաղաժամ ձվարանային անբավարարություն, կարող է զարգանալ կանանց շրջանում մինչև 40 տարեկանը՝ որպես հիպերգոնադոտրոպային հիպոգոնադիզմի հետևանք[19]։ Առաջնային ձվարանային անբավարարությունը կարող է դրսևորվել որպես ամենորեա և ունենալ դաշտանադադարին նման ախտանիշներ, սակայն ախտորոշման համար օգտագործվում է ֆոլիուլոխթանիչ հորմոնի մակարդակի չափում[25]։

Բուժում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հորմոնփոխարինիչ թերապիան կարող է օգտագործվել հիպոէստրոգենիզմի և դաշտանադադարի, ինչպես նաև նախադաշտանադադարային և հետդաշտանադադարային շրջանում գտնվող կանանց մոտ էստրոգենի ցածր մակարդակի բուժման համար: Հորմոնփոխարինիչ թերապիան կարող է օգտագործվել ինչպես պրոգեստոգենի հետ, այնպես էլ առանց դրա՝ բարելավելու չափից դուրս քրտնարտադրությունը, քնի խանգարումները, հեշտոցի չորությունը և անհարմարությունը[26]։ Սննդի և դեղերի վարչությունը խորհուրդ է տալիս խուսափել հորմոնփոխարինիչ թերապիայից այն կանանց, որոնք ունեն կրծքագեղձի քաղցկեղի պատմություն կամ զարգացման ռիսկ, անհայտ սեռական արյունահոսություն, չբուժված բարձր արյան ճնշում, արյան մակարդուկներ կամ լյարդի հիվանդություն։ Հորմոնփոխարինիչ թերապիայից բացի, կան նաև տարածված պրոգեստոգեններ, որոնք օգտագործվում են արգանդի ներքին շերտը՝ էնդոմետրիումը, պաշտպանելու համար: Այս դեղամիջոցների թվում են մեդրօքսիպրոգեստերոն ացետատը, պրոգեստերոնը, նորեթիստերոն ացետատը և դրոսպիրինոնը։

Տղամարդկանց շրջանում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էստրոգենները կարևոր են նաև տղամարդկանց ֆիզիոլոգիայում[27][28][29]։ Հիպոէստրոգենիզմը կարող է առաջանալ տղամարդկանց շրջանում հիպոգոնադիզմի պատճառով[30]։

Շատ հազվագյուտ պատճառներից են արոմատազի անբավարարությունը և էստրոգենի նկատմամբ անզգայունության համախտանիշը։ Դեղորայքը տղամարդկանց շրջանում նույնպես կարող է լինել հիպոէստրոգենիզմի պատճառ[31][32]։ Տղամարդկանց մոտ հիպոէստրոգենիզմը կարող է հանգեցնել օստեոպորոզի, ինչպես նաև այլ ախտանիշների։ Էստրոգենները կարող են նաև դրականորեն ազդել տղամարդկանց սեռական ցանկության վրա[33]։

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. 1 2 Atsma F, Bartelink ML, Grobbee DE, van der Schouw YT (2006). «Postmenopausal status and early menopause as independent risk factors for cardiovascular disease: a meta-analysis». Menopause. 13 (2): 265–79. doi:10.1097/01.gme.0000218683.97338.ea. PMID 16645540. S2CID 46530925.
  2. ↑ Perrotta C, Aznar M, Mejia R, Albert X, Ng CW (2008 թ․ ապրիլ). «Oestrogens for preventing recurrent urinary tract infection in postmenopausal women». Cochrane Database Syst Rev (2) CD005131. doi:10.1002/14651858.CD005131.pub2. PMID 18425910.
  3. ↑ Prior JC (2018 թ․ օգոստոս). «Progesterone for the prevention and treatment of osteoporosis in women». Climacteric. 21 (4): 366–374. doi:10.1080/13697137.2018.1467400. PMID 29962257. S2CID 49649035.
  4. 1 2 Naumova I, Castelo-Branco C (2018). «Current treatment options for postmenopausal vaginal atrophy». International Journal of Women's Health. 10: 387–395. doi:10.2147/IJWH.S158913. PMC 6074805. PMID 30104904.
  5. 1 2 Warren MP, Shu AR, Dominguez JE (2000), Feingold KR, Anawalt B, Boyce A, Chrousos G (eds.), «Menopause and Hormone Replacement», Endotext, South Dartmouth (MA): MDText.com, Inc., PMID 25905278
  6. ↑ Kravitz HM, Zhao X, Bromberger JT, Gold EB, Hall MH, Matthews KA, Sowers MR (2008 թ․ հուլիս). «Sleep disturbance during the menopausal transition in a multi-ethnic community sample of women». Sleep. 31 (7): 979–90. PMC 2491500. PMID 18652093.
  7. ↑ Portman DJ, Gass ML (2014 թ․ հոկտեմբեր). «Genitourinary syndrome of menopause: new terminology for vulvovaginal atrophy from the International Society for the Study of Women's Sexual Health and the North American Menopause Society». Menopause. 21 (10): 1063–8. doi:10.1097/GME.0000000000000329. PMID 25160739. S2CID 21886335.
  8. ↑ Sartori MG, Feldner PC, Jarmy-Di Bella ZI, Aquino Castro R, Baracat EC, Rodrigues de Lima G, Castello Girão MJ (2011 թ․ փետրվար). «Sexual steroids in urogynecology». Climacteric. 14 (1): 5–14. doi:10.3109/13697137.2010.508542. PMID 20839956. S2CID 32209654.
  9. ↑ Kim HK, Kang SY, Chung YJ, Kim JH, Kim MR (2015 թ․ օգոստոս). «The Recent Review of the Genitourinary Syndrome of Menopause». Journal of Menopausal Medicine. 21 (2): 65–71. doi:10.6118/jmm.2015.21.2.65. PMC 4561742. PMID 26357643.
  10. ↑ Lara LA, Useche B, Ferriani RA, Reis RM, de Sá MF, de Freitas MM, և այլք: (2009 թ․ հունվար). «The effects of hypoestrogenism on the vaginal wall: interference with the normal sexual response». The Journal of Sexual Medicine. 6 (1): 30–9. doi:10.1111/j.1743-6109.2008.01052.x. PMID 19170834.
  11. ↑ Al-Badr A, Al-Shaikh G (2013 թ․ օգոստոս). «Recurrent Urinary Tract Infections Management in Women: A review». Sultan Qaboos University Medical Journal. 13 (3): 359–67. doi:10.12816/0003256. PMC 3749018. PMID 23984019.
  12. ↑ Khosla S (2008 թ․ սեպտեմբեր). «Estrogen and bone: insights from estrogen-resistant, aromatase-deficient, and normal men». Bone. 43 (3): 414–7. doi:10.1016/j.bone.2008.05.005. PMC 2553890. PMID 18567553.
  13. ↑ Meczekalski B, Podfigurna-Stopa A, Genazzani AR (2010). «Hypoestrogenism in young women and its influence on bone mass density». Gynecological Endocrinology. 26 (9): 652–657. doi:10.3109/09513590.2010.486452. ISSN 0951-3590. PMID 20504098. S2CID 26063411.
  14. ↑ Office of the Surgeon General (US) (2004). Diseases of Bone. Office of the Surgeon General (US).
  15. ↑ Latalski M, Danielewicz-Bromberek A, Fatyga M, Latalska M, Kröber M, Zwolak P (2017 թ․ հոկտեմբեր). «Current insights into the aetiology of adolescent idiopathic scoliosis». Archives of Orthopaedic and Trauma Surgery. 137 (10): 1327–1333. doi:10.1007/s00402-017-2756-1. PMC 5602042. PMID 28710669.
  16. ↑ Alswat KA (2017 թ․ մայիս). «Gender Disparities in Osteoporosis». J Clin Med Res. 9 (5): 382–387. doi:10.14740/jocmr2970w. PMC 5380170. PMID 28392857.
  17. ↑ Nelson LM (2009 թ․ փետրվար). «Clinical practice. Primary ovarian insufficiency». The New England Journal of Medicine. 360 (6): 606–14. doi:10.1056/nejmcp0808697. PMC 2762081. PMID 19196677.
  18. ↑ Richard-Eaglin A (2018 թ․ սեպտեմբերի 1). «Male and Female Hypogonadism». Nursing Clinics of North America. Syndromes in Organ Failure. 53 (3): 395–405. doi:10.1016/j.cnur.2018.04.006. ISSN 0029-6465. PMID 30100005. S2CID 51966781.
  19. 1 2 3 Bhagavath B, Layman LC (2013). «Chapter 32 – Genetics of Female Infertility in Humans». In Rimoin D, Pyeritz R, Korf B (eds.). Emery and Rimoin's Principles and Practice of Medical Genetics (անգլերեն). Oxford: Academic Press. էջեր 1–24. ISBN 978-0-12-383834-6.
  20. ↑ Gandhi J, Chen A, Dagur G, Suh Y, Smith N, Cali B, Khan SA (2016 թ․ դեկտեմբեր). «Genitourinary syndrome of menopause: an overview of clinical manifestations, pathophysiology, etiology, evaluation, and management». Am. J. Obstet. Gynecol. 215 (6): 704–711. doi:10.1016/j.ajog.2016.07.045. PMID 27472999.
  21. ↑ Kaur H, Merchant M, Haque MM, Mande SS (2020). «Crosstalk Between Female Gonadal Hormones and Vaginal Microbiota Across Various Phases of Women's Gynecological Lifecycle». Front Microbiol. 11: 551. doi:10.3389/fmicb.2020.00551. PMC 7136476. PMID 32296412.
  22. ↑ Demers LM, Hankinson SE, Haymond S, Key T, Rosner W, Santen RJ, և այլք: (2015 թ․ հունիս). «Measuring Estrogen Exposure and Metabolism: Workshop Recommendations on Clinical Issues». The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism. 100 (6): 2165–70. doi:10.1210/jc.2015-1040. PMC 5393513. PMID 25850026.
  23. ↑ Shufelt CL, Torbati T, Dutra E (2017 թ․ մայիս). «Hypothalamic Amenorrhea and the Long-Term Health Consequences». Seminars in Reproductive Medicine. 35 (3): 256–262. doi:10.1055/s-0037-1603581. PMC 6374026. PMID 28658709.
  24. ↑ Sowińska-Przepiera E, Andrysiak-Mamos E, Jarząbek-Bielecka G, Walkowiak A, Osowicz-Korolonek L, Syrenicz M, և այլք: (2015). «Functional hypothalamic amenorrhoea — diagnostic challenges, monitoring, and treatment». Endokrynologia Polska. 66 (3): 252–60. doi:10.5603/EP.2015.0033. PMID 26136135.
  25. ↑ Gargus E, Deans R, Anazodo A, Woodruff TK (2018 թ․ սեպտեմբեր). «Management of Primary Ovarian Insufficiency Symptoms in Survivors of Childhood and Adolescent Cancer». J Natl Compr Canc Netw. 16 (9): 1137–1149. doi:10.6004/jnccn.2018.7023. PMC 6607891. PMID 30181423.
  26. ↑ Goodman NF, Cobin RH, Ginzburg SB, Katz IA, Woode DE (2011). «American Association of Clinical Endocrinologists Medical Guidelines for Clinical Practice for the diagnosis and treatment of menopause». Endocrine Practice. 17 Suppl 6 (Supplement 6): 1–25. doi:10.4158/EP.17.S6.1. PMID 22193047.
  27. ↑ Simpson ER, Jones ME (2006). «Of mice and men: the many guises of estrogens». Ernst Schering Found Symp Proc (Review). Ernst Schering Foundation Symposium Proceedings. 2006/1 (1): 45–67. doi:10.1007/2789_2006_016. ISBN 978-3-540-49547-5. PMID 17824171.
  28. ↑ Hammes SR, Levin ER (2019 թ․ մայիս). «Impact of estrogens in males and androgens in females». J. Clin. Invest. (Review). 129 (5): 1818–1826. doi:10.1172/JCI125755. PMC 6486327. PMID 31042159.
  29. ↑ Cooke PS, Nanjappa MK, Ko C, Prins GS, Hess RA (2017 թ․ հուլիս). «Estrogens in Male Physiology». Physiol. Rev. (Review). 97 (3): 995–1043. doi:10.1152/physrev.00018.2016. PMC 6151497. PMID 28539434.
  30. ↑ Kacker R, Traish AM, Morgentaler A (2012 թ․ հունիս). «Estrogens in men: clinical implications for sexual function and the treatment of testosterone deficiency». J Sex Med (Review). 9 (6): 1681–96. doi:10.1111/j.1743-6109.2012.02726.x. PMID 22512993.
  31. ↑ de Ronde W, de Jong FH (2011 թ․ հունիս). «Aromatase inhibitors in men: effects and therapeutic options». Reprod. Biol. Endocrinol. (Review). 9: 93. doi:10.1186/1477-7827-9-93. PMC 3143915. PMID 21693046.
  32. ↑ Russell N, Cheung A, Grossmann M (2017 թ․ օգոստոս). «Estradiol for the mitigation of adverse effects of androgen deprivation therapy». Endocr. Relat. Cancer (Review). 24 (8): R297–R313. doi:10.1530/ERC-17-0153. PMID 28667081.
  33. ↑ Wibowo E, Wassersug RJ (2013 թ․ սեպտեմբեր). «The effect of estrogen on the sexual interest of castrated males: Implications to prostate cancer patients on androgen-deprivation therapy». Crit. Rev. Oncol. Hematol. (Review). 87 (3): 224–38. doi:10.1016/j.critrevonc.2013.01.006. PMID 23484454.
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Հիպոէստրոգենիզմ&oldid=10664714» էջից