Jump to content

Հին քաղաք (Դամասկոս)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Հին քաղաք
Տեսակհին քաղաք
Երկիր Սիրիա
ՎարչատարածքԴամասկոս
Մակերես86,12 հեկտար և 42,6013 հեկտար
Կազմված էՕմայանների մզկիթ, Ալ-Ազմի պալատ, Դամասկոսի բերդ և Յուպիտերի տաճար (Դամասկոս)
33°30′40″N 36°18′23″E / 33.51111222°N 36.30639°E / 33.51111222; 36.30639
Քարտեզ
Քարտեզ

Հին քաղաք, Դամասկոս մայրաքաղաքի կենտրոնական, բազմաշերտ պատմական հատվածը (արաբ․՝ دِمَشْق ٱلْقَدِيمَة‎‎)։ Այն պարունակում է բազմաթիվ հնագիտական ​​վայրեր, այդ թվում՝ որոշ պատմական եկեղեցիներ և մզկիթներ։ Իր ռազմավարական դիրքի շնորհիվ՝ գտնվելով խոշոր առևտրային ճանապարհների խաչմերուկում, Դամասկոսի Հին քաղաքը աշխարհի ամենահին անընդհատ բնակեցված վայրերից մեկն է: Օմայանները Դամասկոսը դարձրին իրենց խալիֆայության մայրաքաղաքը: Բացի այս ոսկեդարի մասին վկայող միջնադարյան շենքերից, քաղաքային տեսարանում ակնհայտ են նաև հելլենիստական, հռոմեական, բյուզանդական և իսլամական մշակույթի տարրեր։

1979 թվականին քաղաքի պատմական կենտրոնը, որը շրջապատված է հռոմեական դարաշրջանի պարիսպներով, ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կողմից հայտարարվեց Համաշխարհային ժառանգության վայր։ 2013 թվականի հունիսին ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն Սիրիայի տարածքում գտնվող բոլոր վայրերը ներառեց Համաշխարհային վտանգված ժառանգության ցանկում՝ զգուշացնելով այն ռիսկերի մասին, որոնց դրանք ենթարկվում էին Սիրիայի քաղաքացիական պատերազմի պատճառով[1]։ Դրա կենտրոնում է գտնվում Օմայանների մզկիթը, որը աշխարհի ամենամեծ և ամենահին մզկիթներից մեկն է։

Անկասկած, այս տարածքն ունի մշակութային հուշարձանների ամենաբարձր խտությունը, բայց քաղաքաշինության առումով այն սերտորեն կապված է քաղաքի պարսպից դուրս գտնվող տարածքների հետ, որոնք նույնպես ունեն արժեքավոր պատմական շենքեր, բայց 1979 թվականին չեն պաշտպանվել[2]։

Ծագում և հիմնադրում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բարադա գետի հարավային ափին գտնվող հին քաղաքը հիմնադրվել է մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակում։ Օվալի հորիզոնական տրամագիծը մոտ 1.5 կմ է, որը հայտնի է որպես Դամասկոսի ուղիղ փողոց, մինչդեռ ուղղահայաց տրամագիծը (լատիներեն՝ Cardus Maximus) մոտ 1 կմ է: Մոտավորապես 86.12 հեկտար տարածքով հին քաղաքը շրջապատված էր 4.5 կմ երկարությամբ պատմական պարսպով, որը հիմնականում կառուցվել է հռոմեացիների կողմից, ապա ամրացվել է Այյուբիների և մամլուքների կողմից[1]։

Դամասկոսի մասին առաջին հիշատակումը եղել է որպես «Տա-մս-կու» մ.թ.ա. երկրորդ հազարամյակում, այն գտնվում էր ամորհացիների շրջանում՝ խեթերի և եգիպտացիների միջև հակամարտության գոտու կենտրոնում: Քաղաքը այդ տերությունների հարկատու էր մինչև մ.թ.ա. 1200 թվականին ծովային ժողովուրդների ի հայտ գալը, որոնց ասպատակությունները նպաստել են ոխերիմ մրցակիցների թուլացմանը: Հետևաբար, սեմական արամեացիներին հաջողվեց ստեղծել Արամ-Դամասկոս անկախ պետությունը (մ.թ.ա. 11-րդ դար - մ.թ.ա. 733 թվական), գլխավոր քաղաքը անվանելով «Դիմաշկուպ» կամ «Դարմեսեկ»[3]։

Ժամանակագրություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իր պատմության ընթացքում Դամասկոսը մաս է կազմել հետևյալ նահանգներին.

Կառուցվածք

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հին քաղաքն ունի բազմաթիվ պատմական վայրեր, որոնք թվագրվում են քաղաքի պատմության տարբեր ժամանակաշրջաններով։ Քանի որ Դամասկոսը կառուցվել է յուրաքանչյուր անցողիկ բնակեցման հետ, գրեթե անհնար է դարձել պեղել Դամասկոսի բոլոր ավերակները, որոնք գտնվում են ժամանակակից մակարդակից մինչև 2.4 մ ցածր։

Սալահ ալ-Դինի արձան

Դամասկոսի միջնաբերդը գտնվում է Հին քաղաքի հյուսիսարևմտյան անկյունում։ Դամասկոսի ուղիղ փողոցը (որը հիշատակվում է Սուրբ Պողոսի տաճարի վերափոխման մեջ Գործք 9։11-ում), որը հայտնի է նաև որպես Վիա Ռեկտա, հռոմեական Դամասկոսի դեկումանուսն էր (արևելք-արևմուտք գլխավոր փողոց) և ձգվում էր ավելի քան 1500 մ։ Այսօր այն բաղկացած է Բաբ Շարկի փողոցից և Միդհաթ փաշայի՝ ծածկած շուկայից։ Բաբ Շարկի փողոցը լի է փոքր խանութներով և տանում է դեպի Բաբ Թումայի հին քրիստոնեական թաղամաս։ Միդհաթ փաշայի շուկան նույնպես Դամասկոսի գլխավոր շուկաներից մեկն է և անվանակոչվել է Սիրիայի օսմանյան կառավարիչ Միդհաթ փաշայի անունով, որը վերանորոգել է շուկան։ Բաբ Շարկի փողոցի վերջում սուրբ Անանիա մարոնիական ստորգետնյա մատուռն է, որը Անանիայի տան նկուղն էր։

Օմայանների մզկիթը, որը հայտնի է նաև որպես Դամասկոսի Մեծ մզկիթ, աշխարհի ամենամեծ մզկիթներից է և նաև իսլամի ի հայտ գալուց ի վեր անընդհատ աղոթքի ամենահին վայրերից մեկը։ Ասում են, որ մզկիթի սրբավայրում թաղված է Սուրբ Հովհաննես Մկրտչի մարմինը։ Դամբարանը, որտեղ թաղվել է Սալահ ալ-Դինը, գտնվում է մզկիթից անմիջապես դուրս գտնվող այգիներում։ Օմայանների մզկիթի մոտակայքում է գտնվում նաև Սեյյիդա Ռուկայա մզկիթը՝ Հուսեյն իբն Ալիի կրտսեր դստեր սրբավայրը։

Բերդ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Զարգացած միջնադարում կառուցվում է Դամասկոսի բերդը (արաբ․՝ قلعة دمشق‎‎), որը Այյուբյան դարաշրջանի միջնադարյան ամրացված պալատ-բերդ է։ Դրա տեղանքն առաջին անգամ ամրացվել է 1076 թվականին թուրքմեն զորավար Ացիզ բին Ուվակի կողմից, չնայած հնարավոր է, բայց ապացուցված չէ, որ այս վայրում բերդ է եղել հելլենիստական ​​և հռոմեական ժամանակաշրջաններում: Հետագայում՝ Բուրիների և Զանգիների դինաստիաների իշխանները կատարել են փոփոխություններ և ավելացրել նոր կառույցներ: Այս ժամանակահատվածում բերդը և քաղաքը մի քանի անգամ պաշարվել են խաչակրաց և մուսուլմանական բանակների կողմից:

Միջնաբերդի ներսում

1174 թվականին բերդը գրավեց Եգիպտոսի Այյուբյան սուլթան Սալահ ալ-Դինը, որը այն դարձրեց իր նստավայրը և փոփոխեց պաշտպանական կառույցներն ու բնակելի շենքերը։ Սալահ ալ-Դինի եղբայրը՝ Ալ-Ադիլը, 1203-1216 թվականներին ամբողջությամբ վերակառուցեց բերդը։ Պաշարումներին և երկրաշարժերին ի պատասխան՝ լայնածավալ վերանորոգումներ են իրականացվել մամլուքների և օսմանյան ժամանակաշրջաններում։

Ուշ միջնադարում՝ 17-րդ դարից, սկսած բերդը ծառայում էր որպես զորանոց ենիչերիների՝ օսմանյան հետևակային ստորաբաժանումների համար։ Այն սկսեց ավերվել 19-րդ դարում, և վերջին անգամ ռազմական նպատակներով այն օգտագործվել է 1925 թվականին, երբ ֆրանսիացի զինվորները բերդից ռմբակոծեցին հին քաղաքը՝ ի պատասխան Սիրիայի ֆրանսիական մանդատի դեմ Սիրիական մեծ հեղափոխության։ Բերդը շարունակեց ծառայել որպես զորանոց և բանտ մինչև 1986 թվականը, երբ սկսվեցին պեղումները և վերականգնումները։ 2011 թվականի դրությամբ պեղումները և վերականգնման աշխատանքները դեռևս շարունակվում են։

Բերդը գտնվում է քաղաքի պարսպի հյուսիսարևմտյան անկյունում՝ Բաբ ալ-Ֆարադիսի և Բաբ ալ-Ջաբիայի միջև։ Միջնաբերդը բաղկացած է մոտավորապես ուղղանկյուն վարագույրային պատից, որը շրջապատում է 230 x 150 մետր մակերես։ Միջնաբերդն ունի դարպասներ իր հյուսիսային, արևմտյան և արևելյան կողմերում։ Ներկայիս միջնաբերդը հիմնականում թվագրվում է Այյուբյանների ժամանակաշրջանին՝ ներառելով ավելի հին սելջուկյան բերդի մասերը։

Սկզբում պատերը պաշտպանված էին 14 հսկայական աշտարակներով, սակայն այսօր մնացել են միայն 12-ը։ Յուրաքանչյուր անկյունում կա մեկ աշտարակ, երեքը՝ հյուսիսային և հարավային պատերի երկայնքով, և երկուսը՝ ուղղված դեպի արևելք։ Կենտրոնական հյուսիսային աշտարակը, որը մի ժամանակ ամրոցի հյուսիսային դարպասն էր, և հարավարևմտյան անկյունային աշտարակը նույնպես մեծ մասամբ անհետացել են։ Առաջինից մնացել է միայն արևմտյան պատը, մինչդեռ հարավարևմտյան աշտարակից դեռևս կարելի է տեսնել միայն հիմքի մի մասը։ Մյուս 10 աշտարակները պահպանվել են մինչև իրենց սկզբնական բարձրությունը, որը տատանվում է 15-25 մետրի միջև։ Հյուսիսային անկյունային աշտարակները քառակուսի են, իսկ հարավայինները՝ L-աձև։ Մյուս բոլոր աշտարակները ուղղանկյուն են՝ իրենց լայն կողմերով զուգահեռ ամրոցի պատերին։

Դարպասներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հին քաղաքը շրջապատված էր հաստ, 4.5 կիլոմետր երկարությամբ պարիսպներով[4] որոնք ծակված են յոթ պատմական դարպասներով, ութերորդ դարպասը ավելացվել է ավելի ուշ մուսուլմանների կողմից: Դրանք են՝ հյուսիսարևելյան կողմից ժամացույցի սլաքի ուղղությամբ.

Դամասկոսի դարպասներ
Բաբ Թումա
Բաբ Շարկի
Բաբ Քիսան
Բաբ ալ-Սաղիր
Բաբ ալ-Սալամ
  • Բաբ Թումա (Թովմասի դարպաս), նվիրված Վեներային: Այն անվանակոչվել է այդպես արդեն բյուզանդացիների կողմից՝ ի հիշատակ Հիսուս Քրիստոսի տասներկու առաքյալներից մեկի՝ Թովմաս առաքյալի։ Այստեղից է սկսում Բաբ Թումա փողոցը և թաղամասը, որը հետագայում հատվում է Ուղիղ փողոցի և Բաբ Շարկի փողոցի հետ։ Այստեղ են գտնվում մի քանի կրոնական կառույցներ, որոնք հանդիսանում են տարբեր դավանանքների եկեղեցիների տաճարներ։ Դրանցից են Թագուհի Տիեզերաց (հայ կաթողիկե), սուրբ Անտոնիոս (մարոնիական), սուրբ Գևորգ (ասորի ուղղափառ), սուրբ Մարիամ (հույն ուղղափառ) տաճարները, ինչպես նաև ավետարանական, սուրբ Հովհաննես Դամասկոսցի (հույն ուղղափառ) և սուրբ Թերեզա (քաղդեական կաթոլիկ) եկեղեցիները, սուրբ Պողոս (ֆրանցիսկյան) և սուրբ Ղազարոս (լազարիստների) հռոմեական կաթոլիկ վանքերը։
  • Բաբ Շարկի (Արևելյան դարպաս), նվիրված Արեգակին: Արաբների կողմից նվաճվելուց հետո զորավար Խալիդ իբն ալ-Վալիդը մտել է Դամասկոս այս դարպասով 634 թվականի սեպտեմբերի 18-ին[5]։ Ինչպես շատ եռաշերտ հռոմեական դարպասներ, դարպասը շատ վատ էր նախագծված պաշտպանական տեսանկյունից: 12-րդ դարում՝ Նուր ալ-Դինի կառավարման օրոք, դարպասը մասամբ պարսպապատվեց՝ թողնելով միայն կենտրոնական բացվածքը, որը վերածվեց ոլորապտույտ մուտքի: Ավելացվեց նաև մինարեթ[6]։ Այստեղից է սկսում Բաբ Շարկի փողոց-թաղամասը, ապա նաև՝ Ուղիղ փողոցը։ Այստեղ նույնպես կան քրիստոնեական կառույցներ՝ Սուրբ Սարգիս (հայ առաքելական), Վերափոխման (մելքիական հույն կաթոլիկ), սուրբ Պողոս (ասորի կաթոլիկ) տաճարները, իսկ դեպի Բաբ Թումա ճանապարհին՝ սուրբ Անանիա մարոնիական մատուռը և Հիսուս Նազովրեցի ավետարանական եկեղեցին։
  • Բաբ Քիսան (Քիսան դարպաս), նվիրված Սատուրնին: Գտնվում է հարավարևելյան մասում, անվանակոչվել է ստրուկի հիշատակին, որը հայտնի է դարձել խալիֆ Մուավիայի նվաճման ժամանակ: Հնարավոր է այն եղել է Սուրբ Պողոսի փախուստի ճանապարհը[7]։ Ըստ Աստվածաշնչի, Պողոսը բնակություն է հաստատել Դամասկոսում այն ​​բանից հետո, երբ պնդել է (Գործք 9:1-9), որ տեսիլք է տեսել, որտեղ Հիսուսը քաղաք տանող ճանապարհին է: Դամասկոսում երեք տարի մնալուց հետո նա անհայտ ժամանակահատվածով գնաց ապրելու Նաբաթեայում (որը նա անվանեց «Արաբիա»), ապա վերադարձավ Դամասկոս, որն այդ ժամանակ Նաբաթեական տիրապետության տակ էր: Եվս երեք տարի անց (Գաղատացիներ 1:17;20) նա ստիպված եղավ գիշերվա քողի տակ փախչել քաղաքից՝ հրեաների կողմից, որոնք դեմ էին նրա ուսմունքներին, պայթյունավտանգ արձագանքներից հետո: Նրան իջեցրին պատի պատուհանից՝ զամբյուղի մեջ, և իր քրիստոնյա աշակերտների օգնությամբ նա գիշերը փախավ դեպի Երուսաղեմ։ Պողոսը Աստվածաշնչում պատմում է, որ հենց պատուհանի միջով է նա փրկվել անխուսափելի մահից (Բ Կորնթացիներ 11,32-33): Ասում են, որ դա Սուրբ Պողոսի մատուռի պատուհանն է։
  • Բաբ ալ-Սաղիր (նաև կոչվում է «Գորիստան-ե-Ղարիբան»), նվիրված Յուպիտերին: Գտնվում է Օմայանների մզկիթից հարավ-արևմուտք[8]։ Այն ի սկզբանե կառուցվել է արամեացիների կողմից, ապա Սելևկյանների դարաշրջանում այն ​​նվիրվել է Զևսին։ Հռոմեական դարաշրջանում դարպասը նվիրված է եղել Յուպիտերին[9][10]: Միջնադարում Բաբ ալ-Սաղիրը Դամասկոսի գլխավոր հարավային մուտքն էր։ Այն վերաամրացվել է Նուր ալ-Դինի կողմից 1156 թվականին, իսկ ավելի ուշ՝ Այյուբյան սուլթանների կողմից[11]։ Բաբ ալ-Սաղիրը կառուցվել է կավե աղյուսներից, ինչը այն դարձրել է քաղաքի ամենաթույլ մուտքը։ Դրա պատճառով հավանական է, որ Դամասկոսի պաշարման ժամանակ (1148) խաչակիրները պլանավորել են իրենց ուժերը կենտրոնացնել դարպասի վրա։ Մինչ որևէ հնարավոր ծրագիր իրականացնելը, Դամասկոսի ռազմական հրամանատար (կամ աթաբեկ) Մուին ադ-Դին Աբու Մանսուր Անուրը լայնածավալ հարձակումներ սկսեց խաչակիրների վրա, որոնք կազմված էին կռվելու կարողություն ունեցող յուրաքանչյուրից՝ միաժամանակ ամրապնդելով ամրությունները: Չորսօրյա պաշարումից հետո խաչակիրները նահանջեցին Դամասկոսից[12]։ Այստեղ կա նաև հին գերեզմանատուն, որը գտնվում է դարպասի հարևանությամբ և մուսուլմանների համար կրոնական նշանակության վայր է[9][10]:
  • Բաբ ալ-Ջաբիյա (Ջրային ակոսի դարպաս), նվիրված Մարսին[13]: Հանդիսանում էր քաղաքի արևմտյան կողմի գլխավոր մուտքը։ Այն բացվում է Միդհատ փաշայի շուկայի վրա, որը «Ուղիղ» կոչվող փողոցի ժամանակակից արևմտյան կեսն է՝ հռոմեական արևելք-արևմուտք զարկերակը (decumanus)[14]։ Դարպասի ժամանակակից անվանումը թվագրվում է Օմայանների ժամանակաշրջանին և ծագում է Գոլանի բարձունքներում գտնվող Ջաբիյա անվանումից, որն այն ժամանակ Հռոմեական կայսրության դաշնակից Ղասսանիների մայրաքաղաքն էր[15]։ Հռոմեական ժամանակաշրջանում դարպասը տիպիկ եռակողմ դարպաս էր՝ երեք մուտքով. կենտրոնական երթևեկելի մաս անիվավոր տրանսպորտային միջոցների համար, որը շրջապատված էր երկու հետիոտնային մուտքերով[16]։ Դարպասի մոտ գտնվում էին Յուպիտերի հռոմեական տաճարը և Հերովդես Մեծի թատրոնը (ժամանակակից Բեյթ ալ-Աքքադ)[17]։ Մուսուլմանական տիրապետության ներքո դարպասը մասամբ փակ էր, բացառությամբ հետիոտնային փոքրիկ բացվածքի։ Այն վերակառուցվել է Նուր ալ-Դին Զանգիի օրոք: Այլ արձանագրություններ ցույց են տալիս, որ այն կրկին վերանորոգվել է Այյուբյան սուլթան ալ-Մալիք ալ-Մուազզամի, ապա՝ մամլուքների օրոք։
  • Բաբ ալ-Ֆարադիս (Դրախտի դարպաս), նվիրված Մերկուրիին: Մյուս անվանումը՝ Բաբ ալ-Ամարա, վերաբերում է հին քաղաքի համապատասխան թաղամասի անվանմանը։
  • Բաբ ալ-Սալամ (Խաղաղության դարպաս), նվիրված Լուսնին:
  • Բաբ ալ-Ֆարաջ (Ազատագրման դարպաս), դարպաս, որն ամբողջությամբ կառուցվել է Լևանտի մուսուլմանների կողմից նվաճումից հետո: Հայտնի է նաև որպես Բաբ ալ-Բավաբիա (արաբ․՝ باب البوابجية‎‎) և Բաբ ալ-Մանախիլիա (արաբ․՝ باب المناخلية‎‎): Դարպասը կառուցվել է 1154 թվականին Նուր ալ-Դին Զանգիի կողմից քաղաքի գրավումից հետո քաղաքի վերաամրացման լայնածավալ ծրագրի շրջանակներում[18]: Երկվորյակ դարպասը հատում է Բարադա գետի այն հատվածի վրայով անցնող կամուրջը, որը հոսում է Դամասկոսի հյուսիսային քաղաքի պարիսպների երկայնքով: Դարպասը նշանավոր է նրանով, որ քաղաքում միակ պահպանված դարպասն է, որը ամբողջությամբ կառուցվել է Դամասկոսի մուսուլմանների կողմից նվաճումից հետո[19]: Ալ-Մալիք ալ-Սալիհը 1239-1240 թվականներին ավելի է ամրացրել դարպասը և ավելացրել է մեկ այլ դարպաս սկզբնական դարպասի հյուսիսային մասում: Բաբ ալ-Ֆարաջը կրկին վերակառուցվել է 1396-1397 թվականներին մամլուքների օրոք։ Դարպասը հետագայում վերանորոգվել և վերականգնվել է 1980-ական թվականներին[20]: Երկու առանձին դարպասները միացված են նեղ պողպատե տանիքով նրբանցքով, որն այսօր ծառայում է որպես շուկա: Հյուսիսային դարպասը բացվում է դեպի ժամանակակից ալ-Մալիք Ֆեյսալ փողոցը և մինչ օրս ծառայում է որպես հին քաղաքի գլխավոր հյուսիսարևմտյան մուտք։ Նուր ալ-Դին Զանգիի սկզբնական դարպասի արևելյան ճակատը դեռևս տեսանելի է, մինչդեռ արևմտյանը՝ կլանված է շրջակա խանութներով։ Ճակատը զարդարված է Հալեպի ոճի զարդանախշերի և եռաթերթ առանց ցողունների փորագրությունների համադրությամբ։ Ալ-Մալիք ալ-Սալիհի ավելի ուշ ավելացվածներից են եղել մոնոլիտ սյունը, որը վերաօգտագործվել է որպես բարավոր:

Թաղամասեր

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Յուպիտերի տաճար

Նախքան 7-րդ դարում արաբների կողմից նվաճումը՝ Դամասկոսն ունեցել է խառը, հիմնականում՝ քրիստոնեական բնակչություն՝ ասորիներ, հույներ, բնակվել են նաև հուդայականություն դավանող, սակայն արամեախոս հրեաներ։

  • Մուսուլմանական։ Ի տարբերություն քրիստոնեական և հրեական թաղամասերի՝ մուսուլմանական թաղամասը մեկ միասնական անուն չունի, քանի որ ինչպես ամբողջ Դամասկոսում, այնպես էլ հին քաղաքում գերակշռում են մուսուլմանները։ Այդ է պատճառը, որ մուսուլմանական թաղամասը զբաղեցնում է Հին քաղաքի արևմտյան կեսը։ Հիմնականում Այստեղ են գտնվում մզկիթներն ու մեդրեսեները, շուկաներն ու խաները։ Թաղամասի երկու խոշոր շինություններն են Օմայանների մզկիթը ու Դամասկոսի բերդը, ինչպես նաև Ուղիղ փողոցը: Վերջինիս կենտրոնում, որը ձգվում է արևմուտքում գտնվող Բաբ ալ-Ջաբիայից (باب الجابية) մինչև արևելյան դարպաս Բաբ Շարկի (باب شرقي), կանգնած է հռոմեական հաղթական կամար, որը սահման է դնում Դամասկոսի պարսպապատ քաղաքի արևմուտքում գտնվող երեք թաղամասերի միջև:
Թաղամասի հելլենիստական կառույցներից առավել աչքի է ընկնում Յուպիտեր աստծուն նվիրված տաճարի սյունաշարը, որը դեռևս պահպանվել է որպես շուկայական փողոցի շարունակություն, մինչդեռ տաճարի արևելքում գտնվող կենտրոնական մասը (թեմենոս) այժմ զբաղեցնում է Օմայանների մզկիթը: Շրջակայքում են գտնվում Դամասկոսի նշանավոր բաղնիքները։
  • Քրիստոնեական։ Այս թաղամասը (արաբ․՝ حارة النصارى‎‎՝ հարաթ ալ-Նասարա) զբաղեցնում է Հին քաղաքի միայն հյուսիսարևելյան մասը և սահմանակից է քաղաքի երկու պատմական դարպասներին՝ Բաբ Թումային և Բաբ Շարկիին[19]։ Թաղամասի որոշ մասեր նույնպես անվանակոչվել են այս դարպասների անունով։ Այդուհանդերձ, քրիստոենական թաղամասում կա նաև երկու մզկիթ։
Ուղիղ փողոց
Ժամանակին դրա սահմաններում էր գտնվում քաղաքի գլխավոր եկեղեցին, որը կոչվում էր Հովհաննես Մկրտչի անունով։ Արաբական արշավանքներից ու քաղաքի գրավումից որոշ ժամանակ անց այն դարձել է Օմայանների մզկիթ, սակայն դրանում, համաձայն ավանդության, շարունակում է պահվել սրբի գլուխը։ Այստեղ գտնվում են մեկուկես տասնյակ գործող եկեղեցիներ՝
  1. ավետարանական - բողոքական
  2. Սուրբ Անանիա - մարոնի կաթոլիկ
  3. Սուրբ Անտոնիոս - մարոնի կաթոլիկ
  4. Սուրբ Գևորգ - ասորի ուղղափառ
  5. Թագուհի Տիեզերաց - հայ կաթողիկե
  6. Սուրբ Թերեզա - քաղդեական կաթոլիկ
  7. Սուրբ Հիսուս Նազովրեցի - բողոքական
  8. Սուրբ Հովհաննես Դամասկոսցի - հույն ուղղափառ
  9. Սուրբ Ղազարոս - հռոմեական կաթոլիկ
  10. Սուրբ Մարիամ - հույն ուղղափառ
  11. Սուրբ Պողոս - մելքիական կաթոլիկ
  12. Սուրբ Պողոս - հռոմեական կաթոլիկ
  13. Սուրբ Պողոս - ասորի կաթոլիկ
  14. Սուրբ Սարգիս - հայ առաքելական
  15. Վերափոխման - մելքիական կաթոլիկ
Երեք թաղամասերի բաժանանարարը` հռոմեական կամարը
  • Հրեական: Արաբերեն անվանումը՝ حارة اليهود` հարաթ ալ-յահուդ, գտնվում է պարսպապատ հին քաղաքի հարավարևելյան մասում, և մինչև 1948 թվականը հիմնականում բնակեցված էր հրեաներով[19][21]։ Ճանապարհորդ Դիանա Դարկը 2006 թվականին հրեական թաղամասը նկարագրել է որպես խարխուլ և լքված, քանի որ Դամասկոսի հրեաները լքում էին քաղաքը 1940-ականների վերջերից, իսկ արտագաղթի վերջին ալիքը տեղի է ունեցել 1990-ականներին։ 2000-ականների սկզբին նա նկատել է չորս լքված սինագոգներ, որոնք բոլորը թվագրվում են 19-րդ և 20-րդ դարերով։ Քաղաքացիական պատերազմից առաջ կային ծրագրեր տարածքը վերածել նկարիչների թաղամասի և այդպիսով վերակենդանացնել այն[19]։ Արևմուտքից արևելք ձգվող Թալաթ-ալ-Հիջարա փողոցի երկայնքով գտնվում են Ֆարհիների ընտանիքին պատկանող մի քանի հին տներ, այդ թվում՝ մեծ Բեյթ Ֆարհի-Մուալլիմը և ներկայիս հյուրանոցը[22]: Այս փողոցում գտնվող նախկին սեֆարդական ընտանիքներին պատկանող երկու այլ սեփականություն են Բեյթ Լինիադոն և Բեյթ Լիսաբոնան[23]։ Լիսաբոնյան ընտանիքը Դամասկոս է եկել Լիսաբոնից Ռեկոնկիստայից հետո: 1970-ականներին Բեյթ Լիսաբոնայում գործում էր հրեական դպրոց, որը մնաց մինչև վերջին հրեա երեխաների գաղթը 1992 թվականին: Այնուհետև այն վաճառվեց քրիստոնյա Հադդադների ընտանիքին: Ըստ սիրիացի զբոսաշրջային ուղեցույցի՝ հրեական թաղամասում դեռ կան երեք անձեռնմխելի սինագոգներ՝ ալ-Մենարշա[24] (كنيس المنشارة) և ալ-Ռաքի[25] (كنيس الراكي) դեռ կանգուն են, բայց չեն օգտագործվում։ Ծառայությունները դեռևս կատարվում են ալ-Ֆարանջի սինագոգում (كنيس الفرنج), «Ֆրանկոնյան սինագոգը», Բեյթ Մուրադ Ֆարհիի մոտ, չնայած շատ քիչ հրեաներ դեռ ապրում են քաղաքում[26][27]։

Շինություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խաներ և շուկաներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դամասկոսը հազարամյակներ շարունակ գտնվել է առևտրական կարևորագույն ճանապարհների հանգույցում, որի շնորհիվ կապվում էին Փոքր Ասիայի ու Արաբական թերակղզու և Եգիպտոսի, Միջագետքի ու Միջերկրական ծովի առափնյա բնակավայրերը։ Այդ է պատճառը, որ այստեղ կառուցվել են տարբեր հյուրանոցներ ու հյուրատներ, շուկաներ ու խաներ, քարվանսարաներ ու այլ օժանդակ շինություններ։ Առևտրի հետ միասին զարգացել են արհեստները։

Խան Ասադ փաշայի ներսում
  • Խան Ջակմակ (արաբ․՝ خَان جَقْمَق‎‎) - կառուցվել է ուշ միջնադարում՝ մամլուք էմիր Սեյֆ ադ-Դին Ջակմակի կողմից, որը 1418–20 թվականներին Դամասկոսի կառավարիչն էր։ Այն մեծ մասամբ վերակառուցվել է 1601 թվականին՝ օսմանյան շրջանում[28]։
  • Խան ալ-Հարիր (արաբ․՝ خَان الْحَرِير‎‎) - կառուցվել է ուշ միջնադարում՝ օսմանյան շրջանում՝ 1574 թվականին։ Թարգմանաբար նշանակում է մետաքսի խան, որը խորհրդանշում էր առևտրի կոնկրետ արտադրանքը[29]։
  • Խան Սուլեյման փաշա (արաբ․՝ خَان سُلَيْمَان بَاشَا‎‎) - կառուցվել է նոր շրջանում (1736)՝ օսմանյան տիրապետության տարիներին[28]։ Կոչվում է Սուլեյման փաշայի անունով։
  • Խան Ասադ փաշա (արաբ․՝ خَان أَسْعَد بَاشَا‎‎) - կառուցվել է և անվանակոչվել է Դամասկոսի նահանգապետ Ասադ Փաշա ալ-Ազմի անունով 1752 թվականին[28]։ Այն Դամասկոսի ամենամեծ քարավանատունն է[30], որը զբաղեցնում է 2500 քառակուսի մետր տարածք։ Խան Ասադ Փաշան նկարագրվել է որպես Դամասկոսի լավագույն խաներից մեկը[31] և քաղաքի ամենահավակնոտ ճարտարապետական ​​​​աշխատանքը[32]: Խանի նախագծումը ներառում էր ութ փոքր գմբեթ և մեկ մեծ կենտրոնական բացվածք, որը հիշեցնում էր պարսկական ճարտարապետությունը, մինչդեռ ութ գմբեթները արտացոլում էին շիական ավանդույթները: Ծածկած բակն ունի բարձր առաստաղ, որը օգնում էր պաշտպանվել կլիմայից շոգ ամռանը և ցուրտ ձմեռային եղանակներին։ Խանի վերականգնումը արժանացել է Աղա Խանի ճարտարապետության մրցանակին[33]։
ալ-Համիդիա շուկա
  • Միդհատ փաշայի շուկա (արաբ․՝ سُوق مِدْحَت بَاشَا‎‎) կամ ալ-Տավիլ՝ երկար շուկա (արաբ․՝ سُوق الطَّوِيل‎‎) - պատմական շուկա Ուղիղ փողոցի արևմտյան մասում[34][35]։ Հանդիսանում է աշխարհի ամենահին բնակեցված փողոցը․ կառուցվել է մ.թ.ա. 64 թվականից հետո՝ Հռոմեական կայսրության ժամանակ, որպես Սյուների փողոց[36]։ 1878 թվականին՝ Սիրիայի վրա օսմանյան տիրապետության ժամանակ, այն անվանակոչվել է Միդհաթ փաշայի անունով[36]։ Իրենց 1898 թվականի «Պաղեստին և Սիրիա. Ուղեցույց ճանապարհորդների համար» աշխատության մեջ արևելագետներ Ալբերտ Սոսինը և Իմմանուել Բենզինգերը նկարագրել են շուկան Դամասկոս կատարած իրենց այցելության ժամանակ. նրանք նշել են բրնձի, ոսպի, շաքարի, թղթի, սուրճի և այլ ապրանքների վաճառողներին[37]։ Նրանք նաև նշել են «Մետաքսի շուկան», որտեղ խանութները առաջարկում էին տարբեր չափերի և գույների քեֆիեներ, ինչպես նաև Լիբանանից ներմուծված մետաքսե հագուստ։ Սիրիական քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ այստեղ տեղի են ունեցել որոշ ցույցեր[38]։
  • ալ-Բուզուրիայի շուկա (արաբ․՝ سُوقُ ٱلْبُزُورِيَّةِ‎‎) - պատմական շուկա է, որը գտնվում է Օմայանների մզկիթի հարավում[39]։ Շուկան հայտնի է իր համեմունքների վաճառողներով և դրա երկայնքով գտնվող բազմաթիվ պատմական խաներով, այդ թվում՝ Խան Ասադ Փաշայով։ Հարավային ծայրում այն ​​հանդիպում է Միդհաթ Փաշայի շուկային։ Այստեղ վաճառվում են օծանելիքներ և համեմունքներ, ինչպես նաև տարբեր տեսակի քաղցրավենիք, մթերքներ, չոր մրգեր և օճառ (ձիթապտղի յուղի օճառ և հայտնի սիրիական դափնու օճառ)։
  • ալ-Համիդիա շուկա - խոշորագույնը Դամասկոսում և Սիրիայում, որը կառուցվել է (1780–1884) սուլթան Աբդուլ Համիդ I-ի օրոք։ Գտնվում է Դամասկոսի հին պարսպապատ քաղաքի ներսում՝ բերդի կողքին: Սուքը մոտ 600 մետր երկարություն ունի և 15 մետր լայնություն ունի և ծածկված է 10 մետր բարձրությամբ մետաղական կամարով[40][41]։

Կրթական կենտրոններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բացի առևտրաարդյունաբերական խոշոր կենտրոն լինելը՝ Դամասկոսը եղել է նաև կրթական կենտրոն։ Այստեղ մզկիթներին ու եկեղեցիներին կից կառուցվել են դպրոցներ ու գրադարաններ, որոնց մի մասը ներկայումս գործում է որպես թանգարան։ Դպրոցները հայտնի են որպես մադրասաներ կամ թաքիաներ՝ կախված նրանց կրոնական ուղղվածությունից։

Նուր ալ-Դին մադրասա
  • ալ-Ադիլիա, մադրասա (արաբ․՝ الْمَدْرَسَة الْعَادِلِيَّة‎‎) - 13-րդ դարի կրթական համալիր, որը 20-րդ դարում վերածվել էր դպրոցի[42]։
  • ալ-Մուջահիդիա, մադրասա (արաբ․՝ الْمَدْرَسَة الْمُجَاهِدِيَّة‎‎) - 12-րդ դարի կրթական համալիր, կառուցվել է 1142 թվականին թաղված նահանգապետ Մուջահիդ ալ-Դին ալ-Քուրդիի կողմից[43]:
  • Նուր ալ-Դին, մադրասա (արաբ․՝ الْمَدْرَسَةُ النُّورِيَّة‎‎) -12-րդ դարի կրթական համալիր, կառուցվել է 1167 թվականին Զանգիների ամիրայության ղեկավար Նուր ալ-Դինի կողմից, որը և թաղված է այնտեղ։ Գտնվում է Սուկ ալ-Խայաթթինում՝ քաղաքի պարսպի ներսում: Համալիրը ներառում է մզկիթ, մադրասա և հիմնադրի դամբարան: Այն Դամասկոսում կառուցված առաջին նմանատիպ համալիրն էր[44]: Դամբարան-մադրասա համալիրն ունի երկու գմբեթ. առաջինը և ավելի բարձրը երկուսից ամենահինն է և գտնվում է Նուր ալ-Դին Զանգիի դամբարանի վրա, իսկ երկրորդը՝ ավելի փոքր գմբեթը, որը նման է Նուր ալ-Դինի դամբարանի գմբեթին, պատկանում է Դամասկոսի կառավարիչ Ամիր Ջամալ ադ-Դինի (մահացել է 1269 թվականին) դամբարանին[45]:
  • ալ-Շամիա ալ-Քուբրա, մադրասա (արաբ․՝ المدرسة الشامية الكبرى‎‎) - 12-րդ դարի կրթական համալիր[46]։
  • ալ-Զահիրիա, գրադարան և մադրասա (արաբ․՝ الْمَدْرَسَة الظاهرية‎‎) - 13-րդ դարի կրթական համալիր[47]։
  • ալ-Կիլիջիա, մադրասա (արաբ․՝ الْمَدْرَسَة الْقِلِيجِيَّة‎‎) - 13-րդ դարի կրթական համալիր (1254)[48]։
  • ալ-Ռուքնիա, մադրասա (արաբ․՝ الْمَدْرَسَة الرُّكْنِيَّة‎‎) - 13-րդ դարի կրթական համալիր[49]։
  • ալ-Սահիբա, մադրասա (արաբ․՝ الْمَدْرَسَة الصَّاحِبِيَّة‎‎) - 13-րդ դարի կրթական համալիր[50]։
  • ալ-Սիբաիա, մադրասա (արաբ․՝ المدرسة السيبائية‎‎) - 13-րդ դարի կրթական համալիր[51][52]։
  • ալ-Ֆաթհիա, մադրասա (արաբ․՝ المدرسة الْفَتْحِيَّة‎‎) - 18-րդ դարի կրթական համալիր, կառուցվել է 1743 թվականին Ֆաթհի ալ-Դեֆթերդար անունով օսմանյան պաշտոնյայի կողմից[53]։

Այլ կառույցներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տարբեր դարաշրջանների են թվագրվում տարբեր կառույցներ ու շինություններ, որոնց մեծ մասը պահպանվել և հասել են 21-րդ դար։ Դրանցից առավել հայտնի են․

Նուր ալ-Դին հիվանդանոց
Սալահ ալ-Դինի դամբարան
Մաքթաբ Անբար
  • Նուր ալ-Դին հիվանդանոց (արաբ․՝ البيمارستان النوري‎‎) - մուսուլմանական միջնադարյան հիվանդանոց («բիմարիսթան»)[54]: Գտնվում է ալ-Հարիկա թաղամասում՝ Օմայանների մզկիթից հարավ-արևմուտք[55]։ Կառուցվել և անվանակոչվել է Զանգի ամիրա Նուր ալ-Դինի անունով 1154 թվականին, իսկ ավելի ուշ՝ 1242 թվականին, գլխավոր շենքին ավելացվել է լրացուցիչ շինություն բժիշկ Բադր ալ-Դինի կողմից[56]։ Վերականգնվել է 1975 թվականին և այժմ այնտեղ է գտնվում Արաբական աշխարհի բժշկության և գիտության թանգարանը:
  • Սալահ ալ-Դինի դամբարան (արաբ․՝ ضريح صلاح الدين الأيوبي‎‎) - միջնադարյան Այյուբյան սուլթան Սալահ ալ-Դինի հանգստավայր ու գերեզման։ Գտնվում է Դամասկոսի Օմայանների մզկիթի հարևանությամբ[57]։ Այն կառուցվել է 1196 թվականին՝ նրա մահից երեք տարի անց[58]։ Դամբարանից բացի, դամբարանային համալիրը ներառում էր նաև ալ-Ազիզիա մադրասան, որից քիչ բան է մնացել, բացառությամբ մի քանի սյուների և վերանորոգված դամբարանին հարող ներքին կամարի[59]։ Դամբարանում ներկայումս կան երկու սարկոֆագներ՝ մեկը փայտից պատրաստված, որը, ինչպես ասում են, պարունակում է Սալահ ալ-Դինի աճյունը, և մեկը մարմարից պատրաստված, որը կառուցվել է Սալահ ալ-Դինի պատվին 19-րդ դարի վերջին օսմանյան սուլթան Աբդուլ Համիդ II-ի կողմից և հետագայում վերականգնվել է գերմանական կայսր Վիլհելմ II-ի կողմից[60][61]։ Մարմարե սարկոֆագի հետ մեկտեղ, մարմարե սարկոֆագի վրա դրվել է նաև ոսկեզօծ, ոսկեզօծ բրոնզե պսակ, որը հետագայում հանվել է կամ Ֆեյսալ I-ի, կամ Լոուրենս Արաբացու կողմից, որոնք հետագայում այն ​​​​տեղադրել են Կայսերական ռազմական թանգարանում[59]։
  • Բեյթ ալ-Մամլուքա (արաբ․՝ بَيْت ٱلْمَمْلُوكَة‎‎) 17-րդ դարի տուն, որը վերականգնվել է 2005 թվական՝ որպես շքեղ բուտիկ հյուրանոց։ Տեղակայված է Բաբ Թումայի քրիստոնեական թաղամասում[62][63]: Հյուրանոցն առաջարկում է 8 տարբեր սենյակներ, որոնցից յուրաքանչյուրը անվանակոչվել է արաբական կամ մուսուլմանական պատմության հայտնի պատմական դեմքերի անուններով, ինչպիսիք են Իբն Ռուշդը և Բեյբարսը[64]։ Կան 18-րդ դարի բնօրինակ նկարներ և տարրեր, ինչպես նաև 16-րդ դարի կեսերի կամար և 200-ամյա քրիստոնեական որմնանկար[65]։
  • Ալ-Ազմի պալատ (արաբ․՝ قصر العظم‎‎) - 1749 թվականին կառուցված[66] պալատ, որը եղել է Դամասկոսի ղեկավար Ասադ Փաշա ալ-Ազմի նստավայրը։ Պալատը կառուցվել է Օսմանյան կայսրության ժամանակաշրջանում մամլուքյան երբեմնի դղյակի տեղում, և համարվում է 18-րդ դարի արաբական ճարտարապետական համալիր[67]։ Պալատը մնացել է Ազմների ընտանիքի հովանավորության տակ մինչև 1920 թվականը, այնուհետև գնվել է ֆրանսիացիների կողմից[68]։ Այն բանից հետո, երբ Սիրիայի կառավարությունը գնեց պալատը ալ-Ազմների ընտանիքից, կատարվեցին վերականգնողական աշխատանքներ և այժմ այն ծառայում է որպես Արվեստների և ավանդույթների թանգարան։
  • Մաքթաբ Անբար (արաբ․՝ مكتب عنبر‎‎՝ «Անբարի գրասենյակ») կացարան-բնակարա, որը կառուցվել է որպես մասնավոր բնակարան տեղացի հրեա նշանավոր պարոն Անբարի կողմից 19-րդ դարի կեսերին և հետագայում բռնագրավվել է Օսմանյան կառավարության կողմից պարոն Անբարի սնանկացումից հետո[69]: Տունը կառուցված է երեք բակերի շուրջ՝ նախ՝ պաշտոնական ընդունելության բակը, դրա հետևում՝ գրավիչ կանանց բակը, և վերջապես՝ սպարտացի ծառաների բակը: Շինարարության արժեքի պատճառով սեփականատերը շենքը վերածել է Դամասկոսի քաղաքացիական նախապատրաստական ​​դպրոցի, որը Դամասկոսի հողատեր ընտանիքների երեխաների համար հեղինակավոր, թանկարժեք, վարձատրվող դպրոց էր: Ֆիլիպ Խուրիի խոսքով՝ սիրիացի ազգայնական շատ առաջնորդներ, որոնք աշխատել և 1928 թվականից մինչև 1946 թվականի անկախությունը ֆրանսիացիների կողմից յուրացվել են, Մակտաբ Անբարի շրջանավարտներ էին: Տունը վերականգնվել է Մշակույթի նախարարության կողմից 1976 թվականին: Այժմ այն ​​ունի գրադարան-ցուցասրահ, թանգարան և արհեստանոցներ[70]:
  • Համամներ։ Դամասկոսում հասարակական բաղնիքների (համմամներ) առկայությունը սկսվել է Օմայանների դարաշրջանում, մինչդեռ որոշ պատմաբաններ դրանք թվագրում են հռոմեական դարաշրջանով։ Դամասկոսի բաղնիքների մասին հիշատակել են մի շարք պատմաբաններ, ինչպիսին է Իբն Ասակիրը (1106-1175) իր հայտնի «Դամասկոսի պատմությունը» գրքում։ Այնտեղ Իբն Ասակիրը թվարկել է այդ ժամանակ քաղաքում գործող 77 համամ։ Պատմաբան Իբն Շադդադը 1250 թվականին Դամասկոսում հաշվել է 114 բաղնիք։ Դրանց թիվը Օսմանյան դարաշրջանում աճել է մինչև 365, ապա նվազել՝ հասնելով 60-ի՝ 19-րդ դարի վերջին։ Այդ ժամանակվանից ի վեր լիարժեք գործող լոգարանների թիվը նվազել է մինչև հազիվ 20, որոնցից ամենալավ պահպանվածը «Նուր ալ-Դին ալ-Շահիդ» լոգարանն է, որն օգտագործվում է մոտ 1160 թվականից[71]՝ ալ-Բուզուրիա շուկայում[72]։

Պահպանություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Խաղողի վազեր ալ-Կեյմարիա փողոցում

Հին Դամասկոսի բնակչության արագ նվազման պատճառով (1995-2009 թվականներին մոտ 30,000 մարդ տեղափոխվել է հին քաղաքից ավելի ժամանակակից բնակարաններ գտնելու համար)[73], աճող թվով շենքեր լքվում են կամ քայքայվում: 2007 թվականի մարտին տեղական կառավարությունը հայտարարեց, որ վերակառուցման ծրագրի շրջանակներում քանդելու է Հին քաղաքի 1400 մ երկարությամբ պարսպապատերի երկայնքով գտնվող շենքերը: Այս գործոնների արդյունքում Հին քաղաքը Համաշխարհային հուշարձանների հիմնադրամի կողմից ընդգրկվել է աշխարհի 100 ամենավտանգված վայրերի 2008 թվականի դիտորդական ցանկում[74][75]:

ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության կենտրոնի առաջարկություններին հակառակ[76]`

  • Սուկ ալ-Աթիքը, որը պաշտպանված բուֆերային գոտի է, ավերվել է երեք օրում 2006 թվականի նոյեմբերին։
  • Ֆեյսալ թագավորի փողոցը, որը Հին Դամասկոսի պարիսպների մոտ գտնվող պաշտպանված բուֆերային գոտում գտնվող ավանդական արհեստագործական շրջան է՝ միջնաբերդի և Բաբ Թումայի միջև, սպառնում է առաջարկվող ավտոմայրուղու պատճառով։
  • 2007 թվականին Դամասկոսի Հին քաղաքը և մասնավորապես Բաբ Թումա շրջանը Համաշխարհային հուշարձանների հիմնադրամի կողմից ճանաչվել են որպես աշխարհի ամենավտանգված վայրերից մեկը[77]։ 2010 թվականի հոկտեմբերին Համաշխարհային ժառանգության հիմնադրամը Դամասկոսը անվանել է անդառնալի կորստի և ոչնչացման «եզրին» գտնվող 12 մշակութային ժառանգության վայրերից մեկը[78]։

Հռոմեական դարաշրջանի պարիսպներից դուրս գտնվող հին քաղաքը նույնպես համարվում է հին Դամասկոսի մաս, սակայն դրան նույն պատմական առաջնահերթությունը չի տրվել։ Ֆրանսիական մանդատի ժամանակ ֆրանսիացի ճարտարապետ Միշել Էկոշարը քաղաքի համար քաղաքային ծրագիր էր նախատեսել, որը խորհուրդ էր տալիս պահպանել հին քաղաքի միայն հռոմեական պարիսպների ներսում գտնվող մասերը։ Այս մոտեցումը հետագայում ընդունվել է Սիրիայի իշխող կառավարությունների կողմից, որոնք նպաստել են նրա հին թաղամասերի որոշ մասերի քանդմանը։ Սարուջայի, ալ-Միդանի և Շուղուր Բարանիի հին տները փոխարինվեցին նոր շենքերով, որոնք հիմնականում նախատեսված էին առևտրի համար[79][80]։

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. 1 2 «Ancient City of Damascus». UNESCO. Վերցված է 2017 թ․ հոկտեմբերի 29-ին.
  2. ↑ Joint UNESCO/ICOMOS Monitoring Mission (2008-04). «Ancient City of Damascus».
  3. ↑ Ross Burns (2005). Damascus: A History. Routledge. էջեր 4-8. ISBN 0-203-93995-6.
  4. ↑ «سور دمشق وأبوابها السبعة استخدمت في السابق لصد الغزاة ولاستقبال ضيوف الخلفاء والأمراء وتستثمر حاليا سياحيا حيث تجذب السياح والمهتمين بالآثار». الشرق الأوسط (արաբերեն). 2003 թ․ փետրվարի 23.
  5. ↑ Ross Burns: Damascus: A History. Routledge 2005: 99. ISBN 0-415-27105-3
  6. ↑ Yasser Tabbaa: Constructions of Power and Piety in Medieval Aleppo. Penn State Press 1997: 68. ISBN 0-271-01562-4
  7. ↑ «Chapel of St. Paul (Bab Kisan), Damascus». Sacred Destinations. Վերցված է 2015 թ․ դեկտեմբերի 1-ին.
  8. ↑ «Places to Visit: Damascus». Ahlul Bayt Digital Islamic Library Project. 2014-09-24. Արխիվացված է օրիգինալից 2017-10-11-ին. Վերցված է 2018-03-12-ին.
  9. 1 2 Kramer, H. (2015-04-12). «Bab Al-Saghir Cemetery». The Complete Pilgrim. Վերցված է 2018-03-12-ին.
  10. 1 2 Jowani, S. «Bab Al-Saghir». Love Damascus. Վերցված է 2017 թ․ հոկտեմբերի 31-ին.
  11. ↑ Mulder, Stephennie (2013). «Abdülhamid and the ʿAlids: Ottoman patronage of "Shi'i" shrines in the Cemetery of Bāb al-Ṣaghīr in Damascus». Studia Islamica. 108 (1): 16–47. ISSN 0585-5292.
  12. ↑ Cartwright, Mark. «The Siege of Damascus, 1148 CE». World History Encyclopedia (անգլերեն). Վերցված է 2023-04-28-ին.
  13. ↑ «Bab Al-Jabieh». Love Damascus. Վերցված է 2017 թ․ հոկտեմբերի 31-ին.
  14. ↑ Wallace, Richard; Williams, Wynne (1998). The Three Worlds of Paul of Tarsus. Routledge. էջ 163. ISBN 0-415-13592-3.
  15. ↑ Toponymy, Monuments, Historical Geography and Frontier Studies. Vol. 21. Dumbarton Oaks. 2002. էջ 102. ISBN 0-88402-284-6.
  16. ↑ Joud Allah, Fatima. باب الجابية في دمشق (արաբերեն). Discover Syria. Վերցված է 2011 թ․ փետրվարի 19-ին.
  17. ↑ «The Straight Street». Tullab wa Shabab. 2011 թ․ փետրվարի 3. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ հուլիսի 17-ին. Վերցված է 2011 թ․ փետրվարի 19-ին.
  18. ↑ Allen, 1999, Bab al-Faraj.
  19. 1 2 3 4 Diana Darke: Syria. Bradt Travel Guides, 2006. S. 91f. The Jewish quarter
  20. ↑ Burns, Ross (2005). Damascus: A History. Milton Park: Routledge. ISBN 0-415-27105-3.
  21. ↑ Siehe auch Jewish Quarter auf der Landkarte: J. L. Porter: Map of Damascus. In: Five years in Damascus: Including an Account of the History, Topography, and Antiquities of That City; with Travels and Researches in Palmyra, Lebanon, and the Hauran, Five years in Damascus. J. Murray, London 1855.
  22. ↑ Bait Fārḥī–ad-Daḥdaḥ ((Արաբերեն)). Born In Damascus, 3. August 2019.
  23. ↑ A description of the Farhi Houses in 18th & 19th century Damascus. Farhi.org, Les Fleurs de L'Orient. Letzte Bearbeitung am 18. September 2018.
  24. ↑ Al-Menarsha Synagogue. Love Damascus, abgerufen am 15. April 2021.
  25. ↑ Al-Racqy Synagogue. Love Damascus, abgerufen am 15. April 2021.
  26. ↑ Omar al Jbain: ‘Syria was his promised land’: why Moshe the foreigner stayed in the Jewish Quarter of Damascus. Raseef22.net, 19. Juni 2019.
  27. ↑ Al-Faranj Synagogue. Love Damascus, abgerufen am 15. April 2021.
  28. 1 2 3 As'ad Pasha Khan Արխիվացված 2011-08-13 Wayback Machine Archnet Digital Library.
  29. ↑ Burns, Ross (2005). Damascus: A History. Routledge. ISBN 978-0-415-27105-9.
  30. ↑ Baedeker, 1906, p.307.
  31. ↑ Hillenbrand, R. (2004). Islamic Architecture: Form, Function, and Meaning. Columbia University Press.
  32. ↑ Carter, Terry; Dunston, Lara (2004). Syria & Lebanon. Lonely Planet.
  33. ↑ As'ad Pasha Khan Restoration Արխիվացված 2009-01-06 Wayback Machine Archnet Digital Library.
  34. ↑ «Straight Street». lovedamascus.com. Վերցված է 2021 թ․ դեկտեմբերի 5-ին.
  35. ↑ «Midhat Pasha Souq aka spice bazaar». travel2ulimited.com. Վերցված է 2021 թ․ դեկտեմբերի 4-ին.
  36. 1 2 «Midhat Pasha Souq (market) in Damascus- photos». Syrian Arab News Agency (ամերիկյան անգլերեն). 2018 թ․ սեպտեմբերի 30. Վերցված է 2021 թ․ դեկտեմբերի 4-ին.
  37. ↑ Baedeker (Firm), Karl; Socin, Albert; Benzinger, Immanuel (1898). Palestine and Syria: Handbook for Travellers (անգլերեն). Karl Baedeker. էջեր 352–370. Վերցված է 2025 թ․ դեկտեմբերի 28-ին.
  38. ↑ «Demonstration Syria Liberal Students' Union (16th of August)»
  39. ↑ «Al-Buzuriyah Souq». travel2ulimited.com. Վերցված է 2021 թ․ դեկտեմբերի 4-ին.
  40. ↑ سوق الحميدية - اكتشف سورية
  41. ↑ «Al-Hamidiyah Souk, main Damascus shopping centre - The Arab Weekly». Արխիվացված է օրիգինալից 2017-12-19-ին. Վերցված է 2017-11-04-ին.
  42. ↑ Al-Adiliyah Madrasa Արխիվացված 2014-09-03 Wayback Machine Archnet Digital Library.
  43. ↑ Mujahidiyya Madrasa Mujahidiyya Madrasa Արխիվացված 2014-09-03 Wayback Machine Archnet Digital Library.
  44. ↑ «Madrasa al-Nuriyya al-Kubra (Damascus)». Archnet. Արխիվացված է օրիգինալից 2020-07-29-ին. Վերցված է 2020-11-19-ին.
  45. ↑ «Madrasa Nuriya al-Kubra». Madain Project. Վերցված է 2019 թ․ մայիսի 1-ին.
  46. ↑ «Madrasa al-Shamiyya al-Kubra». Archnet. Արխիվացված է օրիգինալից 2014-09-06-ին. Վերցված է 2014 թ․ սեպտեմբերի 1-ին.
  47. ↑ Qilijiya Madrasa Արխիվացված 2012-05-03 Wayback Machine Archnet Digital Library.
  48. ↑ Qilijiya Madrasa Արխիվացված 2012-05-03 Wayback Machine Archnet Digital Library.
  49. ↑ Rukniyya Madrasa Արխիվացված 2012-12-17 Wayback Machine Archnet Digital Library
  50. ↑ Sahiba Madrasa Արխիվացված 2012-12-17 Wayback Machine Archnet Digital Library.
  51. ↑ Sibaiyya Madrasa Արխիվացված 2012-12-17 Wayback Machine Archnet Digital Library.
  52. ↑ «المدرسة "السيبائية".. بقايا المساجد المهجورة». www.esyria.sy (արաբերեն). Վերցված է 2024-02-09-ին.
  53. ↑ Fethiyye Madrasa Mujahidiyya Madrasa Արխիվացված 2012-05-03 Wayback Machine Archnet Digital Library.
  54. ↑ «Nur al-Din Bimaristan». Madain Project. Արխիվացված է օրիգինալից 2020 թ․ մայիսի 20-ին. Վերցված է 2020 թ․ մայիսի 20-ին.
  55. ↑ «Al- Hakawati».
  56. ↑ Allen, Terry. Classical Revival. էջ 57ff.
  57. ↑ Moaz, Abd Al-Razzaq; Takieddine, Zena. «Mausoleum of Saladin (Salah al-Din)». Museum With No Frontiers. Վերցված է 2010 թ․ ապրիլի 12-ին.
  58. ↑ Mannheim, Ivan (2001). Syria & Lebanon Handbook: The Travel Guide. Footprint Travel Guides. ISBN 978-1-900949-90-3.
  59. 1 2 «Mausoleum of Saladin». Madain Project. Վերցված է 2019 թ․ մայիսի 22-ին.
  60. ↑ Saladin, 2011, Anne-Marie Edde, Caption to Picture
  61. ↑ Man, John (2015). Saladin: The Life, the Legend and the Islamic Empire. Random House. ISBN 978-1-473508-54-5.
  62. ↑ Helen Arnold (2009). 1001 Escapes to Experience Before You Die. Barron's. էջ 680. ISBN 978-0764161780.
  63. ↑ Nick Maes (2008 թ․ դեկտեմբերի 20). «Souk it and see». The Guardian. Վերցված է 2011-08-17-ին.
  64. ↑ «Beit Al Mamlouka, Damascus - Rooms». Almamlouka.com. Արխիվացված օրիգինալից 2012 թ․ հուլիսի 18. Վերցված է 2015-04-30-ին.{{cite web}}: CS1 սպաս․ unfit URL (link)
  65. ↑ «Beit Al Mamlouka, Damascus - History». Almamlouka.com. Արխիվացված օրիգինալից 2008 թ․ մարտի 28. Վերցված է 2015-04-30-ին.{{cite web}}: CS1 սպաս․ unfit URL (link)
  66. ↑ «Al-Azem Palace». www.lovedamascus.com (անգլերեն). Վերցված է 2023 թ․ մայիսի 9-ին. {{cite web}}: Text "Tourist Attractions in Damascus Old City" ignored (օգնություն)
  67. ↑ Commins, David Dean (2004). «Historical Dictionary of Syria» (անգլերեն). Scarecrow Press. Վերցված է 2023 թ․ մայիսի 9-ին.
  68. ↑ Beattie, Andrew; Pepper, Timothy (2001). «The Rough Guide to Syria» (անգլերեն). Rough Guides. Վերցված է 2023 թ․ մայիսի 9-ին.
  69. ↑ Provence, Michael (2005). The Great Syrian Revolt and the Rise of Arab Nationalism. University of Texas Press. էջ 39. ISBN 0-292-70680-4.
  70. ↑ «Archnet, Maktab Anbar Restoration». Արխիվացված է օրիգինալից 2015-12-27-ին. Վերցված է 2026-05-14-ին.
  71. ↑ «Hammam Nur al-Din, Syria». Google Arts & Culture (անգլերեն). Վերցված է 2026-03-17-ին.
  72. ↑ Moubayed, Sami (2016 թ․ հունվարի 11). «Hammams of Old Damascus: Back from the Dead». Huffington Post.
  73. ↑ Hendawi, Hamza (2009-02-01). «Old Damascus struggles to cope in the new Syria». The San Diego Union-Tribune. The Associated Press. Վերցված է 2017 թ․ օգոստոսի 13-ին.
  74. ↑ World Monuments Fund. «2008 World Monuments Watch List Of 100 Most Endangered Sites» (PDF). World Monuments Fund. World Monuments Fund. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2013 թ․ մարտի 20-ին. Վերցված է 2015 թ․ հուլիսի 27-ին.
  75. ↑ «2008 Panelists Bios» (PDF). World Monuments Fund. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2008 թ․ մայիսի 13-ին. Վերցված է 2009 թ․ սեպտեմբերի 3-ին.
  76. ↑ «The British Syrian Society». The British Syrian Society. Արխիվացված է օրիգինալից 2007-06-23-ին. Վերցված է 2009 թ․ մայիսի 29-ին.
  77. ↑ «Worldmonuments.org». Worldmonuments.org. Արխիվացված է օրիգինալից 2002 թ․ սեպտեմբերի 30-ին. Վերցված է 2011 թ․ նոյեմբերի 6-ին.
  78. ↑ «GHF». Global Heritage Fund. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ մայիսի 15-ին. Վերցված է 2011 թ․ հունիսի 1-ին.
  79. ↑ «Archnet». Արխիվացված է օրիգինալից 2021-12-09-ին. Վերցված է 2026-05-14-ին.
  80. ↑ «No Damascus like home».
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Հին_քաղաք_(Դամասկոս)&oldid=10861533» էջից