Հին քաղաք (Բեռն)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
WorldHeritageBlanc.svg
Հին քաղաք, Բեռն
Old City (Bern)*
ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգություն

Untertorbruecke Bern.jpg
Երկիր Շվեյցարիա Շվեյցարիա
Տիպ Մշակութային
Չափանիշներ
Ցանկ ՅՈՒՆԵՍԿՕ֊ի ցանկ
Աշխարհամաս**
Ընդգրկման պատմություն
Ընդգրկում 1983  (անհայտ նստաշրջան)
* Անվանումը պաշտոնական անգլերեն ցանկում
** Երկրամասը ըստ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի դասակարգման
Համաշխարհային UNESCO logo.svg ժառանգություն

Հին քաղաք (գերմ.՝ Alterbern), Շվեյցարիայի մայրաքաղաք Բեռնի պատմական հատված:

Հին քաղաքը գտնվում է Աարե գետի ոլորանում գտնվող բլրին, որը հետագայում դարձել է Բեռնի պատմական կենտրոնը: 15-րդ դարում քաղաքի հին մասում կառուցվել են կամարաշարեր, իսկ 16-րդ դարում` շատրվաններ:

1983 թվականից Բեռնի պատմական մասն ընդգրկվել է ՅՈւՆԵՍԿՕՀամաշխարհային ժառանգության ցանկում[1]:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աարե գետի հովտում ամենահին բնակավայրերը վերաբերում են նեոլիթի դարաշրջանին: Հռոմեական կայսրության կողմից Հելվեցիայի նվաճումից հետո ներկայիս Հին քաղաքի տեղում հիմնադրվել է հռոմեական ոչ մեծ բնակավայր: Մ. թ. 2-րդ դարում նրա բնակիչները լքել են բնակավայրը, ինչից հետո ընդհուպ մինչև Բեռնի հիմնադրումը 12-րդ դարի սկզբին տեղանքը չի բնակեցվել:

Բեռնի պատմությունը սկսվում է հերցոգ Բերթոլդ V Ցերինգենի կողմից նրա հիմնադրումով 1191 թվականին: Տեղի ավանդությունը պատմում է, որ հերցոգը երդվել էր քաղաքն անվանել ի պատիվ այն կենդանու, որն առաջինը կհանդիպի իրեն որսի ժամանակ: Այդ կենդանին եղել է արջը, և քաղաքի անվանումը` Բեռն (գերմ.՝ Bär(e)n , բառացի`արջ ), ինչպես նաև զինանշանը ծագում են այդ լեգենդից[2]: Այդ ժամանակ ներկայիս Շվեյցարիայի մեծ մասը (այն ժամանակ` Բուրգունդիայի հարավային մասը) գտնվել է Ցերինգեն (Zähringen) հերցոգական տան իշխանության ներքո, որի իշխանությունը տարածվում էր Հռենոսից հարավ: Որպեսզի ուժեղացնեն իրենց ազդեցությունը, Ցերինգեն հերցոգները հիմնադրել և ընդլայնել են մի շարք քաղաքներ, բնակավայրեր, այդ թվում՝ Ֆրիբուրը (1157), Բեռնը, Բուրգդորֆը և Մուրտենը[3]:

Տեղանքը, որ Բերթոլդ V-ն ընտրել էր քաղաքի հիմնադրման համար, գտնվում է լեռնոտ թերակղզում, որը երեք կողմից շրջապատված էր Աարե գետով: Դա հեշտացնում էր քաղաքի պաշտպանությունը` հետագայում ազդեցություն ունենալով նրա զարգացման վրա: Թերակղզու երկար ու նեղ ձևի պատճառով քաղաքը ձգվել է երկարությամբ և կառուցվել շինությունների զուգահեռ շարքերով: Հատվող եզակի փողոցները, որոնք ուղղվել են հյուսիսից հարավ, ձգվել են քաղաքային պատերի երկայնքով, որոնք տեղափոխվել են քաղաքի աճմանը զուգընթաց: Այդ պատճառով ուղղահայաց նոր փողոցները նշանավորել են Հին քաղաքի զարգացման նոր փուլը:

Թերակղզու արևելյան հատվածում հերցոգ Բերթոլդ IV-ը 12-րդ դարի երկրորդ կեսին հիմնադրել է փոքրիկ ամրոց, որը կոչվել է Նիդեգ (Nydegg): Առավել հավանական է, որ քաղաքի շինարարությունը սկսվել է հենց այդ ամրոցից: Բեռնի առաջին ընդարձակումը կատարվել է 1191 թվականին: Քաղաքը երեք փողոցներով բաժանվել է թաղամասերի, որոնք տարածվել են ամրոցից մինչև քաղաքային պատեր[4]: 13-րդ դարի առաջին կեսին ձևավորվել են ևս երկու փողոցներ` Բրունգասեն և Հերենգասեն: Բրունգասեն ունեցել է կիսաշրջանաձև տեսք և հասել է մինչև քաղաքի հյուսիսային հատվածը, մինչդեռ Հերենգասեն քաղաքը սահմանափակել է հարավից: Աարե գետի վրայով կառուցվել է փայտե կամուրջ, ինչը նպաստել է առևտրական կապերի զարգացմանը:

Տեսարժան վայրեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հին քաղաքի ամբողջ տարածքը ՅՈւՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում ընդգրկված օբյեկտ է, սակայն կան շինություններ ու շատրվաններ, որոնք առանձնանում են և համարվում են Շվեյցարիայի ազգային ու տարածքային նշանակության մշակութային ձեռքբերումներ:

Բեռնի տաճար[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բեռնի տաճար

Բեռնի տաճարը (գերմ.՝ Berner Münster), գոթական ոճի բողոքական եկեղեցի է, որ տեղակայված է թերակղզու հարավային մասում: Տաճարի շինարարությունը սկսվել է 1421 թվականին և ավարտվել 1893 թվականին` զանգակատան կառուցումով: Բեռնի տաճարի զանգակատունը ամենաբարձրն է Շվեյցարիայում և ունի 100 մ բարձրություն: Գլխավոր զանգը կշռում է մոտ 10 տոննա և ունի 247 սմ տրամագիծ[5]:

Տաճարի գլխավոր մուտքի մոտ կան քանդակներ, որոնք ներկայացնում են Ահեղ դատաստանի տեսարաններ: Գլխավոր մուտքից վերև տեղադրված են գոթական աճի բազմաթիվ քանդակներ (47 մեծ քանդակ, որոնց բնօրինակները պահվում են Բեռնի պատմության թանգարանում, և 170 փոքր քանդակ, որոնց բնօրինակները 15-16-րդ դարերի աշխատանքներ են):

Տաճարի ընդարձակ ինտերիերը բավական ազատ է: Գեղարվեստական գրեթե բոլոր պատկերները` ներառյալ խորանի պատկերը, տաճարից հեռացվել են 1528 թվականին բողոքական Ռեֆորմացիայի ժամանակաշրջանում՝ տաճարի ավելորդ շքեղության դեմ պայքարի արդյունքում: Տաճարում ամբողջությամբ պահպանված արվեստի գործերը վիտրաժներն ու երգչախմբի համար նախատեսված հատվածն է: Վիտրաժները թվագրվում են 1441-1450 թվականներին և գեղարվեստականության տեսանկյունից ամենից արժեքավորն են Շվեյցարիայում[6]: Վիտրաժային պատուհաններն ունեն զինանշանային և կրոնական խորհրդանիշներ: Վիտրաժներից մեկը՝ «Մահվան հաղթապարը», ներկայացնում է պարող կմախքին, որը զոհեր է պահամջում բոլոր մասնագիտությունների ու խավերի մարդկանցից: Այս նկարը կոչված է եղել բոլորին հիշեցնելու, որ մահն անխուսափելի է՝ անկախ կարգավիճակից ու հարստությունից:

Տաճարի արևելյան հատվածի՝ երգչախմբի համար նախատեսված հատվածը առաջինն է Շվեյցարիայում, որ ստեղծվել է Վերածննդի ոճով[5]: Այն զարդարված է փայտի փորագրություններով, որոնք ներկայացնմում են կենդանիներին բնության մեջ:

Ցիտգլոգե[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աշտարակի արևելյան ճակատամաս

Ցիտգլոգեն միջնադարյան աշտարակ է ժամացույցով: Այն կառուցվել է մոտավորապես 1218-1220 թվականներին: Բեռնի ամենից հայտնի խորհրդանիշներից է[7]: Ցիտգլոգե անվանումը գերմաներենի բեռնյան բարբառով նշանակում է ժամանակի զանգ: Այն աշտարակային ժամացույցների ամենավաղ մեխանիզմներից է, որն ունի մուրճ. մուրճը ամեն կլոր ժամի հարվածում է փոքր զանգին: Ցիտգլոգե աշտարակի ժամացույցը Շվեյցարիայի ամենահին երեք ժամացույցներից է[8]:

Բեռնի առաջին ընդարձակումից հետո Ցիտգլոգեն եղել է քաղաքի արևմտյան պատի դարպասների աշտարակը: Այդ ժամանակ այն 16 մ բարձրությամբ ամրոցային աշտարակ է եղել: Հետագայում աշտարակը դադարել է քաղաքային ամրությունների մաս կազմել, քանի որ դրանք տեղափոխվել են քաղաքի սահմաններից դուրս: Հենց այս ժամանակ էլ աշտարակի բարձրությունը պակասեցվել է: Մոտավորապես 1270-1275 թվականներին աշտարակի բարձրությունը ավելացվել է: Քաղաքի երրորդ ընդարձակումից հետո աշտարակը վերածվել է կանանց բանտի և կիրառվել հոգևորականների հետ ինտիմ հարաբերություն ունենալու մեջ մեղադրվող թեթևաբարո վարքի տեր կանանց պահելու համար[9]:

Մեծ հրդեհի ժամանակ, որ Բեռնում բռնկվել է 1405 թվականին, աշտարակն այրվել է և ամբողջությամբ վերականգնվել միայն 1983 թվականին: Բանտախցերը դադարել են կիրառվել հրդեհից հետո: Աշտարակի վրա՝ դարպասից վերև, տեղադրվել է զանգով ժամացույց, որ նշել է ամեն ժամը: Հենց այս ժամացույցն էլ աշտարակին տվել է Ցիտգլոգե անվանումը: 15-րդ դարի վերջին աշտարակը զարդարվել է դեկորատիվ չորս անկյուններով և զինանշանային խորհրդանիշներով: Բացի ժամացույցից՝ Ցիտգլոգեի հատուկ մեխանիզմը ներկայացնում է մեխանիկական կերպարների խումբ: Ամեն ժամից երեք րոպե առաջ փոխվում են կերպարները, որոնցից են աքաղաղը, հիմարը, ասպետը, ծխնելույզ մաքրողը, առյուծը, արջը[10]: Կենդանիները հետապնդում են իրար, հիմարը քաշում է զանգը, իսկ աքաղաղը կանչում է: Այս տեսարանը գրավում է շատ զբոսաշրջիկների: 1770-1771 թվականներին ժամացույցով աշտարակը վերանորոգվել է ուշ բարոկկոյի ոճով Նիկոլաս Հեբլերի և Լյուդվիգ Էմանուել Զենդերի նախագծով: Աշտարակի երկու ճակատամասերը 1890 թվականին նորոգվել են ռոկոկո ոճով Ռուդոլֆ ֆոն Շտայգերի կողմից:

1981-1983 թվականներին աշտարակն ամբողջությամբ վերանորոգվել է և վերականգնվել այն տեսքով, որով այն գոյություն է ունեցել 1770 թվականին:

Ստորին դարպասների կամուրջ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հին քաղաքի տեսարան՝ Աարե գետով և կամրջով

Ստորին դարպասների մոտ գտնվող կամուրջը (գերմ.՝ Untertorbrücke) Բեռնի ամենահին կամուրջն է, որ գործում է մինչ օրս: Ի սկզբանե կամուրջը, որը կառուցվել է 1256 թվականին, եղել է փայտե և հատել է Աարե գետը Նիդեգ ամրոցի շրջանում: Կամուրջն ավերվել է 1460 թվականի ջրհեղեղից: Հաջորդ տարվա ընթացքում սկսվել է քարե նոր կամրջի շինարարությունը: Սուրբ Մարիամի փոքրիկ մատուռը (անգլ.՝ Mariakapelle), որը գտնվում է կամրջի մոտ, օծվել է 1467 թվականին, սակայն կամրջի շինարարությունն ավարտվել է միայն 1490 թվականին: Նոր կամուրջն ունեցել է 52 մ երկարություն և բաղկացած է եղել երեք կամարներից՝ 13.5 մ, 15.6 մ և 13.9 մ երկարությամբ: Կամուրջը մի քանի անգամ վերանորոգվել է, ապամոնտաժվել են քարե եզրաքարերը, որոնք 1818-1819 թվականներին փոխարինվել են երկաթգծով: Մինչև նոր կամրջի (Nydeggbrücke) շինարարությունը 1840 թվականին կամուրջը եղել է Բեռն քաղաքում միակ կամուրջը Աարե գետի վրա:

Նիդեգի եկեղեցի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նիդեգի եկեղեցի

Նիդեգի եկեղեցին (գերմ.՝ Nydeggkirche) կանգնած է այն տեղում, որտեղ սկզբում եղել է Նիդեգի ամրոցը, որը հիմնադրվել էր մոտավորապես 1190 թվականին որպես Բեռնի քաղաքային ամրության մի մաս:

1268 թվականին ամրոցն ավերվել է Բեռնի քաղաքացիների կողմից: Եկեղեցին՝ ոչ մեծ սրաձողով, կառուցվել է ամրոցի ավերակներում 1341-1346 թվականներին: 1480-1483 թվականների միջակայքում եկեղեցուն կից կառուցվել է զանգակատուն: Ռեֆորմացիայի դարաշրջանում 1529 թվականից Նիդեգի եկեղեցին օգտագործվել է որպես փայտանյութի ու հացահատիկի պահեստարան: Ավելի ուշ՝ սկսած 1566 թվականից, եկեղեցին դարձյալ օգտագործվել է որպես ուխտատեղի:

Շատրվաններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հին քաղաքի տեսարժան վայրերից են բազմաթիվ շատրվանները, որոնց ընդհանուր թիվն անցնում է հարյուրից: Շատրվանների մեծ մասը կառուցվել է 16-րդ դարում՝ վերածննդի դարաշրջանում, երբ Բեռնը դարձել է կանտոնի մայրաքաղաք: Շատրվանները սկզբում կառուցվել են որպես հասարակական ջրամատակարարման օբյեկտներ: Բեռնի ծաղկմանը զուգընթաց՝ դրանք կատարելագործվել ու գեղեցկացել են, սակայն չեն կորցրել իրենց սկզբնական նշանակությունը:

Զինանշանակրի շատրվան
Մովսես մարգարեն՝ տասը պատվիրաններով
  • Vennerbrunnen - Զինանշանակրի շատրվան: Գտնվում է ռատուշայի շենքի առջև: Միջնադարյան Շվեյցարիայում զինանշանակրի աստիճան է ունեցել այն մարդը, որը պատասխանատու է եղել քաղաքի առանձին հատվածներում կարգուկանոնի պահպանման համար: Պատերազմական ժամանակներում նրա պարտականությունների մեջ է մտել այդ տարածքից ջոկատներ ձևավորելը ու կռվի առաջնորդելը: Քանդակը թվագրվում է 1542 թվականին: Այն զինանշանակրին ներկայացնում է ռազմական հանդերձանքով և զինանշանով:
  • Mosesbrunnen - Մովսեսի շատրվան - Մովսեսի շատրվանը գտնվում է Տաճարի հրապարակում: Վերանորոգվել է 1790-1791 թվականներին: Շատրվանը պսակում է Մովսեսի քանդակը` տասը պատվիրաններով, որ նա բերել էր մարդկանց:
  • Simsonbrunnen - Սամսոնի շատրվան: Ներկայացնում է աստվածաշնչյան Սամսոնի պատմությունը, որը սպանում է առյուծին: Շատրվանը կառուցվել է 1544 թվականին Հանս Գինգի կողմից այն բանից հետո, երբ համանման շատրվան է կառուցվել Զոլոթուռնում:
  • Zähringerbrunnen - Ցերինգենի շատրվան: Կառուցվել է 1535 թվականին` ի նշանավորումն Բերթոլդ V Ցերինգենի կողմից Բեռնի հիմնադրման: Շատրվանը զարդարված է զինվորական հանդերձանքով արջի քանդակով, որի ոտքերի մոտ ձագն է:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Old City of Berne
  2. «Архивированная копия»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2007-11-10-ին։ Վերցված է 2010-03-23 
  3. Zähringen, von
  4. «Bern (Gemeinde)»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2008-06-05-ին։ Վերցված է 2010-03-23 
  5. 5,0 5,1 Münster — Bern — Cathedral — Collégiale — Catedrale — offizielle Homepage
  6. Bern in Colors. Wabern, CH: Benteli-Werd Verlags AG, 1985. стр. 34 ISBN 3-7165-0407-6
  7. Ueli Bellwald. Der Zytglogge in Bern. Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte. 1983. стр. 2 ISBN 3-85872-341-0
  8. Niklaus Flüeler, Lukas Gloor, Isabelle Rucki. Kulturführer Schweiz. Zürich: Ex Libris Verlag AG, 1982. стр. 68-73
  9. Time marches on at the Zytglogge
  10. Zurkinden. Aral Auto-Reisebuch: Schweiz. Zurich, CH: Ringier AG, 1983. стр. 222—224. ISBN 3-85859-179-3
  11. Flüeler. Kulturführer Schweiz. Zurich, CH: Ex Libris Verlag AG, 1982. стр. 72-73