Հիլարի Ուայթհոլ Փաթնամ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Հիլարի Ուայթհոլ Փաթնամ
Դիմանկար
Ծնվել էհուլիսի 31, 1926(1926-07-31)[1][2][3][…]
ԾննդավայրՉիկագո, Իլինոյս, ԱՄՆ[1]
Մահացել էմարտի 13, 2016(2016-03-13)[4][1][2][…] (89 տարեկան)
Մահվան վայրArlington, Միդլսեքս շրջան, Մասաչուսեթս, ԱՄՆ[1]
ՔաղաքացիությունFlag of the United States.svg ԱՄՆ[5]
Կրոնհուդայականություն
ԿրթությունՀարվարդի համալսարան[1], Փենսիլվանիայի համալսարան[1], Central High School? և Լոս Անջելեսի կալիֆոռնյան համալսարան (1951)[1]
Մասնագիտությունմաթեմատիկոս, փիլիսոփա, համալսարանի դասախոս, ոչ գեղարվեստական գրող և համակարգչային գիտնական
ԱշխատավայրՓրինսթոնի համալսարան, Հարվարդի համալսարան, Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտ և Հյուսիսարևմտյան համալսարան
Ծնողներհայր՝ Samuel Putnam?
ԿուսակցությունProgressive Labor Party? (1972)
Պարգևներ և
մրցանակներ
ԱնդամությունԵվրոպական գիտությունների և արվեստների ակադեմիա, Արվեստների և գիտությունների ամերիկյան ակադեմիա, Ամերիկական փիլիսոփայական ընկերություն և Բրիտանական ակադեմիա
Commons-logo.svg Hilary Putnam Վիքիպահեստում

Հիլարի Ուայթհոլ Փաթնամ (հուլիսի 31, 1926(1926-07-31)[1][2][3][…], Չիկագո, Իլինոյս, ԱՄՆ[1] - մարտի 13, 2016(2016-03-13)[4][1][2][…], Arlington, Միդլսեքս շրջան, Մասաչուսեթս, ԱՄՆ[1]), ամերիկացի տրամաբան և փիլիսոփա, Հարվարդի համալսարանի պրոֆեսոր։ Ամենից հաճախ մեջբերված և ազդեցիկ ամերիկյան ժամանակակակից փիլիսոփաներից մեկը[6][7]։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիլարի Փաթնամը ծնվել է Սամուել Փաթնամի ընտանիքում (անգլ.՝ Erle Samuel Putnam, 1892—1950)[8] և Ռիվա Փաթնամը (անունը ՝ Սամփսոն) անգլ.՝ Riva Lillian Sampson; 1893—1979)։ Մոր ծնողները՝ հրեա ներգաղթյալներ էին Կովնոյից, ովքեր 1880-ականների վերջին հաստատվել էին Չիկագոյում, իսկ ավել ուշ տեղափոխվել Մանչեսթեր, որտեղ ծնվել են նրանց ավագ երեխաները[9]։ Նրա հայրը լրագրող և թարգմանիչ էր, 1936-1945 թվականներին աշխատել է կոմունիստական մամուլում, մայրը ստենոգրաֆ էր։ Մինչև 1934 թվականը ընտանիքն ապրում էր Փարիզում։ Մինչև 1934 թվականը ընտանիքն ապրում էր Փարիզում։

Որպես վերլուծական փիլիսոփայության առաջատար ներկայացուցիչներից մեկը՝ 1980-ականների կեսերից հանդես է եկել նրա կոշտ քննադատությամբ։ Փիլիսոփայական հետաքրքրությունները ներառում են գիտության փիլիսոփայությունն ու մեթոդաբանությունը, լեզվի փիլիսոփայությունը, մտքի փիլիսոփայությունը, իմացաբանությունն ու տրամաբանությունը։

1960-թվականներին Փաթնամը Ս․ Կրիպեի հետ միասին, ստեղծում է «նոր» կամ «պատճառահետեւանքային» տեսություն, համաձայն որի` բնական տեսակներ հասկացությունների իմաստը, որոնք կազմում են գիտական տերմինների մեծամասնությունը, որոշվում է հիմնականում նրանց ներքին բնույթով, բայց հաշվի են առնվում նաև նրանց օգտագործման պրագմատիկ ասպեկտները։

1980-ականների կեսերից քննադատում է վերլուծական փիլիսոփայությունը, որի առաջնորդներից մեկն էր համարվում նախկինում[10]։ 1976-ին ընտրվել է Ամերիկայի փիլիսոփայական ասոցիացիայի նախագահ։ 2000 թվականից նա դադարեցնում է դասախոսական գործունեությունը։

2011-ին նա արժանացել է Ռոլֆ Շոկի անվան տրամաբանության և փիլիսոփայության մրցանակի[11]։

Գիտական ներդրում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Փաթնամը հրապարակեց բազմաթիվ ուսումնասիրություններ գիտության մեթոդաբանության, լեզվի փիլիսոփայության, գիտակցության փիլիսոփայության, էթիկայի և տրամաբանության խնդիրների, մաթեմատիկայի, ֆիզիկայի և քվանտային մեխանիկայի փիլիսոփայական խնդիրների վերաբերյալ[12]։ Նա ստեղծեց հղումների տեսություն ՝ նպատակ ունենալով հերքել Թոմաս Կունի և Պոլ Ֆեյերաբենդի թեզերը, գիտական տեսությունների անհամեմատելիության վերաբերյալ[13]։ Իր կյանքի ընթացքում Փաթնամի փիլիսոփայական հայացքները զգալի փոփոխությունների ենթարկվեցին։ Հետազոտողները առանձնացնում են փիլիսոփայական էվոլյուցիայի երեք փուլ[14]։

  • գիտական ռեալիզմ(1957—1975)
  • ներքին ռեալիզմ (1976—1988)
  • պրագմատիկ ռեալիզմ (1988—2016)

Այս փուլերից առաջինում Փաթնամը դարձավ հոգեֆիզիոլոգիական խնդրի լուծման ֆունկցիոնալ մոտեցման ամենաազդեցիկ ներկայացուցիչներից մեկը, որը ուղեղի գործունեությունը համեմատում է թվային համակարգչի աշխատանքի հետ, բայց հետագայում հրաժարվեց այս մոտեցումից և ենթարկեց կոշտ քննադատություն[15]։ 1990-ականների սկզբին նա ասաց, որ գիտակցության փիլիսոփայությունը և ճանաչողական գիտությունը փակուղի են մտել, և կոչ արեց նոր մոտեցում գտնել «ուղեղ-գիտակցություն» խնդրի համար[16]։ Վերջին տարիներին Փաթնամը մեծ ուշադրություն է դարձնում գիտակցության և ընկալման խնդիրներին[17]։

Փիլիսոփայական հայացքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գիտակցության փիլիսոփայություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Փաթնամն առավել հայտնի է գիտակցության փիլիսոփայության մեջ ունեցած ներդրումներով։ 1960 -ականների վերջերին Փաթնամը հայտնեց բազմակի իրագործելիության գաղափար։ Բազմակի իրացման թեզը ենթադրում է, որ մեկ մտավոր տեսակը (հատկություն, վիճակ, իրադարձություն)կարող է իրացվել բազմաթիվ ֆիզիկական տեսակների միջոցով։ Տիպիկ օրինակ է ցավի վիճակը։ Ցավը, ըստ Փաթնամի աշխատությունների, կարող է համապատասխանել օրգանիզմի նյարդային համակարգի տարբեր ֆիզիկական վիճակների, և, այնուամենայնիվ, նրանք բոլորը նույն հոգեկան վիճակում են։

Իր աշխատանքի վաղ շրջանում Փաթնամը ձևակերպեց այն դիրքորոշումը, որն այժմ կոչվում է մեքենայի վիճակի ֆունկցիոնալություն, ըստ որի ՝ ցանկացած կենդանի էակի գիտակցություն կարելի է դիտարկել Թյուրինգի մեքենայի հետ համադրությամբ, որի աշխատանքը կարել է ամբողջությամբ կանխորոշվել հրահանգների ամբողջությամբ։

Այնուամենայնիվ, 1980 -ականների վերջին Փաթնամը հրաժարվեց ֆունկցիոնալիզմին և գիտակցության այլ հաշվարկային տեսություններին նվիրված լինելուց[18]։

Քաղաքական և կրոնական հայացքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կյանքի վաղ շրջանում Փաթնամը կիսում էր իր ծնողների կոմունիստական հայացքները (հայրը Daily Worker- ի սյունակագիր էր)[19]։ Նա արմատական ձախ Առաջադիմական աշխատանքային կուսակցության (PLP) անդամ էր, ապրում էր կոմունայում և դեմ էր արտահայտվում Վիետնամի պատերազմին[19]։ Հավատարիմ էր աթեիստական և հակակղերական հայացքներին[19]։ Կյանքի վերջին շրջանում նա հրաժարվեց ձախ գաղափարախոսությունից և ընդունեց հուդայականություն։ Կնոջ հետ միասին նա վերադարձավ կրոնական ավանդույթին, երեխաներին դաստիարակության հարցում ևս։ 68 տարեկան հասակում նա բար-միցվայի արարողության է ենթարկվել։ Նա սովորեց եբրայերեն և գրեց հուդայականության փիլիսոփայության վերաբերյալ մի քանի գիրք, որոնցում, մասնավորապես, նա պնդեց, որ ապացույցների որոնումը հակասում է կրոնական աշխարհայացքի էությանը[19][20]։

Ընտանիք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1962 թվականին նա ամուսնանում է Ռութ Աննա Յակոբսի հետ[21], կինը դասավանդել է փիլիսոփայություն Ուելսլի քոլեջում[22]։ Ռութ Աննա Յակոբսը սերում էր Գոթայից գերմանացի գիտնականների ընտանիքից (հնագետ Քրիստիան Ֆրիդրիխ Վիլհելմ Յակոբսը նրա նախնին էր), ծնվել է Գերմանիայում[23]։

Կինը նրանից երկար ապրեց, ինչպես նաև նրա երեխաները՝ որդիներ Սամուելը և Հեսուն,․և դուստրերը ՝ Էրիկը և Մաքսիմը։

Ստեղծագործություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Philosophical Papers. Vol. 1—3. Cambridge, 1975—1983;
  • Reason, Truth and History. Cambridge, 1981;
  • The Many Faces of Realism. LaSalle (111.), 1987;
  • Realism with a Human Face. Cambridge, 1990.

Ռուսերեն տպագրված ստեղծագործություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Патнэм Х. Философия сознания / Пер. с англ. Л. Б. Макеевой, О. А. Назаровой, А. Л. Никифорова; предисл. Л. Б. Макеевой. М.: Дом интеллектуальной книги, 1999. 240 с. ISBN 5-7333-0004-3 (В бумажном издании допущена опечатка: ISBN содержит 9 цифр вместо 10: 5-733-0004-3. Искать книгу в Интернете следует по обоим указанным ISBN).
  • Разум, истина и история[прим. 1] = Reason, Truth and history / Пер. с англ. Т.А. Дмитриева, М.В. Лебедева.. — М.: Праксис, 2002. — 296 с. — (Философия). — 2000 экз. — ISBN 5-901574-09-5
  • Патнэм Х. Как нельзя говорить о значении (комментарий к статье Дж. Дж. Смарта) // Структура и развитие науки. М., 1978. С. 396—418 (также в сборнике: Патнэм Х. Философия сознания. С. 146—163).
  • Патнэм Х. Значение и референция // Новое в зарубежной лингвистике. Вып. 13. М., 1982. С. 377—390.
  • Патнэм Х. Вопрос о реализме. / Перевод И. Джохадзе // «Герменея», 2011, № 1(3). С.20-36.
  • Патнэм Х. Введение к книге «Реализм и разум». — В кн.: Современная философия науки: знание, рациональность, ценности в трудах мыслителей Запада. Хрестоматия. — М., Логос, 1996. — 2-е изд. — 400 с. — Тираж 6000 экз. — ISBN 5-88439-061-0. — с. 209—220.
  • Патнэм Х. Философы и человеческое понимание. — В кн.: Современная философия науки: знание, рациональность, ценности в трудах мыслителей Запада. Хрестоматия. — М., Логос, 1996. — 2-е изд. — 400 с. — Тираж 6000 экз. — ISBN 5-88439-061-0. — с. 221—245.

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 1,13 http://www.nytimes.com/2016/03/18/arts/hilary-putnam-giant-of-modern-philosophy-dies-at-89.html?action=click&contentCollection=obituaries&region=rank&module=package&version=highlights&contentPlacement=1&pgtype=sectionfront&_r=0
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Բրոքհաուզի հանրագիտարան (գերմ.) / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag
  3. 3,0 3,1 Bibliothèque nationale de France data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  4. 4,0 4,1 4,2 http://dailynous.com/2016/03/13/hilary-putnam-1929-2016/
  5. LIBRIS — 2016.
  6. Макеева, 1996, էջ 3
  7. Hickey, 2009, էջ 1
  8. Хиллари Патнэм в автобиографии упоминает, что его отец на самом деле был 1888 года рождения.
  9. The Philosophy of Hilary Putnam
  10. НФЭ, 2010
  11. Лауреаты премии Рольфа Шока — на сайте Шведской королевской академии наук(անգլ.)
  12. Макеева, 1996, էջ 6
  13. Макеева, 1996, էջ 57
  14. Hickey, 2009, էջ 2
  15. Макеева, 1996, էջ 152
  16. Макеева, 1996, էջ 161
  17. Hickey, 2009, էջ 5
  18. «Hilary Putnam» 
  19. 19,0 19,1 19,2 19,3 «The meaning of meaning», The Economist, Mar 26th 2016
  20. «Hilary Putnam: The Chosen People»։ Bostonreview.net։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-02-19-ին։ Վերցված է 2011-03-20 
  21. Linda Wertheimer (July 30, 2006)։ «Finding My Religion»։ The Boston Globe 
  22. To appear in the «American Philosophers» edition of Literary Biography, ed. Bruccoli, Layman and Clarke
  23. Hortsch, Michael. «Dr. Hans Nathan Kohn — ein Berliner Jüdischer Arzt und Forscher am Vorabend des Nationalsozialismus.» Berlin Medical, Vol. 4:26-28 August 2007

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Макеева Л. Б. Философия Х. Патнэма / Утверждено к печати Учёным советом Института философии РАН. — М.: ЦОП Института философии РАН, 1996. — 190 с. — 500 экз. — ISBN 5-201-01923-4
  • Боррадори, Дж. Американский философ: Джованна Боррадори беседует с Куайном, Дэвидсоном, Патнэмом и др. / Пер. с англ. — М.: Дом интеллектуальной книги, 1998.
  • Макеева, Л. Б. Семантические идеи Х. Патнэма // История философии. № 1. — М.: ИФ РАН, 1997. — С. 121—135.
  • Կաղապար:НФЭ
  • Джохадзе И. Д. Прагматический реализм Хилари Патнэма. М.: Канон +, 2013. — 288 c. — ISBN 978-5-88373-370-2.
  • Lance P. Hickey Hilary Putnam. — 1st Edition. — Continuum International Publishing Group, 2009. — 192 p. — (Continuum Contemporary American Thinkers). — ISBN 978-1-84706-076-1

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]


Քաղվածելու սխալ՝ <ref> tags exist for a group named "прим.", but no corresponding <references group="прим."/> tag was found