Հետծննդաբերական վարակներ
| Հետծննդաբերական վարակներ | |
|---|---|
 | |
| Տեսակ | հիվանդություն |
| Բժշկական մասնագիտություն | մանկաբարձություն |
| ՀՄԴ-9 | 672 և 672.0 |
| ՀՄԴ-10 | O85 |
 Postpartum infections Վիքիպահեստում | |
Հետծննդաբերական վարակներ, հայտնի են նաև որպես հետծննդյան տենդ, կանանց վերարտադրողական համակարգի ցանկացած բակտերիալ վարակներն են ծննդաբերությունից կամ վիժումից հետո[1]։ Նշաններն ու ախտանիշները սովորաբար ներառում են 38.0 °C-ից բարձր ջերմություն, դողէրոցք, որովայնի ստորին հատվածի ցավ և հնարավոր տհաճ հոտով հեշտոցային արտադրություն[1]։ Այն սովորաբար ի հայտ է գալիս ծննդաբերությունից հետո առաջին 24 ժամվա կամ առաջին տասը օրվա ընթացքում[2]։
Ամենատարածված վարակը արգանդի և հարակից հյուսվածքների բորբոքումն է, որը հայտնի է որպես հետծննդյան սեպսիս, հետծննդաբերական մետրիտ կամ հետծննդաբերական էնդոմետրիտ[1][3]։ Ռիսկի գործոնները ներառում են կեսարյան հատումը, հեշտոցի որոշակի բակտերիալ ինֆեկցիաները (օրինակ՝ B խմբի ստրեպտոկոկ), պտղաջրերի վաղաժամ արտահոսքը, հեշտոցային բազմակի հետազոտությունները, ընկերքի ձեռքային հեռացումը, ձգձգված ծննդաբերությունը, և այլ գործոնների[1][4]։ Վարակների մեծ մասը պայմանավորված են մի քանի տեսակի բակտերիաներով[1]։ Հեշտոցային քսուքի կամ արյան ցանքսը (բակտերիալ հետազոտությունը) հազվադեպ է օգնում ախտորոշման հարցում[1]։ Այն դեպքերում, երբ վիճակի բարելավում չի նկատվում, կարող է պահանջվել այլ գործիքային հետազոտություններ[1]։ Հետծննդյան տենդի այլ պատճառներ կարող են լինել կրծքագեղձերի լցվածությունը (լակտոստազ), միզուղիների վարակները, որովայնի կտրվածքի կամ էպիզիոտոմիայի տեղում առաջացած վարակները և ատելեկտազը[1][4]։
Կեսարյան հատման հետ կապված ռիսկերի պատճառով խորհուրդ է տրվում, որ բոլոր կանայք վիրահատության ընթացքում ստանան հակաբիոտիկների (օրինակ՝ ամպիցիլինի) կանխարգելիչ դեղաչափ[1]։ Արդեն ի հայտ եկած վարակների դեպքում բուժումն իրականացվում է հակաբիոտիկներով, և հիվանդների մեծ մասի վիճակը բարելավվում է երկուսից երեք օրվա ընթացքում[1]։ Հիվանդության թեթև ընթացքի դեպքում կարող են օգտագործվել բերանացի (օրալ) հակաբիոտիկներ, հակառակ դեպքում խորհուրդ է տրվում ներերակային ներարկում[1]։ Կախված ծննդալուծման եղանակից՝ ընտրվում է համապատասխան հակաբիոտիկային թերապիան. բնական ծննդաբերության դեպքում՝ ամպիցիլին + գենտամիցին, իսկ կեսարյան հատման ժամանակ՝ կլինդամիցին + գենտամիցին[1]։ Այն դեպքերում, երբ պատշաճ բուժման արդյունքում բարելավում չի նկատվում, պետք է դիտարկել այլ բարդությունների, օրինակ՝ թարախակույտի հավանականությունը[1]։
2015 թվականին գրանցվել է մայրական վարակների շուրջ 11,8 միլիոն դեպք[5]։ Զարգացած երկրներում բնական ծննդաբերությունից հետո կանանց մոտ 1-2%-ի մոտ զարգանում են արգանդային վարակներ[1]։ Այս ցուցանիշը բարձրանում է մինչև 5-13% բարդ ընթացքով ծննդաբերությունների դեպքում, և հասնում է 50%-ի՝ կեսարյան հատումների ժամանակ, եթե կանխարգելիչ հակաբիոտիկներ չեն կիրառվում[1]։ 2015 թվականին այս վարակները դարձել են 17,900 մահվան պատճառ, ինչը զգալիորեն պակաս է 1990 թվականի ցուցանիշից, երբ գրանցվել է՝ 34,000 մահ[6][7]։ Դրանք կազմում են հղիության և ծննդաբերության շրջանում գրանցված մահերի մոտ 10%-ը[4]։ Հիվանդության առաջին հայտնի նկարագրությունները թվագրվում են առնվազն մինչև մ.թ.ա. 5-րդ դար՝ Հիպոկրատի աշխատություններում[8]։ 18-րդ դարից սկսած մինչև 1930-ական թվականները (երբ ներդրվեցին հակաբիոտիկները), այս վարակները ծննդաբերության շրջանում մահացության շատ տարածված պատճառ էին[9]։ 1847 թվականին հունգարացի բժիշկ Իգնաց Զեմելվեյսին հաջողվեց Վիեննայի առաջին մանկաբարձական կլինիկայում մահացության մակարդակը 20%-ից հասցնել նվազագույն 2%-ի՝ ներդնելով կալցիումի հիպոքլորիտով ձեռքերի ախտահանման պարտադիր կարգը[10][11]։
Նշաններ և ախտանիշներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Ախտանշանները սովորաբար ներառում են 38.0 °C-ից բարձր ջերմություն, դողէրոցք, որովայնի ստորին հատվածի ցավ և հնարավոր տհաճ հոտով հեշտոցային արտադրություն[1]։ Այն սովորաբար ի հայտ է գալիս ծննդաբերությունից հետո առաջին 24 ժամվա կամ առաջին տասը օրվա ընթացքում[2]։
Պատճառներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Ծննդաբերությունից հետո սեռական ուղիների բաց մակերեսը խիստ խոցելի է վարակների նկատմամբ։ Վարակը կարող է սահմանափակվել միայն արգանդի խոռոչով և նրա պատերով, կամ կարող է տարածվել՝ առաջացնելով սեպսիս կամ այլ հիվանդություններ, հատկապես, երբ օրգանիզմի դիմադրողականությունը նվազած է տևական ծննդաբերության կամ ուժեղ արյունահոսության պատճառով: Հետծննդյան վարակը առավել հաճախ զարգանում է արգանդի ներքին մակերեսի վրա՝ ընկերքի անջատումից հետո, սակայն ախտածին օրգանիզմները կարող են ախտահարել նաև սեռական ուղիների ցանկացած մաս։ Անկախ ներթափանցման ուղուց՝ դրանք կարող են ներթափանցել արյան և ավշային համակարգ՝ առաջացնելով սեպսիս, ցելյուլիտ (շրջակա հյուսվածքների բորբոքում), ինչպես նաև կոնքային կամ ընդհանուր պերիտոնիտ (որովայնի խոռոչի թաղանթի բորբոքում)։ Հիվանդության ծանրության աստիճանը կախված է ախտածին օրգանիզմի վիրուլենտությունից (ախտածնությունից), ներթափանցած հյուսվածքների դիմադրողականությունից և կնոջ ընդհանուր առողջական վիճակից։ Այս վարակը սովորաբար հարուցում են հետևյալ մանրէները՝ սրտեպտոկոկերը, ստաֆիլակոկերը (դրանք սովորաբար բնակվում են մաշկի վրա, առկա են լինում պզուկների, կարբունկուլների և այլ թարախային ցաների մեջ), անաէրոբ ստրեպտոկոկերը, որոնք լայնորեն տարածվում են մեռուկացած հյուսվածքներում, և կարող են առաջանալ տևական ու տրավմատիկ ծննդաբերության կամ ոչ պրոֆեսիոնալ գործիքային միջամտության հետևանքով, աղիքային ցուպիկը, և փայտացման հարուցիչը[12]։
Ռիսկի գործոններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Ներկայացված են հիվանդության պատճառները՝ սկսած ամենահաճախ հանդիպողներից․ էնդոմետրիտ, միզուղիների վարակ, թոքաբորբ/ատելեկտազ, վերքային վարակ և կոնքի սեպտիկ թրոմբոֆլեբիտ։ Յուրաքանչյուր ախտաբանական վիճակի համար սեպսիսի ռիսկի գործոնները դասակարգված են ըստ հետծննդյան այն օրերի (ՀԾՕ), որոնց ընթացքում դրանք սովորաբար դրսևորվում են՝
- ՀԾՕ 0 – Ատելեկտազի ռիսկի գործոնները ներառում են ընդհանուր անզգայացումը (նարկոզ), ծխախոտի օգտագործումը և թոքերի օբստրուկտիվ հիվանդությունը։
- ՀԾՕ 1–2 – Միզուղիների վարակի ռիսկի գործոնները ներառում են ծննդաբերության ընթացքում միզապարկի բազմակի կաթետերիզացիան, հեշտոցային բազմակի հետազոտությունները և չբուժված բակտերիուրիան՝ բակտերիաների առկայությունը մեզի մեջ։
- ՀԾՕ 2–3 – Էնդոմետրիտի (ամենատարածված պատճառը) ռիսկի գործոնները ներառում են՝ շտապ կեսարյան հատումը, երկարատև անջուր շրջանը, ձգձգված ծննդաբերությունը և ծննդաբերության ընթացքում իրականացված հեշտոցային բազմակի հետազոտությունները։
- ՀԾՕ 4–5 – Վերքային վարակի ռիսկի գործոնները ներառում են՝ շտապ կեսարյան հատումը, երկարատև անջուր շրջանը, ձգձգված ծննդաբերությունը և ծննդաբերության ընթացքում իրականացված հեշտոցային բազմակի հետազոտությունները։
- ՀԾՕ 5–6 –Կոնքի սեպտիկ թրոմբոֆլեբիտի ռիսկի գործոնները ներառում են շտապ կեսարյան հատումը, երկարատև անջուր շրջանը, ձգձգված ծննդաբերությունը և բարդ ընթացքով հեշտոցային ծննդաբերությունը։
- ՀԾՕ 7–21 – Կրծքագեղձի բորբոքման (մաստիտի) առաջացմանը նպաստում են պտուկների ճաքերն ու վնասվածքները, որոնք կարող են առաջանալ երեխային կերակրելու ընթացքում։
Ախտորոշում
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Հետծննդյան տենդը ախտորոշվում է հետևյալ միջոցով՝
- Ջերմության բարձրացում 38 °C-ից վեր, որը պահպանվում է ավելի քան 24 ժամ կամ կրկնվում է ծննդաբերությունից կամ վիժումից հետո առաջին օրվա վերջից մինչև 10-րդ օրվա վերջն ընկած ժամանակահատվածում (ՀՄԴ-10)։ Ըստ ԱՄՆ միացյալ հանձնաժողովի՝ ախտորոշումը հաստատվում է, եթե ծննդաբերությունից հետո առաջին 10 օրվա ընթացքում առնվազն երկու օր գրանցվել է 38 °C և բարձր ջերմություն (բերանային չափմամբ)[13]։
Հետծննդյան տենդ (լատիներեն puer՝ արու զավակ բառից) տերմինն այլևս չի դիտարկվում որպես նախընտրելի ախտորոշիչ կարգ: Դրա փոխարեն ժամանակակից տերմինաբանությունը հստակեցնում է հետևյալ ձևակերպումները[14]՝
- Ըստ վարակի թիրախ տեղակայման՝ էնդոմետրիտ (արգանդի լորձաթաղանթի բորբոքում), մետրոֆլեբիտ (արգանդի երակների բորբոքում), և պերիտոնիտ (որովայնամզի բորբոքում)։
- Ըստ վարակի ծանրության աստիճանի՝ ավելի թեթև վարակ (միկրոբների սահմանափակ և վերահսկվող բազմացում) կամ հնարավոր կյանքին սպառնացող սեպսիս (միկրոբների անկառավարելի և չսահմանափակված բազմացում ամբողջ արյան շրջանառության մեջ)։
Էնդոմետրիտը բազմամանրէային վարակ է։ Հիմնական հարուցիչներն են՝ ուրեապլազման, ստրեպտոկոկը, միկոպլազման և բակտերոիդները, ինչպես նաև կարող է ներառել գարդներելա, քլամիդիա, լակտոբացիլ, էշերիխիա և ստաֆիլոկոկ տեսակի օրգանիզմներ[15]։
Տարբերկիչ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Հետծննդյան տենդ կարող են առաջացնել նաև մի շարք այլ վիճակներ, այդ թվում՝ միզուղիների վարակները, կրծքագեղձերի լցվածությունը (լակտոստազ), ատելեկտազը, վիրաբուժական կտրվածքները, և այլն[1]։
Վարում
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Այս վարակների կանխարգելման և բուժման նպատակով կիրառվում են հակաբիոտիկներ, սակայն հակաբիոտիկների ոչ տեղին կամ սխալ օգտագործումը լուրջ խնդիր է առաջացնում համաշխարհային առողջապահության համար։ Խորհուրդ է տրվում հետևել այն ուղեցույցներին, որոնք սահմանում են, թե երբ է նպատակահարմար նշանակել հակաբիոտիկներ և որոնք են դրանցից առավել արդյունավետները[4]։
Ատելեկտազ. բնորոշվում է թեթև կամ չափավոր ջերմությամբ. թոքերի աուսկուլտացիայի ժամանակ փոփոխություններ չեն դիտվում կամ առկա են թույլ խզխզոցներ[16]։
Վարում. շնչառական վարժություններ, ամբուլացիա (խորը շնչառություն և քայլք)։
Միզուղիների վարակ. դրսևորվում է բարձր տենդով, ընդհանուր թուլությամբ և կողողնաշարային շրջանի ցավոտությամբ. ախտորոշվում է մեզի բակտերիոլոգիական ցանքսով[17]։
Վարում. հակաբիոտիկաթերապիա (օրինակ՝ ցեֆալոսպորիններ)՝ հաշվի առնելով հարուցիչի զգայունությունը:
Էնդոմետրիտ. բնորոշվում է չափավոր ջերմությամբ և արգանդի շոշափման ժամանակ սուր ցավով. որովայնային այլ ախտանիշները թույլ են արտահայտված[18]։
Վարում. ներերակային համակցված հակաբիոտիկներ (կլինդամիցին, գենտամիցին)՝ բազմամիկրոբային ֆլորան ընկճելու համար: Արդյունքի բացակայության դեպքում ավելացվում է ամպիցիլին: Բակտերիոլոգիական ցանքսի անհրաժեշտություն չկա:
Վերքային վարակ. կայուն տատանվող ջերմություն՝ չնայած հակաբիոտիկների կիրառմանը, վերքի կարմրություն (էրիթեմա) կամ ֆլուկտուացիա, արտադրություն վերքից[19]։
Վարումը. հակաբիոտիկներ՝ ցելյուլիտի (ենթամաշկային բջջանքի բորբոքման) դեպքում, վերքի բացում և դրենավորում, ֆիզիոլոգիական լուծույթով թրջված վիրակապական նյութի տեղադրում օրական երկու անգամ, երկրորդային կարերի տեղադրում:
Սեպտիկ կոնքային թրոմբոֆլեբիտ. ջերմության կայուն և կտրուկ տատանումներ՝ չնայած հակաբիոտիկների կիրառմանը, որովայնի կամ կոնքի օրգանների սովորաբար նորմալ հետազոտության արդյունքներ[20]։
Վարումը. ներերակային հեպարին 7–10 օր տևողությամբ՝ այնպիսի դեղաչափով, որը բավարար է մասնակի ակտիվացված թրոմբոպլաստինային ժամանակը նախնական արժեքի համեմատ կրկնակի երկարացնելու համար:
Մաստիտ (կրծքագեղձի բորբոքում). միակողմանի, տեղայնացված կարմրություն, այտուց, ցավոտություն[21]։
Վարումը. հակաբիոտիկներ՝ ցելյուլիտի դեպքում, աբսցեսի (թարախակույտի) առկայության դեպքում՝ դրա բացում և դրենավորում:
Համաճարակաբանություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Հետծննդյան սեպսիսի տարեկան դեպքերի քանակը զգալիորեն տատանվում է հրապարակված գրականության մեջ. սա կարող է պայմանավորված լինել տարբեր սահմանումներով, գրանցման մեթոդներով և այլն[13]։ Համաշխարհային մասշտաբով բակտերիալ վարակները հանդիսանում են մայրական մահացության դեպքերի 10%-ի պատճառը. սա ավելի տարածված է ցածր եկամուտ ունեցող երկրներում, սակայն հանդիսանում է մայրական մահացության ուղղակի պատճառ նաև բարձր եկամուտ ունեցող երկրներում[4][22]։
Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում հետծննդյան վարակները, ըստ առկա տվյալների, հանդիպում են բոլոր ծննդաբերությունների 1–8%-ի դեպքում։ Յուրաքանչյուր 100,000 ծննդաբերության հաշվով մոտ երեք կին մահանում է հետծննդյան սեպսիսից։ Ամենակարևոր ռիսկի գործոնը կեսարյան հատումն է[23]։ Միացյալ Նահանգներում մայրական մահացության ընդհանուր թիվը կազմում է մոտ 13 դեպք՝ 100,000-ի հաշվով։ Դրանք կազմում են ԱՄՆ-ում հղիության հետ կապված մահացության դեպքերի մոտ 11%-ը[1]։
1985–2005 թվականների ընթացքում Միացյալ Թագավորությունում վերարտադրողական ուղիների վարակներից առաջացած ուղղակի մահացության ցուցանիշը տատանվել է 0,40–0,85-ի սահմաններում՝ յուրաքանչյուր 100,000 հղիության հաշվով[24]։ Ըստ 2003–2005 թվականների տվյալների՝ սեռական ուղիների սեպտիկ բարդությունները կազմել են մայրական մահացության ուղղակի պատճառների 14%-ը[25]։
18-րդ և 19-րդ դարերում հետծննդյան վարակներն ախտահարում էին միջինում 6-ից 9 կնոջ՝ յուրաքանչյուր 1000 ծննդաբերության հաշվով՝ նրանցից երկուսի կամ երեքի մահվան պատճառ դառնալով՝ որովայնամզի բորբոքման (պերիտոնիտ) կամ սեպսիսի հետևանքով։ Այն մայրական մահացության ամենատարածված պատճառներից մեկն էր՝ կազմելով ծննդաբերության հետ կապված բոլոր մահերի մոտ կեսը, և զիջում էր միայն տուբերկուլյոզին՝ վերարտադրողական տարիքի կանանց մահացության ցուցանիշով։ Մոտավոր հաշվարկներով՝ միայն Անգլիայում և Ուելսում 18-րդ և 19-րդ դարերի ընթացքում հետծննդաբերական տենդից մահացել է շուրջ 250,000–500,000 կին[26]։
Պատմություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Չնայած հետծննդյան տենդի կլինիկական դրսևորումները նկարագրվել են դեռևս անտիկ շրջանի բժշկական աշխատություններում (Հիպոկրատի կանոն), սակայն «հետծննդյան տենդ» մասնագիտական տերմինը պաշտոնական շրջանառության մեջ է մտել միայն 18-րդ դարի սկզբից[27]։
20-րդ դարում զարգացած երկրներում ծննդկանների մահացության մակարդակը նվազեց: Այս անկումը կարելի է վերագրել շրջակա միջավայրի պայմանների բարելավմանը, մանկաբարձական խնամքի որակի բարձրացմանը և հակաբիոտիկների կիրառմանը: Մեկ այլ պատճառ կարող է լինել Streptococcus pyogenes-ի վիրուլենտության (ախտածնության) կամ ինվազիվության նվազումը: Այս միկրոօրգանիզմը նաև քութեշի հարուցիչն է, որի տարածվածությունը նույն ժամանակահատվածում նույնպես նվազել էր: Սակայն վերջին տասնամյակում ամբողջ աշխարհում, հատկապես Ասիայում, նկատվել է քութեշի դեպքերի աճ, իսկ ԱՄՆ-ում և Կանադայում արձանագրվել են փոքրածավալ բռնկումներ: 2015 թվականի սեպտեմբերից մինչև 2016 թվականի ապրիլն ընկած ժամանակահատվածում Միացյալ Թագավորությունում արձանագրվել է հիվանդության 12,906 դեպք. սա 1969 թվականից ի վեր գրանցված ամենախոշոր բռնկումն է[28]։
"The Doctor's Plague"
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
17-րդ դարից մինչև 19-րդ դարի երկրորդ կեսը հետծննդյան տենդի տարածման հիմնական պատասխանատուն հենց բժշկական անձնակազմն էր։ Մանրէաբանական գիտելիքների բացակայության պայմաններում ձեռքերի հիգիենան չէր դիտարկվում որպես անհրաժեշտություն[29]։
17-րդ դարում եվրոպական խոշոր քաղաքներում ծննդատների հիմնադրումը տեղի ունեցավ համաճարակաբանության և հակասեպտիկայի սկզբունքների լիակատար անտեսմամբ։ Այս հաստատություններում կանայք գտնվում էին խիստ հակասանիտարական պայմաններում՝ մարդաշատ սենյակներում, ենթարկվում էին բազմակի ներհեշտոցային զննումների, իսկ բժշկական գործիքները, վիրակապերն ու անկողնային պարագաները հաճախ աղտոտված էին լինում։ Բժիշկների շրջանում ընդունված պրակտիկա էր մեկը մյուսի հետևից ծնունդներ ընդունելը՝ առանց հիվանդների միջև ձեռքերը լվանալու կամ հագուստը փոխելու, ինչը նպաստում էր վարակի անարգել տարածմանը։
Հետծննդաբերական տենդի առաջին արձանագրված համաճարակը տեղի է ունեցել 1646 թվականին Փարիզի Hôtel-Dieu հիվանդանոցում։ Եվրոպայի և Ամերիկայի հիվանդանոցները մշտապես հայտնում էին ծննդկանների շրջանում 20-25% մահացության ցուցանիշների մասին։ Այս վիճակագրությունը պարբերաբար ընդհատվում էր կտրուկ բռնկումներով, որոնց ժամանակ ծննդաբերական բաժանմունքներում մահացությունը հասնում էր ապշեցուցիչ 100%-ի[30]։
19-րդ դարի սկզբին Իգնաց Զեմելվայսը նկատեց մի կարևոր օրինաչափություն. տանը ծննդաբերող կանանց շրջանում հետծննդյան տենդի հաճախականությունը զգալիորեն ավելի ցածր էր, ծննդատներում ծննդաբերողների համեմատ։ Նրա հետազոտությունները ցույց տվեցին, որ մինչև ծննդաբերությունն ընդունելը ձեռքերը կալցիումի հիպոքլորիտի լուծույթով լվանալը նվազեցնում էր մահացության ցուցանիշը 90%-ով[31]։ Սակայն բժշկական հանրույթը թշնամաբար ընդունեց այս բացահայտումը, քանի որ այն հակասում էր թե՛ այդ ժամանակվա բժշկական պատկերացումներին, թե՛ բժիշկների ինքնասիրությանը[32]։ Գործընկերների կողմից ծաղրանքը ու արհամարհանքն այնքան ծայրահեղ էին, որ Զեմելվայսը ստիպված եղավ լքել Վիեննան և հոգեկան խանգարման հետևանքով ի վերջո մահացավ հոգեբուժարանում[33]։
Զեմելվայսը միակ բժիշկը չէր, ում անտեսեցին խնդրի մասին նախազգուշացնելուց հետո: Դեռևս 1795 թվականին իր «Տրակտատ հետծննդաբերական տենդի համաճարակի մասին» (Treatise on the Epidemic of Puerperal Fever) աշխատության մեջ նախկին նավատորմային վիրաբույժ և մանկաբարձ Ալեքսանդ Գորդոնը (1752–1799) զգուշացնում էր, որ հիվանդությունը փոխանցվում է մեկ հիվանդից մյուսին մանկաբարձների և բժիշկների միջոցով: Գորդոնը գրել է. «Ինձ համար անախորժ խոստովանություն է նշել, որ ես ինքս հանդիսացել եմ վարակը մեծաթիվ կանանց փոխանցելու միջոցը[34][35]»։
1842-ին Լոնդոնի Քինգս Քոլեջի պրոֆեսոր Թոմաս Ուոթսոնը զգուշացնում էր. «Այնտեղ, որտեղ մոլեգնում է հետծննդաբերական տենդը, յուրաքանչյուր բժիշկ, ով առնչվել է հիվանդության թեկուզ մեկ դեպքի հետ, պետք է ծայրահեղ մանրակրկիտ մաքրվի»։ Ուոթսոնը խորհուրդ էր տալիս մանկաբարձական անձնակազմին ձեռքերը լվանալ քլորի լուծույթով և փոխել հագուստը՝ «կանխելու համար բժշկի վերածվելը վարակի և մահվան փոխադրամիջոցի մի հիվանդից մյուսին»[36][37]։
Հիգիենիկ միջոցառումներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]1843 թվականին Օլիվեր Ուենդել Հոլմս ավագը հրատարակեց «Հետծննդաբերական տենդի վարակելիությունը» աշխատությունը, որտեղ հանդես եկավ հակասական եզրակացությամբ՝ պնդելով, որ հիվանդությունը հաճախ փոխանցվում է հիվանդից հիվանդին հենց բուժանձնակազմի միջոցով։ Նա առաջարկեց, որ մաքուր հագուստը և ծննդաբերությանն օգնող անձանց կողմից դիահերձումներից խուսափելը կկանխեն հիվանդության տարածումը[38][39]։ Հոլմսը մեջբերում էր բժիշկ Ջեյմս Բլանդելի խոսքերը, ով նշել էր.«...ես կնախընտրեի, որ իմ ընտանիքի ամենասիրելի անդամները ծննդաբերեին մի լքված ախոռում՝ մսուրի մոտ և առանց որևէ օգնության, քան թե բժշկական ամենաբարձրակարգ սպասարկումը ստանային շքեղ հիվանդասենյակներում, որտեղ, սակայն, ստիպված կլինեին շնչել այս անգութ հիվանդության մահաբեր շունչը[40]»։
Հոլմսի եզրակացությունները ծաղրի ենթարկվեցին շատ ժամանակակիցների կողմից, այդ թվում՝ հայտնի մանկաբարձ Չարլզ Դելյուչենա Մեյգսի, ով հայտարարեց. «Բժիշկները ջենտլմեններ են, իսկ ջենտլմենների ձեռքերը մաքուր են[41]»: Ռիչարդ Գորդոնը նշում է, որ Հոլմսի հորդորները «զայրացրել էին մանկաբարձներին, հատկապես Ֆիլադելֆիայում[42]»:Այդ օրերին «վիրաբույժները վիրահատում էին արյունից կարծրացած սերթուկներով. որքան կարծր էր սերթուկը, այնքան ավելի հպարտ էր վիրաբույժը», «թարախն այնքան անբաժանելի էր վիրաբուժությունից, որքան արյունը», իսկ «մաքրասիրությունը համարվում էր պճնամոլություն»: Նա մեջբերում է սըր Ֆրեդերիկ Թրիվսի խոսքերն այդ դարաշրջանի մասին. «Մաքուր լինելու մեջ ոչ մի նպատակ չկար: Իրականում մաքրասիրությունն անտեղի էր: Այն համարվում էր չափազանցված մանրախնդրություն և ձևականություն: Դա նույնն էր, ինչ դահիճը խնամեր իր եղունգները՝ գլուխը կտրելուց առաջ[43][44]։
1844 թվականին Իգնաց Զեմելվայսը նշանակվեց Վիեննայի ընդհանուր հիվանդանոցի (Allgemeines Krankenhaus) առաջին մանկաբարձական բաժանմունքի դասախոսի օգնական, որտեղ իրենց պրակտիկան էին անցնում բժշկական ֆակուլտետի ուսանողները: Տեղյակ չլինելով Հոլմսի էսսեի մասին՝ Զեմելվայսը նկատեց, որ իր բաժանմունքում տենդից մահացության մակարդակը 16% էր, ինչը զգալիորեն գերազանցում էր երկրորդ բաժանմունքի 2% ցուցանիշը, որտեղ վերապատրաստվում էին մանկաբարձուհիները: Զեմելվայսը նաև փաստեց, որ հետծննդաբերական տենդը հազվադեպ էր հանդիպում այն կանանց մոտ, ովքեր ծննդաբերել էին նախքան հիվանդանոց հասնելը: Նա նկատեց, որ առաջին բաժանմունքի բժիշկներն ամեն առավոտ կատարում էին նախորդ օրը մահացած կանանց դիահերձումներ, մինչդեռ մանկաբարձուհիներից դա չէր պահանջվում և նույնիսկ թույլատրված չէր: Նա կապ տեսավ դիահերձումների և հետծննդաբերական տենդի միջև այն բանից հետո, երբ նրա գործընկերը՝ Յակոբ Կոլետշկան, մահացավ սեպսիսից, երբ դիահերձման ժամանակ ուսանողը պատահաբար կտրել էր նրա ձեռքը։
1847 թվականի մայիսից Զեմելվայսը սկսեց փորձարկումներ կատարել տարբեր մաքրող միջոցներով և հրահանգեց Առաջին բաժանմունքի բոլոր բժիշկներին ու ուսանողներին՝ նախքան բաժանմունքում աշխատանքը սկսելը ձեռքերը լվանալ քլորակրի (քլորացված կրի) լուծույթով։ Ավելի ուշ նա նույնը պահանջեց կատարել յուրաքանչյուր հեշտոցային զննումից առաջ։ Արդյունքում, հետծննդյան տենդից մահացության մակարդակը տվյալ բաժանմունքում 1847 թվականի գրանցած մայիսի 18%-ից նույն տարվա հունիս-նոյեմբեր ամիսներին նվազեց մինչև 3%-ից պակաս[45]։ Չնայած այս արտակարգ արդյունքներին, նրան վերաբերվեցին թերահավատությամբ և ծաղրով։
Նա նույն գործունեությունը ծավալեց Հունգարիայի Պեշտ քաղաքի Սուրբ Ռոխուս (St. Rochus) հիվանդանոցում և 1860 թվականին հրապարակեց իր ուսումնասիրության արդյունքները, սակայն նրա հայտնագործությունը դարձյալ անտեսվեց[46]։
1935 թվականին Լեոնարդ Քոուլբրուկը ցույց տվեց, որ Պրոնտոզիլը (Prontosil) արդյունավետ է հեմոլիտիկ ստրեպտոկոկի դեմ և, հետևաբար, հանդիսանում է հետծննդյան տենդի բուժման միջոցը[47][48]։
Նշանավոր դեպքեր
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Բարձր սոցիալական կարգավիճակը պաշտպանություն չէր հետծննդյան վարակներից, ինչի վկայությունն են անգլիական մի քանի թագուհիների մահերը: Հենրի VII-ի կինը՝ թագուհի Էլիզաբեթ Յորքցին, մահացավ հետծննդյան տենդից դստեր ծննդաբերությունից մեկ շաբաթ անց (դուստրը նույնպես մահացավ): Նրա որդին՝ Հենրի VIII-ը, ուներ երկու կին, ովքեր մահացան նույն պատճառով՝ Ջեյն Սեյմուրը և Քեթրին Պարը[49]։
Փիլիսոփա Ժան-Ժակ Ռուսոյի մայրը՝ Սյուզան Բարնարը, նրան ծննդաբերելուց հետո վարակվեց հետծննդյան տենդով և մահացավ ինը օր անց։ Նրա նորածին որդին նույնպես գտնվում էր առողջական ծայրահեղ ծանր վիճակում. հասուն տարիքում Ռուսոն գրել է. «Ես լույս աշխարհ եկա կյանքի այնքան քիչ նշաններով, որ ինձ փրկելու հույս գրեթե չկար»։ Նրան խնամել և առողջացրել է մորաքույրը[50]։ ֆրանսիացի բնափիլիսոփա Էմիլի դյու Շատլեն մահացավ 1749 թվականին։ Մերի Ուոլսթոնքրաֆթը՝ «Կանանց իրավունքների պաշտպանություն» աշխատության հեղինակը, մահացավ իր երկրորդ դստեր ծննդաբերությունից տասն օր անց, ով մեծացավ և գրեց «Ֆրանկենշթեյնը»։ Այլ նշանավոր անձանցից են աֆրոամերիկացի բանաստեղծուհի Ֆիլիս Ուիթլին (1784), բրիտանական տնային տնտեսության փորձագետ Իզաբելլա Բիտոնը (1865)[51][52], և ամերիկացի գրող Ջին Վեբսթերը, ով մահացավ հետծննդաբերական տենդից 1916 թվականին։
Չարլզ Դիքենսի «Սուրբ ծննդյան երգը» վեպում ենթադրվում է, որ թե՛ Սկրուջի մայրը, թե՛ նրա կրտսեր քույրը մահացել են հենց այս հիվանդությունից։ Սա բացատրում է հերոսի թշնամանքը իր զարմիկի՝ Ֆրեդի նկատմամբ, ինչպես նաև նրա վատ հարաբերությունները սեփական հոր հետ։
Ծանոթագրություններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- ↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 1,13 1,14 1,15 1,16 1,17 «37». Williams Obstetrics (24th ed.). McGraw-Hill Professional. 2014. էջեր Chapter 37. ISBN 978-0-07-179893-8.
- ↑ 2,0 2,1 Hiralal Konar (2014). DC Dutta's Textbook of Obstetrics. JP Medical Ltd. էջ 432. ISBN 978-93-5152-067-2. Արխիվացված օրիգինալից 2015-12-08-ին.
- ↑ «Cover of Hacker & Moore's Essentials of Obstetrics and Gynecology». Hacker & Moore's essentials of obstetrics and gynecology (6 ed.). Elsevier Canada. 2015. էջեր 276–290. ISBN 978-1-4557-7558-3.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 WHO recommendations for prevention and treatment of maternal peripartum infections (PDF). World Health Organization. 2015. էջ 1. ISBN 978-92-4-154936-3. PMID 26598777. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2016-02-07-ին.
- ↑ GBD 2015 Disease and Injury Incidence and Prevalence Collaborators (2016 թ․ հոկտեմբերի 8). «Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015». Lancet. 388 (10053): 1545–1602. doi:10.1016/S0140-6736(16)31678-6. PMC 5055577. PMID 27733282.
- ↑ GBD 2015 Mortality and Causes of Death Collaborators (2016 թ․ հոկտեմբերի 8). «Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015». Lancet. 388 (10053): 1459–1544. doi:10.1016/s0140-6736(16)31012-1. PMC 5388903. PMID 27733281.
- ↑ GBD 2013 Mortality and Causes of Death Collaborators (2014 թ․ դեկտեմբերի 17). «Global, regional, and national age-sex specific all-cause and cause-specific mortality for 240 causes of death, 1990–2013: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2013». Lancet. 385 (9963): 117–171. doi:10.1016/S0140-6736(14)61682-2. PMC 4340604. PMID 25530442.
- ↑ Walvekar, Vandana (2005). Manual of perinatal infections. New Delhi: Jaypee Bros. էջ 153. ISBN 978-81-8061-472-9. Արխիվացված օրիգինալից 2016-03-04-ին.
- ↑ Magner, Lois N. (1992). A history of medicine. New York: Dekker. էջեր 257–258. ISBN 978-0-8247-8673-1.
- ↑ Anderson, BL (2014 թ․ ապրիլ). «Puerperal group A streptococcal infection: beyond Semmelweis». Obstetrics and Gynecology. 123 (4): 874–882. doi:10.1097/aog.0000000000000175. PMID 24785617. S2CID 24685091.
- ↑ Ataman, AD; Vatanoğlu-Lutz, EE; Yıldırım, G (2013). «Medicine in stamps-Ignaz Semmelweis and Puerperal Fever». Journal of the Turkish German Gynecological Association. 14 (1): 35–9. doi:10.5152/jtgga.2013.08. PMC 3881728. PMID 24592068.
- ↑ Befekadu Tesfaye Oyato (2024-06-20). «Determinants of puerperal sepsis among postpartum women: a case–control study in East Shoa Zone public hospitals, Central Ethiopia». BMJ Open. 14 (6) e083230. doi:10.1136/bmjopen-2023-083230. PMC 11328626. PMID 38908838.
{{cite journal}}: Check|pmc=value (օգնություն); Check|pmid=value (օգնություն) - ↑ 13,0 13,1 The Global Incidence of Puerperal Sepsis Protocol for a Systematic Review Արխիվացված 2008-12-17 Wayback Machine
- ↑ Carter (2005):98
- ↑ Berenson, AB (1990 թ․ ապրիլ). «Bacteriologic Findings of Post-Cesarian Endometritis in Adolescents». Obstetrics and Gynecology. 75 (4): 627–629. PMID 2314783. Արխիվացված օրիգինալից 2013-11-03-ին.
- ↑ «Atelectasis». The Lecturio Medical Concept Library. Վերցված է 2021 թ․ հուլիսի 7-ին.
- ↑ «Urinary Tract Infection». 2015 թ․ ապրիլի 17. Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ փետրվարի 22-ին. Վերցված է 2021 թ․ հուլիսի 7-ին.
- ↑ Crum, Christopher P.; Lee, Kenneth R.; Nucci, Marisa R. (2011). Diagnostic Gynecologic and Obstetric Pathology E-Book (անգլերեն). Elsevier Health Sciences. էջ 430. ISBN 978-1-4557-0895-6.
- ↑ Definition of "infection" from several medical dictionaries – Retrieved on 2021-07-07
- ↑ Callaghan, Tamara. Blueprint Obstetrics and Gynecology.
- ↑ Berens PD (2015 թ․ դեկտեմբեր). «Breast Pain: Engorgement, Nipple Pain, and Mastitis». Clinical Obstetrics and Gynecology. 58 (4): 902–14. doi:10.1097/GRF.0000000000000153. PMID 26512442. S2CID 13006527.
- ↑ «WHO recommendations for prevention and treatment of maternal peripartum infections» (PDF). Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2016-03-06-ին.
- ↑ Carter, K. Codell; Carter, Barbara R. (2005). Childbed fever. A scientific biography of Ignaz Semmelweis. Transaction Publishers. էջ 100. ISBN 978-1-4128-0467-7.
- ↑ Lewis, Gwyneth, ed. (2007). Saving Mothers' Lives: Reviewing maternal deaths to make motherhood safer – 2003–2005. The Seventh Report of the Confidential Enquiries into Maternal Deaths in the United Kingdom. CEMACH. էջ 97. ISBN 978-0-9533536-8-2.(չաշխատող հղում)
- ↑ CEMACH: Saving Mothers' Lives 2003–2005 Արխիվացված 2008-05-21 Wayback Machine
- ↑ Loudon, Irvine (2000 թ․ մարտի 9). The Tragedy of Childbed Fever (PDF). Oxford University Press, USA. էջ 6. ISBN 978-0-19-820499-2. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2012 թ․ փետրվարի 11-ին.
- ↑ The debate about when this term first emerged is presented by Irvine Loudon, The Tragedy of Childbed Fever, Oxford University Press, 2000, p. 8.
- ↑ Basetti, S.; Hodgson, J.; Rawson, T. M.; Majeed, A. (2017-08-11). «Scarlet fever: a guide for general practitioners». London Journal of Primary Care. 9 (5): 77–79. doi:10.1080/17571472.2017.1365677. ISSN 1757-1472. PMC 5649319. PMID 29081840.
- ↑ Rebecca Davis (2015-01-12). «The doctor who championed hand-washing and saved women's lives». National Public Radio. Վերցված է 2025-03-14-ին.
- ↑ Loudon I. "Deaths in childbed from the eighteenth century to 1935". Med History 1986; 30: 1–41
- ↑ Caplan, Caralee E. (1995). «The Childbed Fever Mystery and the Meaning of Medical Journalism». McGill Journal of Medicine. 1 (1). Արխիվացված է օրիգինալից 2012-07-07-ին.
- ↑ Wyklicky H, Skopec M (1983). «Ignaz Philipp Semmelweis, the prophet of bacteriology». Infect Control. 4 (5): 367–370. doi:10.1017/S0195941700059762. PMID 6354955. S2CID 25830725.
- ↑ De Costa, Caroline M (2002 թ․ նոյեմբեր). «"The contagiousness of childbed fever": a short history of puerperal sepsis and its treatment». The Medical Journal of Australia. 177 (11–12): 668–671. doi:10.5694/j.1326-5377.2002.tb05004.x. PMID 12463995. S2CID 12164328. Արխիվացված օրիգինալից 2006-12-03-ին.
- ↑ Gordon, Alexander (1795). A Treatise on the Epidemic Puerperal Fever of Aberdeen. London, England: G.G. and J. Robinson. էջեր 63–64. On p. 63, Gordon recognized that puerperal fever was infectious: "But this disease seized such women only, as were visited, or delivered, by a practitioner, or taken care of by a nurse, who had previously attended patients affected with the disease. In short, I had evident proofs of its infectious nature, and that the infection was as readily communicated as that of smallpox, or measles, and operated more speedily than any other infection, with which I am acquainted." From p. 64: "It is a disagreeable declaration for me to mention, that I myself was the means of carrying the infection to a great number of women."
- ↑ «Treatise on the Epidemic of Puerperal Fever». www.general-anaesthesia.com. Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ հուլիսի 20-ին. Վերցված է 2011 թ․ սեպտեմբերի 15-ին.
- ↑ Watson (1842 թ․ փետրվարի 18). «Lectures on the principles and practice of physic: Diseases of the abdomen». The London Medical Gazette. 29: 801–808. From p. 806: "Whenever puerperal fever is rife, or when a practitioner has attended any one example of it, he should use most diligent ablution; he should even wash his hands with some disinfecting fluid, a weak solution of chlorine for instance: he should avoid going in the same dress to any other of his midwifery patients: in short, he should take all those precautions which, when the danger is understood, common sense will suggest, against his clothes or his body becoming a vehicle of contagion and death between one patient and another."
- ↑ The Medical Journal of Australia."The contagiousness of childbed fever: a short history of puerperal sepsis and its treatment" Արխիվացված 2006-12-03 Wayback Machine
- ↑ Holmes, Oliver W. (1842–1843). «On the contagiousness of puerperal fever». The New England Quarterly Journal of Medicine. 1: 503–530.
- ↑ Oliver Wendell Holmes: The Contagiousness of Puerperal Fever Արխիվացված 2007-02-03 Wayback Machine
- ↑ (Holmes, 1842–1843), p. 510.
- ↑ Meigs, Charles Delucena (1854). On the Nature, Signs, and Treatment of Childbed Fevers: In a Series of Letters Addressed to the Students of His Class. Philadelphia, Pennsylvania: Blanchard and Lea. էջ 104. From p. 104: Speaking of a physician in Philadelphia, Pennsylvania, Meigs said: "He is a gentlemen who is scrupulously careful of his personal appearance, … But a gentleman's hands are clean."
- ↑ Gordon, Richard (1983). «Disastrous Motherhood: Tales from the Vienna Wards». Great Medical Disasters. London: Hutchinson & Co. էջեր 43–46 [43].
- ↑ Treves, Frederick (1923). «Ch. 2: The Old Receiving Room». The Elephant Man and Other Reminiscences. London, England: Cassell and Company, Ltd. էջեր 56–57.
- ↑ Gordon, Richard (1983) p. 44
- ↑ Raju, T. N. (1999). «Ignác Semmelweis and the etiology of fetal and neonatal sepsis». Journal of Perinatology. 19 (4): 307–310. doi:10.1038/sj.jp.7200155. PMID 10685244. S2CID 29047987.
- ↑ Christa Colyer."Childbed fever: a nineteenth-century mystery," Արխիվացված 2009-04-16 Wayback Machine National Center for Case Study Teaching in Science, December 8, 1999 (revised October 27, 2003).
- ↑ Colebrook, L; Kenny, M (June 6, 1936). "Treatment of Human Puerperal Infections, and of Experimental Infections in Mice, with Prontosil".Lancet 227(1): 1279–1286.
- ↑ Sue Bale; Vanessa Jones (2006). Wound care nursing. Elsevier Health Sciences. էջ 54. ISBN 978-0-7234-3344-6. Վերցված է 2009-08-05-ին.
- ↑ Sophie Campbell (2012-08-14). «Sudeley Castle: the curious life and death of Katherine Parr». The Telegraph. Վերցված է 2025-03-14-ին.
- ↑ Quoted from Will Durant's "The Age of Rousseau".[full citation needed]
- ↑ Beetham, Margaret (2004). «Beeton, Samuel Orchart (1831–1877)». Oxford Dictionary of National Biography (online ed.). Oxford University Press. doi:10.1093/ref:odnb/45481. Վերցված է 23 November 2015-ին.
{{cite encyclopedia}}: CS1 սպաս․ ref duplicates default (link) (Subscription or UK public library membership required.) - ↑ Hughes, Kathryn (2006). The Short Life and Long Times of Mrs Beeton. London: HarperCollins Publishers. ISBN 978-0-7524-6122-9.