Հետաքննող լրագրողների միջազգային կոնսորցիում

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Հետաքննող լրագրողների միջազգային կոնսորցիում
ICIJ logo.svg
Տեսակհասարակական կազմակերպություն
ԵրկիրFlag of the United States.svg ԱՄՆ
Հիմնադրված1997
Գլխադասային գրասենյակՎաշինգտոն, Կոլումբիայի շրջան, ԱՄՆ
ՂեկավարՋերարդ Ռայլ
Վերադաս կազմակերպությունՀանրային ամբողջականության կենտրոն
ՀիմնադիրՀանրային ամբողջականության կենտրոն և Charles Lewis?
ՊարգևներՋորջ Պոլկի մրցանակ, Ջորջ Պոլկի մրցանակ, Պուլիցերյան մրցանակ և Deutscher Reporterpreis?
Կայքicij.org

Հետաքննող լրագրողների միջազգային կոնսորցիում (անգլ.՝ International Consortium of Investigative Journalists), ավելի քան 100 երկրներից 280 հետաքննող լրագրողներից և գրեթե 100 մեդիա կազմակերպություններից կազմված համաշխարհային անկախ ցանց[1]։ Գլխամասը գտնվում է Վաշինգտոնում, աշխատակիցներ կան նաև Ավստրալիայում, Ֆրանսիայում, Իսպանիայում, Հունգարիայում, Սերբիայում, Բելգիայում և Իռլանդիայում[2]։

Հետաքննող լրագրողների միջազգային կոնսորցիումը 1997 թվականին հիմնադրել է ամերիկացի լրագրող Չարլզ Լյուիսը՝ որպես Հանրային ամբողջականության կենտրոն ՀԿ-ի (անգլ.՝ Center for Public Integrity) նախաձեռնություն[3]։ Նպատակն էր բացահայտել հանցագործություններն ու կոռուպցիան, որոնք դուրս էին գալիս ազգային սահմանների շրջանակից։ 2017 թվականին ցանցը դարձավ ամբողջովին անկախ կազմակերպություն, որն ավելի ուշ ստացավ հասարակական կազմակերպության կարգավիճակ (501(c)(3))։ Կոնսորցիումը հետաքննում է բազմազան հարցեր՝ կապված միջսահմանային հանցագործությունների, կոռուպցիայի և իշխանությունների հաշվետվողականության հետ[4][5]։ Հետաքննող լրագրողների միջազգային կոնսորցիումը բացահայտել է միջազգային ծխախոտագործական ընկերությունների կողմից հարկերից խուսափման և մաքսանենգության դեպք (2000)[6] և հետաքննության նոր հիմք ստեղծել՝ հանրայնացնելով Իրաքի և Աֆղանստանի պատերազմների ռազմական պայմանագրերը[4][5][7]։

«Պանամայի փաստաթղթերը» ավելի քան 100 մեդիա կազմակերպությունների համագործակցության արդյունք էր[8]՝ ներառյալ Կազմակերպված հանցավորության և կոռուպցիայի լուսաբանման նախագծի (OCCRP) անդամները[9], տվյալների վրա աշխատող լրագրողները։ Հետաքննության մի մասը հրապարակվել է 2016 թվականի ապրիլի 3-ին՝ գրավելով համաշխարհային մեդիայի ուշադրությունը[10][11]։ Պանամայում գործող «Mossack Fonseca» իրավաբանական ընկերության 11.5 մլն գաղտնի ֆինանսական և իրավական փաստաթղթերի արտահոսքը պարունակում էր մանրամասն տեղեկատվություն ավելի քան 14000 հաճախորդների և ավելի քան 214000 օֆշորային կազմակերպությունների մասին, այդ թվում՝ բաժնետերերի և տնօրենների անուններ, որոնք հայտնի անձնավորություններ էին, պետության ղեկավարներ[12], պետական պաշտոնյաներ, ավելի քան 40 երկրների կառավարությունների ղեկավարներ կամ նրանց մերձավորներ[13][12][14]։ Գերմանական «Süddeutsche Zeitung» թերթն առաջինը ստացավ արտահոսած տվյալներն անանուն աղբյուրից 2015 թվականին[12]։ «Mossack Fonseca»-ի փաստաթղթերի վրա մեկ տարի աշխատելուց հետո Հետաքննող լրագրողների միջազգային կոնսորցիումի տնօրեն Ջերարդ Ռայլը նկարագրել է, թե ինչպես է օֆշորում գրանցված կազմակերպությունը «օգնել ընկերություններին և անձանց ստանալ հարկային արտոնություններ»՝ ներառյալ այն անձանց ու կազմակերպություններին, որոնց նկատմամբ Մեծ Բրիտանիան ու ԱՄՆ-ը պատժամիջոց էին կիրառել, քանի որ կապված են եղել Սիրիայի նախագահ Բաշշար ալ-Ասադի հետ[15]։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1997 թվականին Հանրային ամբողջականության կենտրոնը նախաձեռնեց «առաջատար հետաքննող լրագրողների՝ աշխարհում առաջին գործող ցանցը»։ 2000 թվականին Հետաքննող լրագրողների միջազգային կոնսորցիումն արդեն կազմված էր 39 երկրից 75 համաշխարհային մեծ հեղինակություն ունեցող հետաքննող լրագրողներից[16]։

2014 թվականի նոյեմբերի սկզբին կոնսորցիումն իր «Լյուքսեմբուրգի արտահոսքը» հետաքննության մեջ բացահայտեց, որ վարչապետ Ժան Կլոդ Յունկերի կառավարման ժամանակ Լյուքսեմբուրգը դարձել է կազմակերպությունների՝ հարկերի խուսափման եվրոպական կենտրոնը[17]։

2015 թվականի փետրվարին Հետաքննող լրագրողների միջազգային կոնսորցիումի կայքը հրապարակեց հրապարակեց Շվեյցարիայում բանկային հաշիվների վերաբերյալ «Շվեյցարական արտահոսք։ Մութ գումարներ՝ քողարկված բանկային գաղտնիությամբ» հետաքննությունը, որն ինֆորմացիա էր պարունակում HSBC բանկի 100000 հաճախորդների և նրանց բանկային հաշիվների վերաբերյալ։

2017 թվականի փետրվարին կոնսորցիումը դարձավ ամբողջովին անկախ կազմակերպություն, որն այժմ ղեկավարվում է երեք կոմիտեների կողմից՝ ավանդական տնօրենների խորհուրդը, Խորհրդատվական կոմիտեն, որը բաղկացած է աջակիցներից և Հետաքննող լրագրողների միջազգային կոնսորցիումի ցանցային կոմիտեն[18]։

Նույն թվականի հուլիսին կազմակերպությունը ստացել է հասարակական կազմակերպության կարգավիճակ[18]։

2017 թվականին կոնսորցիումը, «McClatchy Company»-ը և «Miami Herald»-ը արժանացել են Պուլիտցերյան մրցանակի՝ Բացատրողական լուսաբանում անվանակարգում՝ «Պանամայի փաստաթղթերի, վեց մայրցամաքներից ավելի քան 300 լրագրողների համագործակցությամբ ստեղծված պատմությունների շարքի համար, որը նպատակ ունի բացահայտել թաքնված ենթակառուցվածքը և օֆշորում հարկային արտոնությունների համաշխարհային մասշտաբը»[19]։ Ընդհանուր առմամբ, Հետաքննող լրագրողների միջազգային կոնսորցիումը Պանամայի փաստաթղթերի համար արժանացել է ավելի քան 20 մրցանակի[20]։

Ուշագրավ հետաքննություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծխախոտագործության համաշխարհային արդյունաբերություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2008-2011 թվականներին Հետաքննող լրագրողների միջազգային կոնսորցիումը հետաքննել է համաշխարհային ծխախոտագործական արդյունաբերությունը՝ բացահայտելով, թե ինչպես են Philip Morris International և մի քանի այլ ծխախոտագործական ընկերություններն ինչ են անում՝ իրենց բիզնեսը Ռուսաստանում, Մեքսիկայում, Ուրուգվայում և Ինդոնեզիայում ընդլայնելու համար[21]։

Օֆշորային բանկերի բացահայտումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հետաքննող լրագրողների միջազգային կոնսորցիումն օֆշորային բանկերի վերաբերյալ հետաքննություններ անելու համար համագործակցել է The Guardian, BBC, Le Monde, the Washington Post, SonntagsZeitung, The Indian Express, Süddeutsche Zeitung և NDR լրատվամիջոցների հետ[22][23]։ Նրանք լուսաբանել են ամբողջ աշխարհում կառավարությունների կողմից կոռուպցիոն գործարքների, հարուստ մարդկանց կողմից հարկերի խուսափման մեխանիզմների և գաղտնի օֆշորային հաշիվների մասին[24]։

2011 թվականի հունիսին կոնսորցիումի հրապարակած հոդվածը պատմում էր, թե ինչպես է ավստրալացի գործարարն օգնել իր հաճախորդներին օրինական ձևով գրանցել հազարավոր օֆշորային ընկերություններ, որոնցից «որոշները հետո ներգրավվել են նավթի, զենքի և գումարների միջազգային գործարքներում»[25]։

2013 թվականի ապրիլին հրապարակված մի հոդված (Օֆշորային արտահոսք) պարունակում էր 130000 օֆշորային բանկային հաշիվների մանրամասներ, որոնցից որոշներով միջազգային հարկային խարդախություններ են կատարվել[26]։

2014 թվականի սկզբին Հետաքննող լրագրողների միջազգային կոնսորցիումը բացահայտեց, որ Չինաստանի քաղաքական և ֆինանսական էլիտայի բարեկամները խուսափում են հարկերից՝ օֆշորում թաքցնելով իրենց հարստությունը։

2019 թվականի հուլիսին հրապարակված Մավրիկիոսի արտահոսքը ցույց տվեց, թե Մավրիկիոսն ինչպես է օգտագործվել հարկերից խուսափելու համար։

2020 թվականի հունվարին Լուանդայի արտահոսքը բացահայտում էր, թե ինչպես է Անգոլայի ամենահարուստ կինը՝ Իզաբել դուշ Սանտուշ, օգտագործել արևմտյան խորհրդականներին՝ հարստություն կուտակելու նպատակով[27]։ Հետաքննությունը երևան հանեց տասնյակ կոռուպցիոն գործարքներ, որոնք դուշ Սանտուշին դարձրել էին Աֆրիկայի ամենահարուստ կինը, իսկ նավթով և ադամանդով հարուստ Անգոլային՝ աշխարհի ամենաաղքատ երկրներից մեկը[28]։ Հետաքննությունը ցույց տվեց, թե ինչպես էին դոս Սանտոսը և ամուսինը՝ Սինդիկա Դոկոլոն, կառուցել իրենց կայսրությունը՝ օգտվելով բազում գաղտնի օֆշորային տիրույթներից[29]։

Պանամայի փաստաթղթեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երկրներն իրենց քաղաքական, պետական պաշտոնյաներով կամ նրանց հետ փոխկապակցված անձանցով, որոնց անունը եղել է 2016 թվականի ապրիլի 15-ի արտահոսքում։

Գերմանական «Süddeutsche Zeitung» թերթն անանուն աղբյուրից ստացավ 11.5 մլն գաղտնի փաստաթղթեր, որն արտահոսք էր Պանամայում գործող «Mossack Fonseca» ընկերությունից[30]։ Այսպես կոչված Պանամայի փաստաթղթերը մանրամասն տեղեկատվություն էին պարունակում ավելի քան 214000 օֆշորային ընկերությունների մասին՝ ներառյալ բաժնետերերի և տնօրենների անուններ, որոնց թվում նաև կառավարության անդամներ կային, ավելի քան 40 երկրների կառավարության ղեկավարների բարեկամներ կամ նրանց հետ փոխկապակցված անձինք[12][14]։ Արտահոսքի պատճառով Իսլանդիայի վարչապետ Սիգմյունդյուր Դավիդ Գյուննլյոյգսոնը ստիպված էր հրաժարական տալ 2016 թվականի ապրիլի 5-ին[11]։ 2016 թվականի ապրիլի 4-ի դրությամբ փաստաթղթերի ուսումնասիրությանը[15] մասնակցել էր ավելի քան 107 մեդիա կազմակերպություն 76 երկրից[31]՝ ներառյալ «BBC Panorama»-ը և «The Guardian»-ը[31]։ Պանամայի փաստաթղթերի արտահոսքի հետևանքով Պակիստանի Գերագույն դատարանը միացյալ հետաքննական թիմ կազմավորեց՝ տվյալ գործը հետաքննելու համար և 2017 թվականի հուլիսի 28-ին վարչապետ Նավաս Շարիֆին զրկեց երբևէ պետական պաշտոն զբաղեցնելու իրավունքից։

Հետաքննող լրագրողների միջազգային կոնսորցիումը և «Süddeutsche Zeitung»-ը Պանամայի փաստաթղթերն ստացել են 2015 թվականին և բաժանել ավելի քան 80 երկրի 107 մեդիա կազմակերպությունների 400 լրագրողների միջև[31]։ Ըստ Նյու Յորք Թայմսի[11]՝

Aquote1.png Պանամայի փաստաթղթերը բացահայտում են մի ոլորտ, որը ծաղկում է միջազգային ֆինանսների բացթողումների և բացերի պատճառով։ Պարզ է դառնում, որ օֆշորային բանկերի և հարկային արտոնությունների վերահսկումը, որոնցից օգտվում են խարդախները, չի կարող իրականացվել միայն մեկ երկրի կողմից։ Հարկային մուտքերի կորուստը այս թաքնված համակարգի միայն մեկ հետևանքն է. ավելի վտանգավոր է դրա հասցրած վնասը ժողովրդավարությանը և տարածաշրջանային կայունությանը, երբ կոռումպացված քաղաքական գործիչներն իրենց գողացած ազգային ակտիվները հանրային աչքից թաքցնելու տեղ ունեն։ Aquote2.png


Դրախտային փաստաթղթեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երկրներն իրենց քաղաքական, պետական պաշտոնյաներով կամ նրանց հետ փոխկապակցված անձանցով, որոնց անունը եղել է 2017 թվականի նոյեմբերի 5-ի արտահոսքում։

2017 թվականին գերմանական «Süddeutsche Zeitung» թերթը ձեռք բերեց 13.4 մլն արտահոսած նիշքեր (հայտնի Պանամայի փաստաթղթեր անվամբ)[32][33]՝ հարկային արտոնությունների վերաբերյալ, որն արտահոսք էր Բերմուդյան կղզիներում գործող, աշխարհի ամենամեծ օֆշորային իրավաբանական ընկերությունից՝ «Appleby»-ից։ Փաստաթղթերը նրանք փոխանցեցին Հետաքննող լրագրողների միջազգային կոնսորցիումին, որն էլ՝ 95 մեդիա կազմակերպությունների[33]։ Բացահայտվեց, որ «Appleby» ընկերության կողմից օգտագործվող հարկային արտոնություններից շատերը գործում են Մեծ Բրիտանիայի տարածքի մեջ մտնող Կայմանյան կղզիներում, որն ընկերություններից կամ անձանցից հարկեր չի գանձում իր տարածքից դուրս աշխատած գումարներից[33][34]։ Դրախտային փաստաթղթերը բացահայտեցին աշխարհի ամենահզոր մարդկանց և ընկերությունների օֆշորային գործունեությունը[32]։

Պանդորայի փաստաթղթեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2021 թվական հոկտեմբերի 3-ից[35][36] Հետաքննող լրագրողների միջազգային կոնսորցիումը սկսեց հրապարակել 11.9 մլն արտահոսած փաստաթղթեր (ընդհանուր 2.9 TB ծավալով)։ Ըստ կոնսորցիումի՝ փաստաթղթերի արտահոսքը ֆինանսական թաքնված գործարքների դեռևս գոյություն ունեցող ամենամեծ բացահայտումն է, որը ներառում է փաստաթղթեր, լուսանկարներ, էլեկտրոնային նկարներ և էքզել ֆայլեր Պանամայում, Շվեյցարիայում և ԱՄԷ-ում գործող 14 ֆինանսական ընկերություններից[37][38]։ Այս արտահոսքն իր ծավալով գերազանցում է 2016 թվականին Պանամայի փաստաթղթերի արտահոսքին, որը պարունակում էր 11.5 մլն գաղտնի փաստաթղթեր[39][40][41][42]։

Տվյալների լրագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պանամայի փաստաթղթերի և Դրախտային փաստաթղթերի հետաքննությունների ժամանակ Հետաքննող լրագրողների միջազգային կոնսորցիումը սովորել և կիրառել է բազմազան տեխնոլոգիաներ տեռաբայթանոց կարգավորված և անկանոն տվյալների (օրինակ՝ էլեկտրոնային նամակներ, pdf-ներ, ինչպես պետքական ինֆորմացիան զտել տվյալներից) հիման վրա միջազգային համագործակցություն կազմակերպելու համար։ Օգտագործված տեխնոլոգիաներից էին Neo4J գրաֆիկական տվյալների շտեմարանի կառավարման համակարգը և «Linkurious»-ը՝ տվյալներ որոնելու և վիզուալացնելու համար[43]։ Տվյալներով հարուստ այս նախագծերում ներգրավված էին ոչ միայն փորձառու հետաքննող լրագրողներ, այլև տվյալների լրագրողներ և ծրագրավորողներ։

Մրցանակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հետաքննող լրագրողների միջազգային կոնսորցիումը երկու տարին մեկ շնորհում էր Դենիել Փերլի անվան մրացանակ՝ միջազգային հայտնի հետաքննության համար։ Ներկայումս մրցանակը չի շնորհվում[18][44][45][46][47][48]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «About the ICIJ - International Consortium of Investigative Journalists» (en-US)։ Վերցված է 2021-10-05 
  2. «ICIJ history - ICIJ» (en-US)։ Վերցված է 2021-10-05 
  3. Vasilyeva Natalya, Anderson Mae (3 April 2016)։ «News Group Claims Huge Trove of Data on Offshore Accounts»։ The New York Times։ Associated Press։ Վերցված է 4 April 2016 
  4. 4,0 4,1 «About»։ ICIJ։ 6 April 2016։ Արխիվացված է օրիգինալից 6 April 2016-ին։ Վերցված է 6 April 2016 
  5. 5,0 5,1 {{cite web|url=«About the ICIJ»։ www.icij.org 
  6. Beelman, Maud; Campbell, Duncan; Ronderos, Maria Teresa; Schelzig, Erik J. (January 2000), «Major Tobacco Multinational Implicated in Cigarette Smuggling, Tax Evasion, Documents Show», International Consortium of Investigative Journalists 
  7. «Gerard Ryle»։ ICIJ/ Center for Public Integrity 
  8. «About the investigation»։ www.icij.org։ Վերցված է 21 September 2020 
  9. «ICIJ/OCCRP Panama Papers project yields unprecedented access to high level offshore corruption»։ www.occrp.org (անգլերեն)։ Organized Crime and Corruption Reporting Project։ Վերցված է 2018-11-17 
  10. «The International Consortium of Investigative Journalists»։ ICIJ։ April 2016։ Վերցված է 6 April 2016 
  11. 11,0 11,1 11,2 Board The Editorial (5 April 2016)։ «The Panama Papers' Sprawling Web of Corruption»։ New York Times։ Վերցված է 6 April 2016 
  12. 12,0 12,1 12,2 12,3 Vasilyeva Natalya, Anderson Mae (3 April 2016)։ «News Group Claims Huge Trove of Data on Offshore Accounts»։ The New York Times։ Associated Press։ Վերցված է 4 April 2016 
  13. Garside Juliette, Pegg David (6 April 2016)։ «Panama Papers reveal offshore secrets of China's red nobility: Disclosures show how havens such as British Virgin Islands hide links between big business and relatives of top politician»։ The Guardian։ Վերցված է 6 April 2016 
  14. 14,0 14,1 «Panama Papers: The Power Players»։ International Consortium of Investigative Journalists։ Արխիվացված է օրիգինալից 4 April 2016-ին։ Վերցված է 3 April 2016 
  15. 15,0 15,1 Epatko, Larisa (4 April 2016)։ «Here's what we know so far about the leaked Panama papers»։ PBS։ Վերցված է 6 April 2016 
  16. «2000 Center for Public Integrity Annual Report»։ Center for Public Integrity։ 2000։ էջ 27։ Արխիվացված է օրիգինալից 18 October 2017-ին։ Վերցված է 7 April 2016 
  17. «Luxembourg tax files: how tiny state rubber-stamped tax avoidance on an industrial scale»։ The Guardian։ 5 November 2014 
  18. 18,0 18,1 18,2 «About the ICIJ»։ www.icij.org։ ICIJ։ Վերցված է 10 February 2015 
  19. «Explanatory Reporting»։ www.pulitzer.org։ Վերցված է 11 April 2017 
  20. «ICIJ's Awards»։ www.icij.org։ Վերցված է 21 September 2020 
  21. Pitzke Marc (2013-04-04)։ «Offshore Leaks: Vast Web of Tax Evasion Exposed»։ Spiegel Online։ Վերցված է 4 April 2013 
  22. «Offshore secrets: what is the Guardian investigation based on?»։ London: guardian.co.uk։ 25 November 2012։ Վերցված է 4 April 2013 
  23. Guevara, Marina Walker; Hager, Nicky; Cabra, Mar; Ryle, Gerard; Menkes, Emily. Who Uses the Offshore World (Report). Secrecy for Sale: Inside the Global Offshore Money Maze. International Consortium for Investigative Journalists. http://www.icij.org/offshore/who-uses-offshore-world։ Վերցված է 17 February 2015. 
  24. Ryle Gerard (28 June 2011)։ «Inside the shell: Drugs, arms and tax scams»։ Secrecy for sale: inside the global offshore money maze։ ICIJ։ Վերցված է 6 April 2016 
  25. Gerard Ryle (21 January 2014)։ «China's elite linked to secret offshore entities»։ ICIJ։ Վերցված է 21 January 2014 
  26. «Western advisers helped an autocrat's daughter amass and shield a fortune»։ www.icij.org։ Վերցված է 21 September 2020 
  27. «Luanda Leaks | Africa's richest woman exploited family ties, shell companies and inside deals»։ www.icij.org։ Վերցված է 21 September 2020 
  28. «Explore: How to build a business empire»։ www.icij.org։ Վերցված է 21 September 2020 
  29. «DocumentCloud 149 Results Source: Internal documents from Mossack Fonseca (Panama Papers) – Provider: Amazon Technologies / Owner: Perfect Privacy, LLC USA»։ Center for Public Integrity։ Վերցված է 4 April 2016 
  30. 31,0 31,1 31,2 «Panama Papers: Government announces creation of 'panel of experts'», BBC News (BBC), 7 April 2016, https://www.bbc.com/news/world-latin-america-35983950, վերցված է 7 April 2016 
  31. 32,0 32,1 «ICIJ releases new investigation: the Paradise Papers»։ International Consortium of Investigative Journalists (en-US)։ 5 November 2017։ Վերցված է 5 November 2017 
  32. 33,0 33,1 33,2 McIntire Mike, Chavkin Sasha, Hamilton Martha M. (5 November 2017)։ «Commerce Secretary's Offshore Ties to Putin 'Cronies'»։ The New York Times (en-US)։ ISSN 0362-4331։ Վերցված է 5 November 2017 
  33. «'Paradise Papers' documents touch Trump administration»։ POLITICO։ Վերցված է 5 November 2017 
  34. Miller Greg, Cenziper Debbie, Whoriskey Peter (October 3, 2021)։ «Pandora Papers - A Global Investigation - Billions Hidden Beyond Reach - Trove of secret files details opaque financial universe where global elite shield riches from taxes, probes and accountability»։ The Washington Post։ Վերցված է October 3, 2021 
  35. «Pandora Papers: A simple guide to the Pandora Papers leak»։ BBC News (en-GB)։ 2021-10-03։ Վերցված է 2021-10-03 
  36. «Offshore havens and hidden riches of world leaders and billionaires exposed in unprecedented leak - ICIJ»։ www.icij.org (en-US)։ Վերցված է 2021-10-03 
  37. «Pandora Papers: Secret wealth and dealings of world leaders exposed»։ BBC News։ Վերցված է 3 October 2021 
  38. «Bigger than Panama: Several Pakistani names on upcoming Pandora Papers | SAMAA»։ Samaa TV (en-US)։ Վերցված է 2021-10-02 
  39. «Pandora Papers: Exposé featuring financial secrets of high-profile individuals to be released Sunday»։ www.geo.tv (անգլերեն)։ Վերցված է 2021-10-02 
  40. «ICIJ set to release Pandora Papers same like Panama Papers»։ Dunya News։ Վերցված է 2021-10-02 
  41. Ghumman Faisal Ali (2021-10-02)։ «ICIJ 'to release' Pandora Papers (Panama-2) also involving Pakistanis tomorrow»։ GNN - Pakistan's Largest News Portal (en-US)։ Վերցված է 2021-10-02 
  42. Ghosh Shona (2017-11-08)։ «How a nerdy Swedish database startup with $80m in funding cracked the Paradise Papers»։ Business Insider։ Վերցված է 2018-11-17 
  43. «Razzle-Dazzle 'Em Ethics Reform»։ New York Times։ 26 June 2016։ Վերցված է 27 November 2015 
  44. Galvin Kevin (1996)։ «Buchanan Campaign Chief Has Military Ties»։ Associated Press 
  45. Goldstein Steve (1996-02-16)։ «'Outsider' Runs Filled With 'Insider' Advisers»։ Philadelphia Inquirer։ Վերցված է 19 June 2013 
  46. «Frequently Asked Questions»։ Center for Public Integrity։ Արխիվացված է օրիգինալից 15 June 2012-ին։ Վերցված է 2012-06-09 
  47. «The States Get a Poor Report Card»։ New York Times։ 19 March 2012։ Վերցված է 27 November 2015 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]