Հասարակական-տնտեսական ֆորմացիա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Հասարակական-տնտեսական ֆորմացիա, հասարակության պատմականորեն որոշակի տիպ, որը բնորոշվում է արտադրության եղանակով և, դրանով պայմանավորված, քաղաքական ու իրավական վերնաշենքով, հասարակական գիտակցության ձևերով։ Հասարակական-տնտեսական ֆորմացիա հասկացությունն առաջին անգամ մշակել է մարքսիզմը։ Այն պատմության մատերիալիստական ըմբռնման անկյունաքարն է, նյութական բարիքների արտադրության, փոխանակության ու սպառման պրոցեսում մարդկանց հասարակական հարաբերությունների ընթացքի ու զարգացման պարզաբանման բանալին։ Հասարակական-տնտեսական ֆորմացիա հնարավորություն է տալիս հասարակությունն իր զարգացման յուրաքանչյուր փուլում դիտել իբրև միասնական սոցիալական օրգանիզմ, որը ներառնում է հասարակական բոլոր երևույթներն իրենց օրգանական միասնության ու փոխներգործության մեջ։ Մարդկությանը հայտնի է միմյանց հաջորդափոխ հինգ հասարակական-տնտեսական ֆորմացիա՝ նախնադարյան-համայնական, ստրկատիրական, ֆեոդալական, կապիտալիստական, կոմունիստական։ Դրանցից յուրաքանչյուրն ունի ծագման ու զարգացման իր հատուկ օրենքները, միաժամանակ, յուրաքանչյուր ֆորմացիայում գործում են ընդհանուր օրենքներ, որոնցով դրանք միանում և կազմում են համաշխարհային պատմության միասնական պրոցեսը։ Որևէ կոնկրետ հասարակական-տնտեսական ֆորմացիայի հիմքը դրան յուրահատուկ նյութական բարիքների արտադրության եղանակն է՝ արտադրողական ուժերի և արտադրական հարաբերությունների միասնությունը։ Հասարակական-տնտեսական ֆորմացիայի զարգացումն արտահայտվում է նրա փուլերի հաջորդափոխման, առավել բարձր փուլի անցման մեջ (օրինակ, մինչմոնոպոլիստական կապիտալիզմից՝ իմպերիալիզմին, սոցիալիզմից՝ կոմունիզմին)։ Անցումը մի ֆորմացիայից մյուսին տեղի է ունենում նախորդ հասարակական-տնտեսական ֆորմացիայի զարգացման ու հասունացման, նորի կողմից հնի բացասման, նորի զարգացման ու հասունացման բազայի վրա հաջորդ ֆորմացիայի ձևավորման ուղիով, դասակարգային սուր պայքարում։ Ֆորմացիաների հաջորդափոխման տնտեսական հիմքը արտադրողական ուժերի զարգացումն է։ Դրանք հասունացման որոշակի փուլում հակադրվում են հին արտադրական հարաբերություններին, և արտադրության հին եղանակը նորով փոխարինելու անհրաժեշտություն է առաջանում։ Այն իրականացվում է արտադրողական ուժերի բնույթին արտադրական հարաբերությունների համապատասխանության օրենքի գործողությանը համապատասխան, սոցիալական հեղափոխության միջոցով։ Ստրկատիրական, ֆեոդալական և կապիտալիստական հասարակական-տնտեսական ֆորմացիաների տնտեսական հիմքը, բազիսը հակամարտ է, հիմնված է արտադրության միջոցների մասնավոր սեփականության, մարդու կողմից մարդու շահագործման հարաբերությունների վրա։ Դա դասակարգային հակամարտություններ է ծնում նյութական ու հոգևոր կյանքի բոլոր բնագավառներում։ Կոմունիստական հասարակական-տնտեսական ֆորմացիան զերծ է հակամարտ հակասություններից, իսկ նրա զարգացման ընթացքում արտադրողական ուժերի և արտադրական հարաբերությունների միջև ծագող հակասությունները հարթվում են վերջինները կաւոարելագործելու ուղիով։ Սովետական հասարակարգում սոցիալիզմը՝ կոմունիստական հասարակական-տնտեսական ֆորմացիայի առաջին փուլը, հաղթանակել է լիովին ու վերջնականապես, իսկ 1960-ական թթ. անցում է կատարվել սոցիալիզմի հասուն փուլին՝ զարգացած սոցիալիստական հասարակարգին։

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նյութեր Հայկական Սովետական հանրագիտարանից, էջ՝ 252

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 252 CC-BY-SA-icon-80x15.png