Jump to content

Հասան ալ-Սաբբահ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Հասան ալ-Սաբբահ
արաբ․՝ الحسن الصبّاح‎‎[1] և պարս.՝ حسن صباح
Դիմանկար
Ծնվել է1037[2][3][1]
ԾննդավայրՂոմ, Սելջուկյան սուլթանություն[2]
Մահացել էհունիսի 12, 1124[2][1]
Մահվան վայրAlamut, Nizari Ismaili state[2]
ԳերեզմանHassan Sabbah Mausoleum[2]
Քաղաքացիություն Սելջուկյան սուլթանություն, Ֆաթիմյանների խալիֆայություն և  Nizari Ismaili state
Մայրենի լեզուարաբերեն
Կրոնտասներկուականներ[4][3][5] և nizāriyya?[2][4][6]
ԿրթությունԱլ-Ազհարի մզկիթ և House of Knowledge?[7]
ԵրկերFusul-i Arba'ah?, Haft-Bab-i Baba Sayyidna?, The Tale of the Three Schoolfellows?, Sarguzasht-i Sayyidna? և Dastur al-Munajjimin?
Մասնագիտությունկրոնական առաջնորդ, զորավար, քաղաքական գործիչ, Նահանգապետ, herbalist, գրող, ինքնակենսագիր, da'i, աստվածաբան, ֆաքիհ, աստղագետ, աստղագուշակ, մաթեմատիկոս, փիլիսոփա և ուսուցիչ
ԱշխատատուAlamut Library?
Զբաղեցրած պաշտոններda'i? և Lord of Alamut?
 Hassan-i Sabbah Վիքիպահեստում

Հասան ալ-Սաբբահ (հայտնի նաև որպես Ալամութի Հասան I, պարս.՝ حسن صباح‎, արաբ․՝ حسن الصباح‎‎‎; 1037[2][3][1], Ղոմ, Սելջուկյան սուլթանություն[2] - հունիսի 12, 1124[2][1], Alamut, Nizari Ismaili state[2]), կրոնական և ռազմական առաջնորդ, նիզարի իսմայիլականության ճյուղի հիմնադիրը, որը լայնորեն հայտնի է որպես Հաշաշիններ կամ Ասասիններ[8][9]։ Նա նաև եղել է նիզարի իսմայիլական պետության հիմնադիր և կառավարման առաջնորդ՝ 1090-ից մինչև 1124 թվականը[10][11][12]։

Նա եղել է ոչ միայն զորավոր առաջնորդ, այլ նաև գիտնական՝ մաթեմատիկայի, հատկապես երկրաչափության, աստղագիտության և փիլիսոփայության մասնագետ, հատկապես իմացաբանության բնագավառում[13][14]։ Ըստ պատմությունների՝ Հասանը և պարսկական խորագետ Օմար Խայամը ուսանողական տարիներից եղել են մտերիմ ընկերներ[15]։ Նա և նրա հաջորդ առաջնորդները արևմուտքում հայտնի են դարձել որպես «Լեռների հին մարդը». անուն, որը հիշատակվում է Մարկո Պոլոյի գրառումներում որպես կրոնական ճյուղի առաջնորդի անունը։ Սա վկայակոչել է, որ բարձրադիր լեռը, որի վրա գտնվում է Ալամուտի ամրոցը, եղել է կրոնական ճյուղի տիրապետության տակ[16][17]։

Կենսագրություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աղբյուրներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հասան իբն Սաբբահի կյանքի մասին հիմնական աղբյուրը նիզաիրիական «Սարգոզաշթ-է Սեյեդնա» (պարս.՝ سرگذشت سیدنا‎) ստեղծագործությունն է, որը հայտնի է դարձել միայն ավելի ուշ պարսիկ հեղինակների կողմից կատարված մեջբերումների շնորհիվ[18]։ Հասանը նաև գրել է պարսկերենով տրակտատ՝ թալիմի դոկտրինի մասին, որը կոչվել է «Ալ-Ֆուսուլ ալ-Արբաա»[19]։ Տեքստը չի պահպանվել, բայց նրա հատվածները մեջբերվում են կամ վերաշարադրվում են աշ-Շահրաստանի և մի քանի պարսիկ պատմաբանների կողմից[19]։

Վաղ կյանք և իսմայիլականության ընդունում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
19-րդ դարի երևակայական փորագրություն, որը պատկերում է «Լեռների ծերունուն», ինչպես անվանել են Հասան իբն Սաբբահին։

Նրա լրիվ անունը, ըստ Ռաշիդ ադ-Դինի, Հասան իբն Ալի իբն Մուհամմադ իբն Ջաֆար իբն ալ-Հուսեյն իբն Մուհամմադ աս-Սաբբահ ալ-Համյարի/Հիմյարի Եմենի է: Ըստ Ջուվեյնի՝ Հասան իբն Ալի իբն Մուհամմադ իբն Ջաֆար իբն ալ-Հուսեյն իբն Մուհամմադ [իբն] աս-Սաբբահ ալ-Համյարի/Հիմյարի: Ըստ Իբն ալ-Ասիրի՝ Հասան իբն աս-Սաբբահ ալ-Եմենի ար-Ռազի[20]: Հասանի հայրը, ըստ Ռաշիդ ադ-Դինի, իր ծագումը կապել է նախաիսլամական հիմյարիտական Եմենի կառավարիչների հետ, իսկ ըստ Միրխոնդի՝ Խորասանի Թուս քաղաքի մոտ գտնվող գյուղից է եղել: Աղբյուրները հակասական տեղեկություններ են տալիս Հասանի ծննդավայրի մասին: Է. Բրաունը, Վ. Իվանովը և Լ. Վ. Ստրոևան Ջուվեյնիի տեղեկության հիման վրա ենթադրել են, որ նա ծնվել է Ռեյում, իսկ Մ. Հոջսոնը, Ի. Պետրուշևսկին և Ֆ. Դաֆթարին՝ Ղոմում, որտեղ Ալի աս-Սաբբահը տեղափոխվել է Կուֆայից:

Արևելքում լայն տարածում է ստացել «երեք ընկերներ մեդրեսեից» լեգենդը, համաձայն որի՝ Հասանը, Նիզամ ալ-Մուլքը և Օմար Խայամը միասին սովորել են Նիշապուրում իմամ Մուվաֆաքի մոտ։ Ընկերները երդում են տվել, որ նա, ով կյանքում կհասնի ավելի մեծ հաջողությունների, կօգնի մյուսներին։ Երբ Նիզամ ալ-Մուլքը դարձել է սելջուկյան սուլթանի վեզիր, Հասանը նրա պաշտպանության շնորհիվ պալատում պաշտոն է ստացել, բայց հետո վիզիրի միջամտությամբ արտաքսվել է՝ վերջինիս հետ մրցակցության հնարավորությունից վախենալով։ Նիզամ ալ-Մուլքի սպանությունը, որը կատարվել է նիզարիների առաջնորդի հրամանով, համարվել է վերջինիս անձնական վրեժը։ Այս լեգենդի պատմական անստույգությունը ապացուցվել է 19-րդ դարում է Բրաունի կողմից, ով ուշադրություն է դարձրել, որ Նիզամ ալ-Մուլքը ծնվել է շատ ավելի վաղ, քան Հասան աս-Սաբբահը և Օմար Խայամը[21]։

Իրականում Հասանը սովորել է Ռայ մեդրեսեում և իր վաղ կրթությունը ստացել տասներկուական շիա ավանդույթի շրջանակներում, որին պատկանել է իր ընտանիքը: Ռեյում՝ իսմայիլականության քարոզչության (այսպես կոչված դավա կամ դավաթ՝ «կանչ») գլխավոր կենտրոններից մեկում, երիտասարդ Հասանը հանդիպել է տեղացի իսմայիլականության դաիին՝ Ամիր Զարրաբին (զարաբ՝ մետաղադրամ հատող), ով ծանոթացրել է նրան իսմայիլականության ուսմունքին և կասկածներ սերմանել հայրերի հավատքի ճշտության վերաբերյալ։ Շփվելով դաի Աբու Նաջմ Սարաջի (սարաջ՝ «թամբագործ») հետ, ով մանրամասնորեն պատասխանել է նրա հարցերին, Հասանը համոզվել է իսմայիլիականության վարդապետության ճշմարտացիության մեջ։ Քարոզիչ Մումինը Հասանին ընդունել է իսմայիլականների շարքերը, և նա հավատարմության երդում է տվել այդ ժամանակվա իսմայիլական իմամին՝ Ֆաթիմյան խալիֆ ալ-Մուստանսիրին (1036-1094):

Ճանապարհորդություն Եգիպտոս

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1072 թվականի մայիս-հունիս ամիսներին Ռեյ եկած ‘Աբդ ալ-Մալիկ իբն Աթթաշը՝ Արևմտյան Պարսկաստանում սելջուկյան տարածքներում գլխավոր դա'ին, ուշադրություն է դարձրել նոր կրոնափոխին ու նշանակել նրան իր օգնական (նայիբ): 1074-1075 թվականներին Հասանը Իբն Աթթաշի հետ գնացել է Սպահան՝ Պարսկաստանի իսմայիլականների գաղտնի կենտրոն, որտեղ մնացել է մինչև 1076-1077 թվականները: Այնուհետև, Իբն Աթթաշի հրահանգով մեկնել է Ֆաթիմյանների մայրաքաղաք Կահիրե՝ շարունակելու կրթությունը կամ ծանոթանալու իսմայիլական հեղինակությունների հետ: Սպահանից դեպի Պարսկաստանի Ադրբեջան նահանգ անցնելով՝ Հասանը հասել է Միյաֆարիկին, որտեղ նա մթնեց տեղական կայդի հետ։ Նա արտաքսվել է քաղաքից՝ այն պատճառով, որ հրապարակային կերպով վիճարկում էր անհատի՝ առանց իմամ լինելու իրավունքն օրենքների մեկնաբանությունները վարելու։ Մոսուլ և Ռահբուով անցնելով՝ նա հասել է Գութա օազիս, որը շրջապատում էր Դամասկոսը։ Ամենակարճ ճանապարհը փակվել էր թուրք ռազմական առաջնորդ Օքսուզի կողմից, ուստի Հասանին ստիպված էր գնալ շրջադարձային ճանապարհով՝ Բեյրութ, Սայդ և Ակկա հարափող քաղաքներով դեպի Կեսարիա։ Մինայից նավով դուրս գալով՝ Հասանը յոթ օր անց հասել է Թինիս, ապա Մեմֆիս, և 1078 թվականի օգոստոսի 30-ին հասել է Կահիր։ Նա մնացել է Եգիպտոսում մինչև 1080 թվականի հունվար, նախ Կահիրում, ապա Ալեքսանդրիայում։

Աբդ ալ-Մալիք իբն Աթթաշը՝ Արևմտյան Պարսկաստանի սելջուկյան տարածքներում գտնվող գլխավոր դաի, ով ժամանել է Ռեյ 1072 թվականի մայիս-հունիսին, ուշադրություն է դարձրել նորադարձին և նշանակել նրան որպես իր օգնական: 1074/75 թվականներին Հասանը Իբն Աթաշին ուղեկցել է Սպահան՝ Պարսկաստանի իսմայիլիների գաղտնի կենտրոնը, որտեղ նա մնաց է մինչև 1076/1077 թվականը, այնուհետև Իբն Աթաշի ցուցումով նա գնացել է Ֆաթիմյանների մայրաքաղաք Կահիրե՝ ըստ երևույթին շարունակելու իր ուսումը կամ ծանոթանալու իսմայիլի իշխանությունների հետ։ Սպահանից Ադրբեջանի տարածքով ճանապարհորդելով՝ Հասանը ժամանել է Միաֆարիկին, որտեղ կոնֆլիկտի մեջ է մտել տեղի քադիի հետ։ Նա վտարվել է քաղաքից՝ կրոնական օրենքները մեկնաբանելու անհատի, ոչ իմամի իրավունքը հրապարակայնորեն վիճարկելու համար[22]: Մոսուլով և Ռահբայով նա հասանում է Դամասկոսը շրջապատող Ղութայի օազիս: Ամենակարճ ճանապարհը փակել է թուրք զինվորական Օքսիզը, ուստի Հասանը ստիպված է եղել շրջանցիկ ճանապարհով անցնել ծովափնյա Բեյրութով, Սայդայով և Աքքայով դեպի Կեսարիա։ Մինայից նավով նավարկելով՝ Հասանը յոթ օր հետո հասավ Տինիս, ապա՝ Մեմփիս, և 1078 թվականի օգոստոսի 30-ին հասավ Կահիրե։ Եգիպտոսում մնաց մինչև 1080 թվականի հունվարը՝ սկզբում Կահիրեում, ապա Ալեքսանդրիայում։

1060-ականներին Ֆաթիմյան պետությունը գտնվել է խորը ճգնաժամի մեջ։ 1062 թվականին Կահիրեի մոտ բախվեցին տարբեր բանակային խմբավորումներ (բերբերներ, թուրքեր, դեյլեմիտներ). թուրքական զորքերը ապստամբեցին խալիֆի դեմ և 1068-1069 թվականներին թալանեցին մայրաքաղաքի պալատներն ու գրադարանները։ Նեղոսի ջրի ցածր մակարդակը (1065–1072 թվականներին) բնակչության շրջանում առաջացրեց սով։ Ալ-Մուստանսիրը Սիրիայից կանչեց Ֆաթիմյանների մոտ ծառայության մեջ գտնվող հայ ռազմական առաջնորդ Բադր ալ-Ջամալուն, ով 1074 թվականին հայկական զորքերի ուժերով ճնշեց թուրքերի ապստամբությունը[23][24]։ Բադր ալ-Ջամալին քսան տարի եղել է պետության փաստացի կառավարիչը՝ միաժամանակ զբաղեցնելով վեզիրի, բանակների հրամանատարի (էմիր ալ-ջույուշ) և 1078 թվականից սկսած՝ էմիսարների առաջնորդի (դայի ադ-դու'աթ) պաշտոնները։ Սակայն, չնայած բոլոր ջանքերին, նա չկարողացավ պահպանել Սիրիայում գտնվող Ֆաթիմյան տիրույթները, և 1079 թվականին Դամասկոսը դարձավ Սելջուկյան իշխանության մայրաքաղաք։

Հասանի՝ Եգիպտոսում գտնվելու մասին աղբյուրները ներկայացնում են կասկածելի կամ հակասական տեղեկություններ։ Ռաշիդ ադ-Դինի համաձայն, բարձր պաշտոնյաները նրա ժամանման առիթով կազմակերպել են տոնական ընդունելություն։ Իբն ալ-Ասիրի և մի շարք այլ միջնադարյան պատմաբանների համաձայն՝ Հասանը ընդունելության է արժանացել խալիֆ ալ-Մուստանսիրի կողմից։ Իսկ Ռաշիդ ադ-Դինի և Ջուվեյնիի՝ «Սարգուզաշտ-ե Սայիդնա»-ին վերագրվող տվյալներով՝ Հասանը խալիֆին չի հանդիպել, սակայն խալիֆը նրա մասին տեղեկացված է եղել և բազմիցս գովեստի խոսքեր է ասել։ Հավանական է, որ և՛ տոնական ընդունելությունը, և՛ խալիֆի ընդունելությունը հորինված պատմություններ են, քանի որ Հասանը «երիտասարդ պրակտիկանտ էր եղել, հավանաբար, քիչ հայտնի, և պաշտոնյաները դժվար թե անհանգստանային նրան մեծ հանդիսավորությամբ պատվելու համար»[23]։

Վերադարձ Պարսկաստան

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երբ Հասանը գտնվում էր Կահիրեում՝ ուսանելով և քարոզելով, նա դժգոհություն առաջացրեց բանակի գլխավոր հրամանատար Բադր ալ-Ջամալիի մոտ[25]։ Հնարավոր է, սա կապված էր այն հանգամանքի հետ, որ Հասանը աջակցում էր Նիզարին՝ իսմայիլական իմամ-խալիֆ ալ-Մուստանսիրի ավագ որդուն, որպես հաջորդ իմամի թեկնածու։ Բադր ալ-Ջամալին կարճ ժամանակով Հասանին բանտարկեց։ Բանտի մինարեթի փլուզումը ընկալվեց որպես կանխագուշակում՝ Հասանի օգտին, և նա անմիջապես ազատ արձակվեց ու արտաքսվեց։ Նավը, որով նա ճամփորդում էր, վթարի ենթարկվեց, սակայն Հասանը փրկվեց և տեղափոխվեց Սիրիա։ Այցելելով Հալեպ և Բաղդադ՝ նա 1081 թվականին իր ճանապարհորդությունը ավարտեց Սպահանում։

Այժմ Հասանի կյանքը ամբողջովին նվիրած էր առաքելությանը։ Հասանը շատ ճանապարհորդել է ամբողջ Պարսկաստանում։ Հյուսիսային Պարսկաստանում, Կասպից ծովի հարավային ափին մոտակայքում, գտնվում են Էլբուրս լեռները։ Այս լեռները հանդիսանում էին ժողովրդի բնակավայրը, որը ավանդաբար դիմադրում էր արաբական և թուրքական նվաճման փորձերին։ Այստեղ նաև բնակվում էին շիա հավատացյալներ։ Հասանի գործունեության լուրը հասել էր Նիզամ ալ-Մուլքին, որն ուղարկել էր իր զինվորներին՝ հրահանգելով բռնել Հասանին։ Հասանը խուսափել է նրանցից և խորացել է լեռների մեջ։

Պետության ստեղծում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Աս-Սաբբահ. XIV դարի եվրոպական մանրանկարչության հատված

1090 թվականին իսմայիլիտները խորամանկությամբ գրավում են անառիկ ամրոցը Ալամուտի հովտում, որը գտնվում էր Իրանական բարձրավանդակի և Կասպից ծովի ափերի միջև (Ղազվին քաղաքից հյուսիս-արևելք): Գրավման համար հողը պատրաստել էր իսմայիլիտների քարոզիչ Հուսեյն Կաինի, որը բազմաթիվ բնակիչների դարձրել էր իսմայիլիտները։ Սելջուկյան ամրոցի հրամանատար Ալավի Մահդին գործել էր անորոշ՝ սկզբում հայտնելով, որ ընդունում է իսմայիլկանաությունը, ապա արտաքսում է իսմայիլիտներին ամրոցից, իսկ հետո կրկին թույլ տալիս նրանց մուտք գործել։ Այդ ժամանակ արդեն նրա հրամաններին չեն ենթարկվում։ Որոշ ժամանակ անց Հասանը, 1090 թվականի սեպտեմբերի 4-ին ներխուժելով ամրոց, հրամայեց կոմենդանտին վճարել երեք հազար ոսկե դինար և թույլ տվեց նրան հեռանալ։ Էմիր Յուրյուն-Տաշը, Ալամութի տերը, փորձեց վերականգնել ամրոցը, սակայն իսմայիլիտներին հաջողվեց, ծանր պաշարումից հետո, պահել ամրոցը։ 1092 թվականի փետրվար-մարտին Սուլթան Մելիք շահը ուղարկել էր Արսլան-Տաշի զորքերը՝ աս-Սաբբահի և նրա կողմնակիցների դեմ, որոնք ամրոցը պաշարել էին հունիս-հուլիս ամիսներին։ Ամրոցում եղել էր ոչ ավելի քան 60-70 մարդ և բավական քանակությամբ մթերքներ։ Հասանը ստիպված էր դիմել իր կողմնակիցներին Կազվինում, որոնք, հավաքելով 300 մարդուց բաղկացած ջոկատ, սեպտեմբերի-հոկտեմբերի ընթացքում հանկարծակի հարձակվեցին պաշարողների վրա և նրանց ստիպեցին փախչել։

1091/1092 թվականին իսմայիլիտների ապստամբությունը Քուհիստանում ավարտվեց հաջողությամբ, որտեղ նրանք աստիճանաբար գրավեցին Կաին, Թուն, Թուրշիզ, Զաուզան, Տաբաս, Խուր, Խուսպ և այլ քաղաքներ։ Սելջուկյան քաղաքներն ու ամրոցները գրավելուց հետո աս-Սաբբահը նշանակել է իր կողմնակիցներին՝ կուտվալներ (նահանգապետեր), ու մասնակիորեն չեղարկվել են գյուղական պետության կողմից ներմուծված հարկերը, պարտքերը և պարտավորությունները։ Սուլթան Քզըլ Սարուգի ղուլամը պաշարել էր Դարու ամրոցը, սակայն պատերազմական գործողությունները դադարեցվել էին Մելիք-Շահի մահվան պատճառով (1092 թվականի նոյեմբեր)։ 1099/1100 թվականին Հասանի գաղտնի կողմնակից, ռայիս Մուզաֆար Մուստոուֆին փոխանցել է նրան Գիրդքուհ ամրոցը, որը գտնվում էր Դամգանից մոտ։ 1091/1092 թվականներին Կուհիստանում իսմայիլիական ապստամբությունը հաջողությամբ ավարտվեց, որտեղ նրանք աստիճանաբար գրավեցին Կայն, Թուն, Թուրշիզ, Զաուզան, Թաբաս, Խուր, Խուսփ և այլ քաղաքները։ Սելջուկյան քաղաքներն ու բերդերը գրավելուց հետո ալ-Սաբբահը իր կողմնակիցներին նշանակեց քութվալներ (նահանգապետեր), ու մասնակիորեն չեղարկվել են գյուղական պետության կողմից ներմուծված հարկերը, պարտքերը և պարտավորությունները։ Սուլթան Կզըլ Սարուգի գայլը պաշարել է Դարու բերդը, սակայն Մալիք շահի մահվան պատճառով (1092 թվականի նոյեմբեր) դադարեցրել է ռազմական գործողությունները։ 1099/1100 թվականներին Հասանի գաղտնի աջակից Ռաիս Մուզաֆար Մուստաուֆին նրան է հանձնել Դամղանի մոտ գտնվող Գիրդքուհ ամրոցը[К 1]։

Հասանը մահացել է 1124 թվականին։ Նրա իրավահաջորդը Կիյա Բուզուրգ-Ումիդն էր։ Ալ-Սաբբա նահանգը նրա մահից հետո գոյատևեց ևս 132 տարի։

Նիզարիական ուսմունք

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հասան աս-Սաբահի ուսմունքը հայտնի է որպես դա՛վաթ-ի ջադիդ («նոր կոչ»):

Պատմաբաններն ու գիտնականները Հասան իբն Սաբբահին ճանաչել են որպես Նիզարի ասասինների հիմնադիր և նրանց դոկտրինի ստեղծող։ Դոկտրինը ձևավորվեց Նիզարի իշխանության պայքարի ընթացքում, երբ Նիզարը փորձել է հասնել Ֆաթիմիդների գահին Կահիրում։ Սա էլ հիմք հանդիսացավ Նիզարի Իսմայիլականության զարգացման համար՝ շիա իսլամում։ Այդ ժամանակվանից ի վեր, որպես կոնսերվատիվ բնույթի հիմնական տարր, Իսմայիլականության Իմամաթը ներառել է թաքնված իմամի գաղափարը՝ բացի այն տեսանելի իմամից, որը գործում է տվյալ ժամանակի համայնքում[26]։ Վերջինիս կարևոր գործը դոկտրինի տարածումն է և թաքնված իմամի հոգևոր առաջնորդությունը՝ ուսուցման տեխնիկաների մասնագետների կողմից կրթական կենտրոններում։

«Իսկական հավատացյալների» նվիրումը, ովքեր ունեն «բացարձակ հավատք» իրենց համոզմունքների նկատմամբ[27], ևս մեկ տարր է, որը սկիզբ է առել Սաբահի ժամանակներից Հյուսիսային Իրանում[28]։ Ասում են, որ նա այնքան բարեպաշտ էր, որ նույնիսկ իր որդիներից մեկին մահապատժի ենթարկեց, երբ նրան մեղադրեցին հարբեցողության մեջ[29]։

Նիզարի ասասինը նույնացվում է որպես ֆիդայի կամ նվիրյալ, «ով իր կյանքն առաջարկում է ուրիշների համար կամ որևէ հատուկ գործի ծառայության մեջ»[30]։

Անձնական կյանք

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հասան աս-Սաբբահը հայտնի էր իր ասկետական և խիստ կրոնական կենսակերպով։ Ալամուտի ամրոցի իր համեստ բնակարանում նա ժամանակի մեծ մասն անցկացնում էր կարդալով, գրելով և կառավարելով։ Ալամուտում բնակվելու 45 տարիների ընթացքում նա, ենթադրաբար, միայն երկու անգամ էր լքել իր սենյակը՝ բարձրանալու տանիք[31][32]։

Հասան աս-Սաբբահը, հավանաբար, ունեցել է մեկ կին, երկու դուստր և երկու որդի[32][33]։ Նրա կինը և դուստրերը ուղարկվել էին Գիրդքուհ՝ որպես ապահով վայր Շիրգիրի արշավանքի ժամանակ Ալամուտի դեմ. նրանք այլևս չեն վերադարձել և ապրում էին մանածագործությամբ[31]։ Նա մահապատժի է ենթարկել իր երկու որդիներին․ Մուհամմադին՝ խամրի (գինեմոլության) համար, իսկ Ուստադ Հուսեյնին՝ դայի Հուսեյն Քաինիի սպանության մեջ ենթադրյալ մասնակցության համար[32]։

Հասանը մեծապես հարգվոած է եղել նիզարական համայնքի կողմից, որի անդամները նրան կոչել են Սայյիդնա («Մեր վարպետը») և հաճախ այցելել են նրա դամբարանը Ռուդբարում, մինչև այն ոչնչացվել է մոնղոլների կողմից[32]։

Ժողովրդական մշակույթում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  • Բեթթի Բութուլը 1936 թվականին ֆրանսերենով հրատարակել է հանրաճանաչ գիրք «Մեծ ասասինների վարպետը» (Le grand maître des assassins)՝ նվիրված Հասան իբն Սաբահին[34]։
  • Վլադիմիր Բարտոլի 1938 թվականի «Ալամուտ» վեպը հիմնված է Հասանի իշխանության գալու վրա[35][36].
  • Նա Մարինա Ստեպնովայի «Վիրաբույժը» վեպի գլխավոր հերոսներից է։
  • Բորիս Ակունինի «Փոսը» գրքում գլխավոր չարագործը Է. Պ. Ֆոն Դորնը Հասանին անվանում է իր ուսուցիչ։ Է. Պ.-ի սյուժեի հիման վրա. Ֆոն Դորնը գրել է մի աշխատություն, որտեղ նա ներկայացնում է Հասան իբն Սաբբայի պատմության իր տեսլականը: «Փոսի» վեպի մի հատված ներկայացված է որպես հեղինակի կողմից իր ստեղծագործության բարձրաձայն ընթերցում։
  • Բրիտանական Hawkwind տիեզերական ռոք խումբը 1977 թվականի իրենց Quark, Strangeness and Charm ալբոմում ունեցել է «Hassan I Sahba» երգը][37]։
  • Հասան իբն Սաբբահը հաճախակի հիշատակվել է «Լեռան ծերունին» մականունով Ուիլյամ Ս. Բերոուզի շատ վեպերում, այդ թվում՝ «Նովա Էքսպրես», «Կարմիր գիշերվա քաղաքները», «Մեռյալ ճանապարհների տարածությունը» և «Արևմտյան հողեր»:
  • Պատկերված է թուրքական «Զարթոնք. Մեծ Սելջուկները» հեռուստասերիալում, որի ռեժիսորն է Գյուրքան Ույգունը[38][39]:
  • Հասանը կարևոր դեր է խաղում Fate-ի աշխարհում:[40][41][42].
  • Նկարահանվել է եգիպտական ​​«Ասսասիներ» հեռուստասերիալում, որի ռեժիսորն է Փիթեր Միմինը։

Նշումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. ↑ Հիմնադրելով նիզարիական քվազիպետություն Պարսկաստանի, Սիրիայի, Իրաքի և Լիբանանի լեռնային շրջաններում՝ աս-Սաբբահը բախվել է նոր հակառակորդի՝ ուժեղացող խաչակրաց պետություններին։ Ընդդիմանալով իսլամը մերժող և նրա քարոզիչներին հետապնդող մարդկանց՝ Հասանը սկսել է լայնորեն կիրառել ահաբեկչության և թիրախային սպանությունների գործելաոճը՝ իր իշխանությունը ամրապնդելու համար։ Նրա հրամանով ամենամոլի հետևորդները սպանություններ են իրականացրել մուսուլման և քրիստոնյա ազնվականների ու կառավարիչների նկատմամբ՝ հենց նրանց տներում։ Արդյունքում, հաշիշինների գործունեությունը միջնադարյան աշխարհում վախ ու անհանգստություն է տարածել։

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. 1 2 3 4 5 الزركلي خ. ا. الأعلام (արաբ.): قاموس تراجم لأشهر الرجال والنساء من العرب والمستعربين والمستشرقين — 15 — بيروت: دار العلم للملايين, 2002. — Vol. 2. — P. 193.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Encyclopædia Iranica / N. Sims-Williams, A. Ashraf, H. Borjian, M. Ashtiany — USA: Columbia University, 1982. — ISSN 2330-4804
  3. 1 2 3 https://web.archive.org/web/20240516003231/https://www.aljazeera.net/encyclopedia/2024/3/16/%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%B5%D8%A8%D8%A7%D8%AD-%D8%B2%D8%B9%D9%8A%D9%85-%D8%B7%D8%A7%D8%A6%D9%81%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B4%D8%A7%D8%B4%D9%8A%D9%86
  4. 1 2 حسن ح. إ. عبيد الله المهدي إمام الشيعة الإسماعيلية ومؤسس الدولة الفاطمية في بلاد المغرب (արաբ.) — القاهرة: دار نهضة مصر للطباعة والنشر والتوزيع, 1947. — P. 154. — 371 p.
  5. ↑ https://daraj.media/%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B4%D8%A7%D8%B4%D9%88%D9%86-%D8%A8%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%8A%D8%A9-%D8%A5%D8%B3%D9%85%D8%A7%D8%B9%D9%8A%D9%84%D9%8A-%D8%A5%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86-2-%D9%85%D9%86-%D9%87%D9%88/
  6. ↑ Daftary F. The Isma'ilis: Their History and Doctrines — 2ned, revised — 2007.
  7. ↑ https://web.archive.org/web/20230626223545/https://www.hindawi.org/books/37942742/13/
  8. ↑ Lewis, Bernard The Assassins: A Radical Sect in Islam. — N. Y.: Basic Books, 1968. — С. 38—65. — 166 p.
  9. ↑ «{{{2}}}» (անգլերեն).
  10. ↑ Frischauer, Willi (1970). «Chapter II». The Aga Khans. The Bodley Head. էջ 40. ISBN 0-370-01304-2.
  11. ↑ Lewis, Bernard (1967), The Assassins: a Radical Sect of Islam, pp 38-65, Oxford University Press
  12. ↑ Chisholm, Hugh (1911). «Ḥasan-e Ṣabbāḥ». Encyclopædia Britannica (11th ed.). Cambridge University Press.
  13. ↑ E. G. Brown Literary History of Persia, Vol. 1, p. 201.
  14. ↑ Nizam al-Mulk Tusi, pg. 420, foot note No. 3
  15. ↑ TARİHİ ROMANLARDA ÜÇ İSİM: NİZAMÜLMÜLK, HASAN SABBAH, ÖMER HAYYAM (թուրքերեն). Vol. 7. 2019. Վերցված է 2024 թ․ օգոստոսի 13-ին.
  16. ↑ Wasserman, James (2017 թ․ օգոստոսի 8). «A Note to the Reader on the Historical Context». Templar Heresy: A Story of Gnostic Illumination. Destiny Books. ISBN 978-1-62055-658-0.
  17. ↑ Daftary, Farhad (2012). Historical Dictionary of the Ismailis. Scarecrow Press. էջեր 15, 69. ISBN 9780810861640. Վերցված է 2020 թ․ սեպտեմբերի 23-ին.
  18. ↑ Daftary, 2007 [1990], էջ 311
  19. 1 2 Daftary, 2005, էջ 115
  20. ↑ Строева Л. В. Государство исмаилитов в Иране в XI–XIII вв. — С. 35.
  21. ↑ Французов С. А. Легенда об ассассинах и историческая реальность // Звезда. — 2008. — № 11. Архивировано из первоисточника 10 նոյեմբերի 2012.
  22. ↑ Ходжсон М. Орден ассассинов. — С. 58.
  23. 1 2 Строева Л. В. Государство исмаилитов в Иране в XI–XIII вв. — С. 40.
  24. ↑ Peter Malcolm Holt The Age of the Crusades: The Near East from the Eleventh Century to 1517. — Longman, 1986. — P. 12.
  25. ↑ Daftary, 2007 [1990], էջ 313
  26. ↑ Mumtaz, Ali Tajddin. «Hazar Imam». Ismaili Electronic Library and Database. Վերցված է 2018 թ․ մարտի 9-ին.
  27. ↑ Webel, Charles P. (2004). «Depicting the Indescribable: A Brief History of Terrorism». Terror, Terrorism, and the Human Condition. Palgrave MacMillan. էջ 25. ISBN 1-4039-6161-1.
  28. ↑ DTIC, US Army (2005). «Terror in Antiquity: First to Fourteenth Century A.D.». A Military Guide to Terrorism in the Twenty-First Century. U.S. Army DCSINT Handbook No. 1 (Version 3.0). Defense Technical Information Center.
  29. ↑ Crenshaw, Martha; Pimlott, John (1997). «The Assassins: a terror cult». International Encyclopedia of Terrorism. Fitzroy Dearborn. ISBN 1-57958-022-X.
  30. ↑ «Fedāʾī». Encyclopædia Iranica. Վերցված է 2018 թ․ հունվարի 8-ին.
  31. 1 2 Daftary, 2007 [1990], էջեր 343—344
  32. 1 2 3 4 Daftary 2007, էջեր. 343–344
  33. ↑ نسب, مسعود مطهری; سپاهی, مجتبی. «کاربرد رویکرد شناسی در مطالعات تمدن اسلامی». فصلنامه تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی (պարսկերեն). 9 (30): 7–34. ISSN 2252-0538.
  34. ↑ Bouthoul, Betty Le grand maître des assassins. — Armand Colin (réédition numérique FeniXX), 1936. — 200 p.
  35. ↑ «Ничто не истинно, все позволено: «Аламут» Владимира Бартола». 2022-07-05. Արխիվացված օրիգինալից 2022-12-20-ին. Վերցված է 2022-12-20-ին.
  36. ↑ «11 videojuegos que no sabías que están basados en libros» (իսպաներեն). 2017-12-27. Արխիվացված օրիգինալից 2022-12-20-ին. Վերցված է 2022-12-20-ին.
  37. ↑ Partridge, Christopher High Culture: Drugs, Mysticism, and the Pursuit of Transcendence in the Modern World. — Oxford University Press, 2018. — С. 102. — 472 p. — ISBN 978-0190459116
  38. ↑ «Пробуждение Великие Сельджуки 10 серия: Мелик-шах и Хасан ибн Саббах». 2022-11-30. Արխիվացված օրիգինալից 2022-12-20-ին. Վերցված է 2022-12-20-ին.
  39. ↑ «Шокирующая разлука в турецком сериале «Пробуждение: Великие Сельджуки»». Արխիվացված օրիգինալից 2022-12-20-ին. Վերցված է 2022-12-30-ին.
  40. ↑ «Fate/Stay night characters». Արխիվացված օրիգինալից 2023-02-28-ին. Վերցված է 2023-03-03-ին.
  41. ↑ «Ассасин». Արխիվացված օրիգինալից 2023-03-02-ին. Վերցված է 2023-03-03-ին.
  42. ↑ «Первый Хассан». Արխիվացված օրիգինալից 2023-03-02-ին. Վերցված է 2023-03-03-ին.

Գրականություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
ռուսերեն
  • Дафтари Ф. Краткая история исма'илизма: Традиции мусульманской общины / Пер. с англ. Л. Р. Додыхудоевой, Л. Н. Додхудоевой. — М.: ООО «Издательство АСТ»: «Ладомир», 2004. — 273 с. — (Историческая библиотека). — 4000 экз. — ISBN 5-17-021160-0
  • Петрушевский И. П. Ислам в Иране в VII—XV вв. (Курс лекций) / Отв. редактор проф. В. И. Беляев. — М.: Издательство Ленинградского университета, 1966. — 400 с. — 2320 экз.
  • Строева Л. В. Государство исмаилитов в Иране в XI–XIII вв. — М.: Наука, ГРВЛ, 1978. — 276 с. — 2400 экз.
  • Ходжсон М. Орден ассассинов / Пер. с англ. С. В. Иванова. — М.: Вече, Евразия, 2006. — 464 с. — (Тайные общества, ордена и секты). — 3000 экз. — ISBN 5-9533-1341-1
անգլերեն
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Հասան_ալ-Սաբբահ&oldid=10544679» էջից