Հայ-ադրբեջանական պատերազմ (1918-1920)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Հայ-ադրբեջանական պատերազմ
Հարավային Կովկասի խորհրդայնացում
Armenians baku1918.jpg
Հայկական բանակը Բաքվում
Թվական 1918-1920
Վայր Հայաստան, ԼՂՀ, Ադրբեջան
Արդյունք Ադրբեջանի և Հայաստանի խորհրդայնացում
Հակառակորդներ
Հայաստան Հայաստան
Flag of Armenia.svg Լեռնահայաստանի Հանրապետություն
Flag of the Centrocaspian Dictatorship.svg Կենտրոնական կասպիական բռնապետություն
Ադրբեջան Ադրբեջան
Օսմանյան կայսրություն Օսմանյան կայսրություն
ՌԽՖՍՀ ՌԽՖՍՀ
Ադրբեջանական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն Ադրբեջանական ԽՍՀ
Հրամանատարներ
Հայաստան Անդրանիկ Օզանյան
Հայաստան Դրաստամատ Կանայան
Ադրբեջան Սամեդ բակ-Սադիհ
Ադրբեջան Խոսրով բեկ-Սուլթանով
Կողմերի ուժեր
անհայտ անհայտ

Հայ-ադրբեջանական պատերազմ, ռազմական հակամարտություն Ադրբեջանի Դեմոկրատական Հանրապետության և Հայաստանի Առաջին Հանրապետության միջև, որը տեղի է ունեցել 1918-1920 թվականներին։ Այն նաև համարվում է ռազմական բախում երկու էթնիկական խմբերի՝ հայերի և ադրբեջանցիների միջև։ Հայ-ադրբեջանական պատերազմը տեղի է ունեցել երկու պետությունների անկախությունից մի քանի ամիս հետո։

1920 թվականին պատերազմի մեջ մտան նաև այլ պետություններ, Հայաստանի կողմում ի դեմս Մեծ Բրիտանիայի (Ինչպես նաև Կանադա, Նոր Զելանդիա, Ավստրալիա), իսկ Ադրբեջանի կողմում Օսմանյան Թուրքիայի, իսկ հետագայում նաև Ռուսաստանի Խորհրդային Ֆեդերատիվ Սոցիալիստական Հանրապետության: Պատերազմի սկիզբը ազդարարել է Ադրբեջանը՝ խախտելով զինադադարի պայմանագիրը։

1918 թվականին ադրբեջանական բանակը ռազմակալում է Շամշադինը, Զանգեզուրը, Նախիջևանը և Ղարաբաղը: Հայաստանի Առաջին Հանրապետությունը և Լեռնահայաստանի Հանրապետությունը միավորվում են և զորահրամանատար է նշանակվում Անդրանիկ Օզանյանը: Հետո նրան միանում է նաև Դրաստամատ Կանայանը (Դրո):

Հայաստանին հաջողվում է հաղթել ադրբեջանական բանակին և դուրս բերել ադրբեջանական ուժերին հայաբնակ տարածքներից, սակայն Ադրբեջանի Ժողովրդական Հանրապետության դաշնակից Թուրքիան իր ցամաքային զորքերը մտցնում է Հայաստան։ Թուրքիան և Ադրբեջանը սկսում են ինտերվացիա հայաբնակ տարածքներում, սակայն Մեծ Բրիտանիայի օգնությամբ հայկական և անգլիական բանակները ազատագրում են հայկական սահմանները և օկուպացնում Բաքուն:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայերի և ադրբեջանցիների առաջին բախումները տեղի են ունեցել դեռևս 1905 թվականին Բաքվում և պատմությանը հայտնի են հայ-թաթարական խռովություններ անվանումով։ Հետագայում այս հակասությունները տեղափոխվում են Անդրկովկաս և 1905 թվականի օգոստոսի 5-ին Շուշիում տեղի են ունենում անկարգություններ հայերի և ադրբեջանցիների մասնակցությամբ։ 1917 թվականի հոկտեմբերյան հեղաշրջումից հետո անարխիան կառավարեց տարածաշրջանում և էթնիկ հակամարտությունները վերածվեցին բաց պատերազմի։

Ղարաբաղի հայերը հույս ունեին, որ հայ-ադրբեջանական պատերազմը կավարտվեր Ղարաբաղի և Հայաստանի Հանրապետության միախմբմամբ, սակայն դա տեղի չունեցավ մինչ բրիտանական ուժերի ժամանելը՝ Անդրանիկ Օզանյանի գլխավորությամբ։

Մեծ Բրիտանիան ժամանեց Հայաստան հիմնականում երկիր ներթափանցած թուրքական հրոսակների հարձակումները ճնշելու համար, քանի որ Թուրքիան լինելով Առաջին աշխարհամարտում պարտված երկիր, պետք է որոշ ժամանակ չմասնակցեր ռազմական բախումներին։

Թուրքական հրոսակները շուտով ներթափանցեցին նաև Նախիջևան և Զանգեզուր: Այնտեղ նրանք հանդիպեցին հզոր դիմադրության տեղացիների կողմից։ Ի վերջո, պատերազմին միջամտեց նաև Խորհրդային Ռուսաստանը:

Խորհրդայնացնելով Վրաստանը, 11-րդ կարմիր բանակը օկուպացրեց նաև Հայաստանը և հռչակվեց Հայաստանի Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության անկախությունը։ Ադրբեջանը իր հերթին ինքնակամ մտավ ԽՍՀՄ-ի կազմ։ Հայ-ադրբեջանական պատերազմը ավարտվեց Հայաստանի և Մեծ Բրիտանիայի հաղթանակով։ Ղարաբաղը, Նախիջևանը, Շամշադինը և Զանգեզուրը մնացին Հայաստանի կազմում։

Նախիջևան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1918 թվականի աշնանը Մուդրոսի զինադադարի պայմանների համաձայն, թուրքական զորքերը դուրս են եկել Անդրկովկասի տարածք: Նախկին Երևան նահանգի հարավային գավառները՝ Շարուրը և Նախիջևանը պատք է մտնեին Հայաստանի Հանրապետության կազմի մեջ: Սակայն դա  հակասում էր տեղի մահմեդականների (հիմնականում ադրբեջանցիներ) ցանկություններին: Բացի այդ, թուրքական կառավարությունը հատուկ հրահանգ է տվել, ըստ որի հազարավոր թուրք զինվորականներ և սպաներ մնացել են Ադրբեջանում և Դաղստանում, որպեսզի նրանց պահեն իրենց ազդեցության տակ[1]:

Դեկտեմբերին Նախիջևանի Ջաֆարկուլի խանը հռչակեց պանթուրքական Արաքսի Հանրապետությունը, որը ընդգրկեց 1918 թվականի հունիսին Օսմանյան կողմից գրավված  Նախիջևանի, Սուրմալուի, Շարուրո-Դարալագեզի գավառների և նախկին Ռուսական կայսրության Երևանի և Էջմիածնի նահանգների հարավ-արևմուտքը: Այդ ժամանակ տեղի ջոկատները լավ զինված և կազմակերպված էին, որպեսզի խաբանեն կամ գոնե թուլացնեն հայկական հնարավոր հարվածները: 1919 թվականի հունվարի 26-ին հնարավոր արյունահեղությունը կանխվել է բրիտանացի գեներալ-մայորի միջոցով[2]:

Բրիտանական իշխանությունները չճանաչեցին Արաքսի Հանրապետությունը, կարծելով, որ նրա հռչակումը մեծ ոգևորություն կառաջացնի Թուրքիայում: Հանրապետությունը գոյատևեց ընդամենը 4 ամիս, սակայն այդ փաստը մնաց միայն թղթի վրա[3]:

Մեծ Բրիտանիայի գեներալ-նահանգապետը, որը  Նախիջևանի (բացառությամբ լեռնային շրջանների), Շարուրի և Երևանի գավառի պատասխանատուն էր[2], մինչև Վեդի-չայ գետը ընկած տարածքը ղեկավարում էր բրիտանացի սպա Լոութոնը (F. E. Laughton): Նրա աջակցությամբ, մասնավորապես, վերականգնվել է Անդրկովկասի և Պարսկաստանի երկաթուղային ու հեռագրային կապը[4]: Թիֆլիսում, Երևանում, Բաքվում և Նախիջևանում բրիտանական դեսպանատների միջև ծավալված բանակցությունների ժամանակ պայմանավորվածություն է ձեռք բերվել բրիտանական ստորաբաժանումների դուրսբերման մասին: Դրանք պետք է փոխարինվեին հայկական զորքերով՝ «Դրո»-ի (Դրաստամատ Կանայան) հրամանատարությամբ: Մայիսի 16-ին ամբողջ Շարուրը, Նախիջևանը և Գոլթնը պաշտոնապես անցան Հայաստանի հսկողության տակ, իսկ հունիսի սկզբին վերջին բրիտանական ստորաբաժանումները լիովին հեռացրել էին վիճելի տարածքը[5]:

Հայկական զորքերի մուտքը Նախիջևան, անմիջապես հանգեցրեց տեղական բնակիչների հետ հակամարտությունների, որոնք դժգոհում էին հայկական զորքերի և տեղի հայերի սպանությունների ու թալանչիների դեմ, և բնակեցված տարածքների փլուզումը, մահմեդական գույքի ոչնչացումը դարձավ սովորական[6]:

Մինչև հուլիսի սկիզբը պահպանվեց հարաբերական հանգիստը, երբ թաթարների ապստամբությունները (ադրբեջանցիներ) տարածվեցին Իջևանի հարավ-արևելքում: Հուլիս ամսվա վերջում ադրբեջանական կառավարության աջակցությամբ ապստամբները  վերահսկել են Ջուղայից մինչև Շահթախտ տարածքի երկաթգիծը[4]: Հայկական վարչակազմը դժվարությամբ դուրս եկավ Արաքսի հովտի և Օրդուբադի ու Դավալուի միջև ընկած տարածքից: Նախիջևանի նահանգի մեծ մասը ոչնչացվեց, բացառությամբ արևելյան ստորոտի, որտեղ Նախիջևանի հայկական կայազորը նահանջեց[4]: Շարուրն ու Նախիջևանը Սամեդ բեկ Ջամիլինսկու հրամանով գրավեցին ադրբեջանցի և թուրք ապստամբները: 1919 թվականի հունիսին այստեղ գտնվող հայերի մեծամասնությունը լքեց տարածաշրջանը[7]:

1919 թվականի դեկտեմբերի 18-ին Նախիջևանի արևելյան մասի հայերի դիմադրությունը խախտվել էր Ակուլիս քաղաքի կենտրոնում: Գոյատևող հայերը փախան Զանգեզուր[8]:

Ղարաբաղ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայ աշխարհազորայինները Ղարաբաղում

1918 թվականի մայիսից հետո Հայաստանը, Ադրբեջանն ու Վրաստանը հռչակեցին իրենց անկախությունը: Ադրբեջանի նորաստեղծ կառավարությունը թուրքական բանակի միջոցով ձգտում էր իրեն ենթարկել հայաբնակ Լեռնային Ղարաբաղը[9]: 1918 թվականի հուլիսի 22-ին Շուշիում հրավիրվել է արցախահայության 1-ին համագումարը, որը Լեռնային Ղարաբաղը հռչակել է անկախ վարչաքաղաքական միավոր: Ղարաբաղում Անդրկովկասի հայ-ադրբեջանական հակամարտության առաջին ամիսները հանգիստ էին: Սակայն 1918 թվականի սեպտեմբերի վերջին, Բաքվի հայերի կոտորածներից հետո, թուրք-ադրբեջանական զորքերը գրավեցին Շուշին: Շուշիի հայերը, փորձելով խուսափել Բաքվի կոտործներից, հնազանդվեցին օսմանյան-ադրբեջանական բանակին, մինչդեռ Լեռնային Ղարաբաղի շրջաններում մեծամասնություն էին կազմում տեղի հայ ռազմագերիների ղեկավարները և շարունակեցին դիմադրությունը մինչև Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտը[10]:

Ադրբեջանիցի հրետավորները Ղարաբաղում, 1920

1918 թվականի հոկտեմբերի Մուդրոսի զինադադարով օսմանյան զորքերը դուրս բերվեցին Ղարաբաղից, որից հետո այն գտնվում էր դիարխիայի վիճակում[11]:

Իրավիճակը մնում էր լարված: Շրջանում շարունակում էին մնալ ադրբեջանական և մասամբ թուրքական զորքերը, շարունակվում էր թալանը, հայ-մահմեդական բախումները: Իրավիճակը բարդացավ մեծ թվով ներգաղթյալների ներհոսքի պատճառով: Գեներալ Թոմսի գնահատմամբ ամբողջ Ղարաբաղում կուտակվել էին 40 հազար մարդ, որոնցից 30 հազար հայեր էին, իսկ 10 հազարը՝ մահմեդականներ[12]:

1918 թվականի նոյեմբերի 17-ին Բաքու ժամանած բրիտանական հրամանատարությունը, գեներալ-լեյտենանտ Թոմսոնի գլխավորությամբ, 1919 թվականի հունվարի կեսերին, մինչև Փարիզի խաղաղության կոնֆերանսը, Ղարաբաղը և Զանգեզուրը ճանաչեց Ադրբեջանի մաս: Մեծ Բրիտանիայի ադրբեջանամետ գործողությունները ցնցեցին  «փոքր դաշնակից» համարվող հայերին, հատկապես Խոսրով բեկ Սուլթանովը, որը հայտնի էր իր հակահայկական տեսակետներով, նշանակվեց Շուշիի, Ջևանշիրի, Ջեբրայիլի և Զանգեզուրի գավառապետների գլխավոր հրամանատար[13]: Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը իր հերթին Զանգեզուրի ու Ղարաբաղի գեներալ-նահանգապետ նշանակեց Արսեն Շահմազյանին, սակայն բրիտանական զինվորական իշխանությունները պահանջում էին նրան հետ կանչել[11]:

Ապրիլ-մայիս ամիսներին Վրաստանի իշխանությունների նախաձեռնությամբ Թբիլիսիում տեղի է ունեցել երիտասարդ հանրապետությունների միջև տարածքային և սահմանային խնդիրների լուծման վերաբերյալ կոնֆերանս: Կոնֆերանսին Հայաստանը առաջարկել է սահմանների բաժանումները կատարել էթնիկ հիմքերի վրա, իսկ Ադրբեջանը`տնտեսական: Ղարաբաղը բնակեցված էր հիմնականում հայերով, կոնֆերանսի ժամանակ Հայաստանը ցանկացավ ամրապնդել իրեն, քանի որ Ղարաբաղը համարվում էր  պատմական տարածք: Ցանկանալով տարածաշրջանը միացնել իրեն, Ադրբեջանը իր հերթին հայտարարեց, որ Ղարաբաղն ու Հայաստանը տնտեսական ոչ մի կապ չունեն միմիանց հետ: Այսպիսով, հայ և ադրբեջանցիների փոխադարձ բացառիկ դիրքերի պատճառով էթնիկ և տնտեսական սկզբունքների վերաբերյալ վիճելի տարածքների պատկանելության հարցում կոնֆերանսը փաստորեն ձախողվեց[14]:

Ադրբեջանը արգելեց Լեռնային Ղարաբաղի և իր միջև առևտրային փոխհարաբերությունները, ինչի պատճառով Լեռնային Ղարաբաղի բնակչությունը մատնվել էր սովի, որը, ըստ ԱՄՆ պաշտոնյաների, արվել է բրիտանացիների աջակցությամբ[15]: Սուլթանը ձեռնամուխ եղավ անկանոն քրդական-թաթարական հեծելագնդերի կազմակերպմանը, ինչպես Աբդուլ Համիդ II համիդիեները, որոնք ստեղծվել էին հայերին բնաջնջելու համար[16]:

Հունիսի սկզբին Ադրբեջանը  Լեռնային Ղարաբաղում համալրեց իր զորքերը և հունիսի 4-ին նրանք փորձում են վերահսկողության տակ վերցնել Շուշիի հայկական թաղամասերը, բայց դրանք անացան ապարդյուն[17]:

Մի քանի ամիս շարունակվող բախումներից հետո 1919 թվականի օգոստոսի 22-ին ղարաբաղյան 7-րդ վեհաժողովը կնքեց միջանկյալ համաձայնագիր Ադրբեջանի հետ, որի ժամանակ Ղարաբաղը ժամանակավոր անցավ Ադրբեջանին: Սա Սուլթանի անձնական, իսկ Ադրբեջանի ազգային հաղթանակն էր:Այս համաձայնագիրը Ադրբեջանին թույլ տվեց պահանջել Զանգեզուրը և Նախիջևանը[18], Արթի Արսլանյանը այս իրադարձությունները նկարագրում է հետևյալ կերպ[9]՝

Շուշիում կատարված դեպքերը ցույց տվեցին ադրբեջանական ուժերի գերակայությունը Լեռնային Ղարաբաղում: Նրանք հիասթափված էին Հայաստանի կառավարության Ղարաբաղին աջակցություն ցուցաբերելու կամ բրիտանական քաղաքականությանը հակազդելու անկարողությունից: Ղարաբաղի հայերը կանգնած էին ընտրութան առջև՝ շարունակել դիմադրությունը, որը կհանգեցներ մեծ կորուստների, թե ընդունել Ադրբեջանի գերիշխանությունը: Արտաքին օգնության բացակայության պատճառով Լեռնային Ղարաբաղն ընտրեց վերջին ճանապարհը: Երկար ու ցավագին բանակցություններից հետո Ղարաբաղի հայերը 1919 թվականի օգոստոսի 22-ին ստորագրված պայմանագրով ընդունեցին Ադրբեջանի իրավասությունը:

Բրիտանական հրամանատարության կողմից առաջարկվող մյուս գործողությունները եղել են Ղարաբաղից հայերի հեռացումը, հավանաբար ժամանակավորապես, ինչպես նաև Նախիջևանը Ադրբեջանին փոխանցելը, ինչպես նաև վերջինիս կողմից հայերի տեղահանումը: Այս առիթով Վիլյամ Մոնտգոմերի Թոմսոնն ասել է[9]՝

Տեղահանումը անհրաժեշտ կլինի, բայց ոչ մեծ մասշտաբով: Օրինակ, Ղարաբաղում հայկական հայապահպանությունը չի կարող մնալ, ինչպես այսօրվա դրությամբ, Իջևանի հարավ-արևելքում բնակվող թշնամի մահմեդականները: Երբ ամենավատ հարցերը լուծվում են, ժողովուրդների փոխհարաբերությունները կկարգավորվեն կամ կամավոր կերպով կգաղթեն իրենց հայրենակիցների կողմից կառավարվող երկիր:

Իսկ գեներալ-ղեկավար Վիլյամ Բիչը, Կովկասում բրիտանական ռազմական հետախուզության ժամանակ պնդում է հետևյալը՝

Երևանի նահանգի հարավ-արեւելյան հատվածը մեծամասամբ բնակեցված է թաթարներով, ուստի առաջարկվում է, որ Նախիջևանի տոհմային խառնաշփոթը պետք է անցնի դեպի Ադրբեջան: Գերուսկի և Շուշիից հայերը վերադառնան Կարսի տարածաշրջան և բնակություն հաստատեն Կարսի ու Բաթումի մարզերում:

Անհրաժեշտ չէ աջակցել Հայաստանի պահանջներին ուղղված Ելիզաբեթպոլին և Ախալքալաքին:

1920 թվականի սկզբին Փարիզի խաղաղության կոնֆերանսում Անգլիայի միջնորդութամբ Ղարաբաղը ճանաչվեց Ադրբեջանի մի մաս[19], որը պայմանավորված էր Կովկասում դաշնակից ամերիկացի գնդապետ Վիլամ Հասկելի զեկույցներով: Վերջինս առաջարկել է Ղարաբաղի և Զանգեզուրի հաստատումը Ադրբեջանի կազմում, իսկ Նախիջևանը բրիտանացի կամ ամերիկացի գեներալ-մայորի հսկողությամբ դառնա չեզոք գոտի:

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. By Andrew Andersen and Georg Egge. Armenia in the Aftermath of Mudros: Conflicting claims and Strife with the Neighbors
  2. 2,0 2,1 By Andrew Andersen and Georg Egge։ «Armenia in the Aftermath of Mudros: Conflicting claims and Strife with the Neighbors» 
  3. Charlotte Mathilde Louise Hille State Building and Conflict Resolution in the Caucasus. — С. 173.
  4. 4,0 4,1 4,2 Supplement:32184 // The London Gazette. — 7 January 1921. — С. 169.
  5. Charlotte Mathilde Louise Hille State Building and Conflict Resolution in the Caucasus. — С. 171.
  6. газ. "Азербайджан" // №128. — 1919.
  7. Andrew Andersen and Georg Egge։ «The Second Phase of Territorial Formation: Insurgencies, Destabilization and Decrease of Western Support» 
  8. Andrew Andersen and Georg Egge։ «The Second Phase of Territorial Formation: Insurgencies, Destabilization and Decrease of Western Support» 
  9. 9,0 9,1 9,2 Artie H. Arslanian. BRITAIN AND THE QUESTION OF MOUNTAINOUS KARABAKH. — MIDDLE EASTERN STUDIES / Vol. 16 /January 1980. — С. 92-104.
  10. Andrew Andersen and Georg Egge From Ashes and Dust: Rebirth of Armenia through the Collapse of Two Empires.
  11. 11,0 11,1 Нагорный Карабах в 1918—1923 гг.: сборник документов и материалов. Ереван, 1992, с. 202, документ № 129 Донесение дипломатического представителя Республики Армения в Грузии министру иностранных дел Армении о требовании британского командования выслать из Арцаха представителей армянского правительства. 8 мая 1919 г.
  12. Нагорный Карабах в 1918—1923 гг.: сборник документов и материалов. Ереван, 1992, с. 141, документ № 86
  13. Нагорный Карабах в 1918—1923 гг.: сборник документов и материалов. Ереван, 1992, с. 79, документ № 49 Письмо председателя IV Карабахского армянского национального съезда бакинскому армянскому национальному совету от 19 февраля 1919
  14. Г. П. Лежава /«Технологии этнической мобилизации» под. ред. М. Н. Губогло / Институт этнологии и антропологии РАН. Изд-во «ЦИМО», 2000. 372 с.45-48 — 372 ISBN 5-201-13753-9
  15. Hovannisian, Richard. The Republic of Armenia: Vol. I, The First Year, 1918—1919. Berkeley: University of California Press, 1971, стр 172 «American official reported that Shuttleworth condoned the Azerbaijani economic boycott of Karabakh and gave permission to starve Armenians into submission.»
  16. Walker Christopher J.։ Armenia and Karabagh: The Struggle for Unity։ Minority Rights Publications։ էջ 80 
  17. Hovannisian, Richard. The Republic of Armenia: Vol. I, The First Year, 1918—1919. Berkeley: University of California Press, 1971, с. 176 «The Counncil’s noncompliance prompted a menacing show of Azerbaijani arms on June 4. Soon the shops were shuttered, the marketplace deserted, and the anticipated sound of gunfire echoed over the city. The Armenians barricades and even the British misson came under hevy fire, but the Governator-General failed to dislogde the Armenian defenders.»
  18. Richard G. Hovannisian The Republic of Armenia: The first year, 1918-1919. — С. 188.
  19. Audrey L. Alstadt Karabakh and Zangezur // The Azerbaijani Turks: Power and Identity under Russian Rule.

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]