Հայոց ազգային վերածնունդ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Հայոց ազգային վերածնունդ, Օսմանյան կայսրությունում ազգայնականության բարձրացման ժամանակ հայերի ազգային-ազատագրական մտքի զարթոնք: Թուրքիան փորձում էր քողարկել սոցիալական կարիքները՝ ստեղծելով Թանզիմաթի դարաշրջանը, զարգացնելով թուրքական լծի տակ գտնվող ժողովուրդների ազգային-ազատագրական շարժումների աճը ՝ Օսմանիզմն ու Առաջին Սահմանադրական դարաշրջանը: Սակայն, համայնքների շրջանում՝ ներառյալ հայկական համայնքների, օսմանիզմը ողբերգական հետևանքներ ունեցավ, և Օսմանյան կայսրության Երկրորդ Սահմանադրական դարաշրջանը նույնպես փլուզվեց։

Հայ ազգային զարթոնքի ընթացքում Ազգային ժողովը Հայոց պատրիարքարանից Օսմանյան հայկական համայնքի մի շարք ժամանակավոր պարտադիր որոշումներ ստանձնեց: Հայկական վերնախավի շրջանում, Օսմանյան դինաստիայի բացարձակ միապետությունը փոխարինեց հանրապետականության գաղափարը, իսկ 1863 թվականին Հայաստանի Ազգային ժողովի ստեղծումը փոխարինեց «Միլլետ» համակարգի անդամակցությունը:

XIX դարում հայ իրականության մեջ սահմանադրական-խորհրդարանական գործունեության առաջին քայլը կարելի է համարել 1860 թվականի արևմտահայերի Ազգային սահմանադրությունը: Առանց պետականության, Կ. Պոլսի հայ համայնքը կարողանում է կազմակերպել իր գոյությունը և Ազգային ժողովի միջոցով ընդունել օրենքներ, կանոններ: Դրանք ներքին օգտագործման համար էին, սակայն կարևոր նշանակություն ունեցան արևմտահայության մեջ հարաբերությունների կարգավորման, որոշակի չափանիշներ հաստատելու համար:

Առաջին աշխարհամարտի տարիներին հայերը Օսմանյան ժողովրդավարության պատմության ընթացքում տատանվում էին կայսրության մեջ հայկական հանրապետություն թե ինքնավար տարածաշրջան ունենալու գաղափարների միջև, Սոցիալ դեմոկրատ Հնչակյան կուսակցություն և Ռամկավար ազատական կուսակցություններով ( Արմենական կուսակցություն ):

Զգալի տարբերություններ կային 1860 և 1863 թվականների սահմանադրությունների միջև: 1863 թվականի Սահմանադրության մեջ նվազեցվելէր պատրիարքի, եկեղեցու և հոգևորականության դերն Ազգային ժողովում: Սահմանադրության ամենամեծ թերությունն այն էր, որ չէր ապահովում արևմտահայերի կյանքի ու գույքի անվտանգությունը:

Սկզբնաղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նախապատմական-պատմական դարաշրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայկ Նահապետ

Ուրարտուի հայտնաբերումը 19-րդ և 20-րդ դարի հայ ազգայնականության մեջ մեծ դեր է խաղացել[1]:

Հայերն իսկական բնակիչներն են այն տերիտորիայի, որը կոչվում է պատմական Հայաստան: Ուրարտուի հայտնաբերումն ու նրա նախապատմական նախորդների հեռավոր փառքը, Արարատ լեռան հետ միասին դարձել է հայկական էթնոսի հզոր խորհրդանիշ, հատկապես սփյուռքում[2]:

Հայ ազգը միշտ էլ ունեցել է հայրենիք` Հայկական լեռնաշխարհը, սակայն միշտ չէ որ ունեցել է պետություն և միշտ չէ որ այդ պետության սահմանները համընկել են հայրենքի, այն է` Հայկական լեռնաշխարհի սահմանների հետ: Հենց պատմական նմանօրինակ իրավիճակների առատության պատճառով է, որ հայ մարդու մոտ ձևավորվել է առանձնահատուկ մոտեցում դեպի սեփական պետությունը : Այլ է խնդիրը ազգ-հայրենիք հասկացությունների համադրության ժամանակ. ի տարբերություն պետություն և հայրենքի հասկացությունների, որոնք մասնակիորեն հակադրվում են մեկը մյուսին, այստեղ արդեն նկատվում է հակառակ գործընթացը` հայրենիքը և ազգը որոշակիորեն նույնականացվում են: Նման իրավիճակը պայմանավորված է նախ և առաջ հայ մարդու հոգեբանական առանձնահատկություններով: Ի տարբերություն բազմաթիվ այլ ազգեր` հայերի մոտ հիմնականում բացակայում է իրենց հայրենքի նվաճման կամ եկվորության մասին ավանդույթները, որոնց փոխարեն գոյություն ունի այն համոզմունքը, որ հայերը Հայկական աշխարհում ոչ թե եկվորներ են, այլ տեղաբնիկներ, այսինքն` հայ ազգը, հայ ժողովուրդը, իսկ դրանից առավել վաղ հայկական ցեղախմբերն ապրում են լեռնաշխարհում «պատմության արշալույսից»: Սակայն հայ մտավորականները միշտ էլ փորձել են գտնել կամ այս համոզմունքները հաստատող կամ հերքող փաստեր: Հայ ազգի ծագման հիմնահարցի վերաբերյալ գոյություն ունեն բազմաթիվ մոտեցումեր, տեսություններ, որոնք կարելի է խմբավորել երկու մեծ կատեգորիաներում` հայ ազգի աստվածային ծագման գաղափարի կողմնակիցներ և էվոլյուցիոն տեսությունների կողմնակիցներ:

Հայ դասական դարաշրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Օսմանյան կայսրությունում, մինչև 18-րդ դարը, հայերի սոցիալական կառուցվածքը հիմնված էր «Միլլեթ» համակարգի վրա:

Հայերն առաջինն էին Օսմանյան կայսրությունում, որ կարգավիճակ ստացան: Հայերի կարգավիճակն ամրագրվեց 1863 թվականին, Հայոց ազգային սահմանադրությամբ՝ «Կրոնահամայնական ազգային կյանքը կարգավորող կանոնադրություն», որը տպագրվեց հայերեն և օսմաներեն: Սահմանադրությունը, որի մշակմանը մասնակցել է Գրիգոր Օտյանը՝ իբրև իրավաբան, հայության կրոնական, ազգային, մշակութային, հասարակական կյանքին վերաբերող կանոնադրություն էր։ Հայերը մինչ այդ ունեին միայն մեկ ներկայացուցչություն:

Հայ ազգը Օսմանյան կայսրությունում դավանանքային համայնք էր: Տեղական հարցերում կոնֆեսիոն համայնքները գործում էին ինքնավար տարածքներում: Հայկական համայնքը հայ առաքելական եկեղեցու ենթակայության տակ էր: «Միլլեթ» համակարգը մեծ իշխանություն ուներ, իրենք իրենց օրենքները ներկայացրեցին, հավաքեցին և հարկեր սահմանեցին: Հայերը կարողացան պահպանել իրենց երկրպագության տները՝ եկեղեցիները, ձեռք բերել հոգևոր գրականություն և կիրառել այն հայ ժողովրդի համար: Դրանք տեղական մակարդակում տրված իրավունքներ էին, որոնք սահմանափակվեցին 18-րդ դարի տնտեսական և տեխնոլոգիական զարգացմամբ: Օսմանյան քաղաքացիները ցանկանում էին ազգային մակարդակում իրավունքներ ունենալ:

Հայկական վերածնունդ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մկրտիչ Խրիմյան

Հայերի մեջ լուսավորությունը երբեմն կոչվում էր հայ ժողովրդի վերածնունդ: Առաջին լուսավոր աղբյուրը Մխիթարյան միաբանությանը պատկանող հայ վանականներն էին, երկրորդը՝ 19-րդ դարի հասարակական-քաղաքական զարգացումներն էին, հիմնականում «Ֆրանսիական հեղափոխությունը» և «ռուսական հեղափոխությունը»:

18-րդ դարում ստեղծվեցին նոր դպրոցներ, գրադարաններ և Արևմտյան Եվրոպայի համալսարաններում սովորելու հնարավորություն Օսմանյան կայսրության տարբեր մասսաների համար: Բողոքական միսիոներների առաջնային նպատակը մուսուլմանների և հրեաների դավանափոխությունն էր, իսկ շուտով, այդ ծրագրում ներգրավվեցին նաև ուղղափառ հայերին:

1831 թվականին ամերիկացի միսիոներ Ուիլյամ Գուդելը գալիս է Կ.Պոլիս և մինչև Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտը հաստատվում այստեղ: Բնակության առաջին իսկ օրվանից նա և շատ միսիոներներ զգալի ներդրումներ են կատարել հայերի կրթության համար: Նրանք շեշտը դրել են ոչ միայն տարրական կրթության վրա, այլև հիմնադրել են քոլեջներ և այլ ուսումնական հաստատություններ: Այդ ուսումնառությաան կենտրոնների թվում են Անտեպի կենտրոնական քոլեջը, Հարփուի Եփրատ քոլեջը, Մարսովանի Անատոլիի քոլեջը, Մարասի կենտրոնական աղջիկների քոլեջը, Սբ. Պողոսի ինստիտուտը Տարսոնում:

Կ.Պոլիսը 15-19 դարերու և այնուհետև` ընդհուպ մինչև Մեծ եղեռնը, արևմտահայ մշակույթի ամենախոշոր կենտրոնն էր` այս հասկացության լավագույն և սպառիչ իմաստով, որովհետև այն իր համազգային ընդգրկումներով ու ներգործությամբ խթանելէ ոչ միայն Օսմանյան Թուրքիայի հայկական, այլև բուն Հայաստանի քաղաքների ու գավառների ազգային կրոնական, լուսավորական ու մշակութային կյանքը: Այստեղ է լույս տեսել արևմտահայ անդրանիկ թերթը` «Լրո գիրը» (1832 թվական), որը, սակայն, «մէկ տարուան մէջ տեսաւ ծննդեան հետ մահն ալ»[3]:

Սուրբ Ղազար կղզի, Վենետիկ

Գոյություն ունեին քոլեջներ ՝ Սմիրնայի միջազգային քոլեջը, Բեյրութի Սիրիայի բողոքական քոլեջը և Ռոբերտ Քոլեջը, որտեղ բազմաթիվ հայ ուսանողներ կարողացան կրթություն ստանալ: Այստեղ նրանք շփվում էին լուսավորության դարաշրջանի և ֆրանսիական հեղափոխության արմատական գաղափարների հետ: Խոշոր սփյուռքի կրթված և ազդեցիկ անդամները փորձեցում էին լուսաբանել այս գաղափարները, միևնույն ժամանակ բարձրացնելով իրենց կրթական մակարդակը և ամրապնդելով իրենց ազգային ինքնությունը: Եվրոպական ինտելեկտուալ հոսանքները, ինչպիսիք ֆրանսիական հեղափոխության գաղափարներն էին, փոխանցվեվին 23.000 հայ ուսանողների միջոցով՝ 127 բողոքական ժողովների ժամանակ, 13.000 հաղորդողների և 400 դպրոցների հետ միասին[4]:

Օսմանական լծի տակ, ազգի լուսավոր ուղեղները ելք էին փնտրում ստեղծված փակուղուց: Այդ լուսավոր ուղեղներից մեկը դարձավ Մխիթար Սեբաստացին: Նա ծնվել է Օսմանյան կայսրությունում 1676 թվականին, Սեբաստիայում: Սովորել է Սեբաստիայի Սբ. Նշան, ապա՝ Էջմիածնի, Սևանի, Կարինի վանքերում: 1693 թվականին մեկնել է Բերիա (այժմ՝ Հալեպ), որտեղ ծանոթացել է կաթողիկե միսիոներների հետ: 1696 թվականին ձեռնադրվել է կուսակրոն քահանա, 1699 թվականին՝ վարդապետ: 1701 -ին Կոստանդնուպոլսում հիմնադրել է միաբանություն: 1705 թվականին Հռոմի իշխանություններից ձեռք բերելով վանք հիմնելու համաձայնություն՝ 1706 -ին Վենետիկին ենթակա Հունաստանի Մեթոն բերդաքաղաքում ձեռնամուխ է եղել վանքի կառուցմանը: 1712 թվականին Հռոմի պապը Սեբաստացուն շնորհել է աբբահոր կոչում: Խուսափելով թուրքական հարձակումներից՝ 1715 թ-ին միաբանությունը Կ.Պոլսից տեղափոխվել է Վենետիկ:

1717 թվականին Վենետիկի Ծերակույտը հրովարտակով Սբ. Ղազար կղզին շնորհել է Մխիթար Սեբաստացու միաբանությանը: Մխիթարյանների միաբանությունը առաջնակարգ նվիրվածություն էր ցուցաբերում հայերի նկատմամբ: Մտահոգված լինելով Հայաստանի մշակույթով և կրթական մակարդակով, Սեբաստացին մեծացրեց շփումը արևմտյան միսիոներների հետ: Նա դեմ էր Հայ Կաթողիկե Համայնքի անջատ գոյությանը Հայ Առաքելական Եկեղեցուց և ծավալել է գիտակրթական գործունեություն, շարունակել է պահպանել Հայ Առաքելական Եկեղեցու ավանդույթները, կառուցել է եկեղեցի, բացել դպրոց, զբաղվել է մատենագրությամբ, պատրաստել է միաբան-գործիչներ: Մխիթարյան Միաբանությունն աշխարհում միակ կաթողիկե համայնքն է, որը երբեք լատինացված չի եղել: Մխիթարյանների արարողությունները երբեք չեն եղել լատինածես և չեն կատարվել լատիներենով, այլ միմիայն հայերենով` համաձայն Հայ Առաքելական Եկեղեցու ծիսակարգի:

Իրենց հայրենակիցների շրջանում նրանց դերի ազդեցությունը մեծ է եղել ոչ միայն հավատքին ուղղորդելու, Աստծուն և եկեղեցուն ճշմարիտ ծառայության հարցում, այլև առողջ ազգային փառասիրության և ինքնահարգանքի մեջ: Մշակույթի և առաջադիմության առաքյալները խիստ արդարությամբ դեգրադացիայից պահպանել են իրենց երկրի լեզուն և գրականությունը: Այդպիսին են եղել հայ ազգի փրկիչները: Առանձնակի ուշադրության են արժանի Ղևոնդ Ալիշանի թողած անգնահատելի բազմահատոր գրական և թարգմանչական ժառանգությունը: Հայր Ղևոնդ Ալիշանը Վենետիկի Մխիթարյան միաբանության անդամ էր: 1885 թվականին Եվրոպայի Հայ հայրենասիրական ընկերությունը կոչ է արել նրան ստեղծել առաջին ժամանակակից հայկական դրոշը: Ալիշանը Ֆրանսիայի ազգային դրոշի կողմից ոգեշնչված դրոշ էր պատրաստել, որն այսօր ճանաչվել է որպես «Ազգայնական Հայաստանի դրոշ»: Նրա գույները կարմիր, կանաչ և կապույտ էին, համապատասխանաբար ներկայացնում էին գույների խումբ, որը Նոյը տեսավ Արարատ լեռան վրա վայրէջք կատարելուց հետո:

1863 թվականին օսմանյան հայերին ծանոթացրեցին Թանզիմաթի ընդլայնման խոշոր բարեփոխումներին: Բարեփոխումների արդյունքում, որն իրականացվում էր զինված ուժերում, օսմանյան բանակը դարձավ առավել մարտունակ, չնայած տարածքային կորուստների, հատկապես Բալկաններում, որտեղ ստեղծվեցին մի քանի անկախ պետություններ: Հայաստանի Ազգային Սահմանադրությունը (կազմված 150 հոդվածներից, Նահապետ Ռուսինյանի, Սերվիչենի, Նիկողոս Բալյանի, Գրիգոր Օդյան և Գրիգոր Մարգոսյանի կողմից) սահմանել է Օսմանյան կայսրությունում հայերի վիճակը, ինչպես նաև ներկայացրել է պատրիարքի հեղինակությունը կարգավորող կանոնակարգեր[5]: «Հայկական Սահմանադրությունը» և Հայաստանի Ազգային ժողովը հայերի շրջանում դիտարկվել է որպես առաջադեմ կազմակերպություն:

Խրիմյան Հայրիկն աշխատում էր բարձրացնել ՀՀ Ազգային ժողովի ենթահանձնաժողովների ազդեցությունը: Ազգային ժողովն ուներ գլխավոր խորհուրդ Կոստանդնուպոլսում և ենթախորհուրդներ գավառական կենտրոններում: Հիմնական ժողովը բաղկացած էր 120 հայ ազնվականներից և 20 հոգևորականներից: Վեհաժողովը մայրաքաղաքում հազվադեպ էր հանդիպում: Տեղական հավաքներում չէին արձագանքում համայնքի աղքատ անդամների բողոքներին: 1880 թվականին հարուստ և ազդեցիկ հայերը համակրանք չէին տածում ազգային անկախության կամ ինքնավարության գաղափարների հանդեպ: Մկրտիչ Խրիմյանը աշխատում էր բարձրացնել ենթախորհուրդների ազդեցությունը Անատոլիայի արևելյան քաղաքներում: 1892 թվականին Խրիմյան Հայրիկը միաձայն ընտրվեց Ամենայն հայոց կաթողիկոս: Օսմանյան այս երկու բարեփոխումները, որոնք օրենսդրորեն սոցիալական փոփոխությունների տեսականորեն կատարյալ օրինակներ էին, լուրջ սթրես առաջացրեցին Օսմանյան քաղաքական և վարչական կառուցվածքի նկատմամբ: Հայ ազնվականները երջանիկ էին և նրանք էին տնտեսական համակարգերի սեփականատերերը:

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Rise of nationalism under the Ottoman Empire

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Redgate Anne Elizabeth (2000)։ The Armenians։ Wiley։ ISBN 978-0-631-22037-4 , p. 276.
  2. Anne Elizabeth Redgate, The Armenians, Cambridge University Press, 1995, 978-0-521-48065-9, p. 276.
  3. Գալեմքարյան Գր.,Պատմութիւն Հայ Լրագրութեան, Վիէննա, 1893, էջ 35,36:
  4. G. Warneck, Outline of a History of Protestant Missions (Edinburgh and London, 1901), p. 241.
  5. Richard G. (EDT) Hovannisian "The Armenian People from Ancient to Modern Times", page 198