Հայոց Ցեղասպանութիւն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Marcharmenians.jpg

Հայոց Ցեղասպանութիւն կամ Մեծ Եղեռն (թուրք.՝ Ermeni Soykırımı, անգլ.՝ Armenian Genocide), Օսմանեան կայսրութեան իշխանութեան ղեկին կանգնած «Իթթիհատ վէ թերաքքը» (Միութիւն եւ Յառաջդիմութիւն) կուսակցութեան կողմէ կազմակերպուած ցեղասպանութիւն[1][2], որուն հետեւանքով 1915-1923 թուականներուն[3][4][5] զանգուածային տեղահանութեան ենթարկուած եւ բնաջնջուած է Օսմանեան կայսրութեան նահանգներու, ներառեալ՝ Արեւմտեան Հայաստանի հայ բնակչութիւնը։ Պայմանականօրէն Ցեղասպանութեան օր կը համարուի 1915 թուականի Ապրիլ 24-ը, երբ շուրջ 600 հայ մտաւորականներ կը ձերբակալուէին Կոստանդնուպոլսոյ մէջ։

Լայն իմաստով Հայոց Ցեղասպանութիւնը կը ներառնէ 1894-1923 թուականներուն Օսմանեան կայսրութեան եւ Թուրքիոյ տարբեր վարչակարգերուն կողմէ ծրագրուած ու հայ ժողովուրդին դէմ շարունակաբար իրականացուած ցեղասպանական քայլերը, հայրենազրկումը, հայութեան ոչնչացման ուղղուած զանգուածային կոտորածները, ցեղային զտումները, հայկական մշակութային ժառանգութեան ոչնչացումը, ինչպէս նաեւ ցեղասպանութեան ժխտումը, պատասխանատուութենէն խուսափելու, կատարուած ոճիրներն ու անոնց հետեւանքները լռութեան մատնելու կամ արդարացնելու բոլոր փորձերը իբրեւ ոճիրի շարունակութիւն եւ նոր ցեղասպանութիւններ իրականացնելու խրախուսանք:

Հայերու ցեղասպանութիւնը իրականացած է քանի մը փուլերով՝ զինուորներու զինաթափում, ընտրողական տարհանում սահմանամերձ շրջաններէն, Տեղահանութեան մասին օրէնքի որդեգրում, զանգուածային տեղահանութիւն եւ սպանութիւն։ Որոշ պատմաբաններ կ՚ընդգրկեն անոր մէջ 1890-ական թուականներու ջարդերը, Զմիւռնիոյ ջարդը եւ թուրքական զօրքերու գործողութիւնները Անդրկովկասի մէջ։

Ցեղասպանութեան հիմնական կազմակերպիչները կը համարուին Երիտասարդ Թուրքերու (Միութիւն եւ Յառաջդիմութիւն կուսակցութեան) գլխաւոր առաջնորդները՝ Թալէաթ, Էնվեր եւ Ճեմալ, ինչպէս նաեւ «Յատուկ կազմակերպութեան» ղեկավար Պեհաէտտին Շաքիր։ Հայերու ցեղասպանութեան զուգահեռ, Օսմանեան կայսրութեան մէջ տեղի ունեցած են ասորիներու եւ Պոնտոսի յոյներու ջարդերը։ Օսմանեան կայսրութենէն բռնագաղթած եւ Մեծ Եղեռնը վերապրած հայերը յառաջացուցած են Սփիւռքի մեծ մասը։

Օսմանեան կայսրութեան մէջ հայերու[6][7][8] եւ նացիական Գերմանիոյ կողմէ հրեաներու զանգուածային ոչնչացումը բնութագրելու համար Ռաֆայէլ Լեմքինը (Raphael Lemkin) ստեղծած է «ցեղասպանութիւն» եզրոյթը։ Հայերու ցեղասպանութիւնը ամենէն աւելի ուսումնասիրուածը կը համարուի պատմագրութեան մէջ՝ Ողջակէզէն (Holocaust) ետք[9]։ 24 Մայիս 1915ի համատեղ յայտարարութեամբ դաշնակից երկիրները (Մեծն Բրիտանիա, Ֆրանսա եւ Ռուսական կայսրութիւն) առաջին անգամ ըլլալով «մարդկութեան դէմ ոճիրներ» բանաձեւումը մուծեցին՝ հայերու զանգուածային սպանութիւնները որակելու համար[10]։

Բովանդակություն

Օսմանեան Կայսրութեան Բնակչութիւն Եւ Եզրաբանութիւն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայ բնակչութեան տեղաբաշխումը Օսմանեան կայսրութեան արեւելեան շրջաններուն մէջ (Արեւմտեան Հայաստան) 1896 թուականին

19-րդ դարու վերջերուն Օսմանեան կայսրութեան բնակչութիւնը ցեղային առումով բազմազգ էր։ Անոր մէջ կը մտնէին քանի մը իսլամական ժողովուրդներ՝ թուրքեր, քիւրտեր, արաբներ, չերքեզներ, եւ Հիւսիսային Կովկասէն ու այլ տեղերէ վերաբնակեցուածներ։ Քրիստոնեայ ժողովուրդներու մէջ կ՛առանձնանային հայերը, յոյները, պուլկարները եւ այլն։ Օսմանեան կայսրութեան մէջ կ՛ապրէին նաեւ հրեաներ եւ այլ ժողովուրդներ։

Մինչեւ 20-րդ դարու սկիզբը «թուրք» (թուրք.՝ Türk) ազգանունը կ՛օգտագործուէր նուաստացուցիչ իմաստով։ «Թուրքեր» կը կոչուէր Անատոլիոյ թրքալեզու բնակչութիւնը՝ ակնյայտ արհամարհանքով անոր տգիտութեան հանդէպ (օրինակ՝ kaba türkler՝ «կոպիտ թուրքեր»)[11]։ 20-րդ դարու սկիզբը, երիտթուրքերու իշխանութեան գալով, թրքական ազգայնամոլ քաղաքականութիւնը աւելի ակնյայտ դարձաւ. փանթուրքիզմը դարձաւ հիմնական գաղափարախօսութիւնը, իսկ «թուրք» ազգանունը կորսնցուց բացասական իմաստը։ Բայց շատ արաբներ կը շարունակէին իրենց համարել «օսմաններ» մինչեւ կայսրութեան գոյութեան վերջը[12]։

Օսմանեան կայսրութեան անկման նախորդող ժամանակաշրջանին մուսուլման բնակչութեան նոյնականացման համար, եթէ անոնք որոշակի ցեղային խումբեր էին (ինչպէս, օրինակ, քիւրտական քոչուոր ցեղերը), կ՛օգտագործուէին «մուսուլմաններ» կամ «օսմաններ» եզրերը, թէեւ աւելի խիստ դիտարկելու պարագային «օսմաններ» կարելի է անուանել նաեւ հայերը։ Նախքան Առաջին Աշխարհամարտին աւարտը, կայսրութեան պետական մարմինները բնութագրելու համար հիմնականօրէն կ՛օգտագործուէր «օսմանեան» եզրոյթը, աւելի հազուադէպ՝ «թրքական», թէեւ այս ընդունուած անուանում է ռուսական պատմագրութեան մէջ (օրինակ՝ Ռուս-թրքական պատերազմ (1877-1878))։

Հայերու սպանութիւններուն մէջ մասնակցութիւն ունէին շատ իսլամական ցեղեր, ինչպէս՝ քիւրտերը եւ չերքեզները, բայց այս գործողութիւնները կը կատարուէին հիմնականօրէն թուրք պաշտօնեաներու կարգադրութեամբ[Ն 1][13]։

Օսմանեան Կայսրութիւն եւ Հայկական Հարցի Յառաջացում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Օսմանեան կասրութեան հայերը, չ'ըլլալով մահմետականներ, կը համարուէին երկրորդ տեսակի քաղաքացիներ՝ զիմմիներ: Հայերուն արգիլուած էր զէնք կրել, անոնք պէտք է վճարէին աւելի բարձր հարկեր: Հայ քրիստոնեաներն իրաւունք չունէին վկայել դատարանին մէջ:

Չնայած հայ բնակչութեան 70%-ը աղքատ էր, մահմետականներուն մօտ տարածուած էր «գործարար յաջողութիւններով խորամանկ ու յաջողակ հայու կարծրատիպը: Հայերուն հետ թշնամանքն կ'աւելանար քաղաքներուն մէջ չլուծուած սոցիալական խնդիրներու եւ գիւղական տնտեսութիւններու մէջ ռեսուրսներու համար պայքարի հետեւանքով: Իրադրութիւնը կը բարդանար մուհաժիրներու՝ Կովկասէն (Կովկասեան եւ 1877-78 թուականներու ռուս-թրքական պատերազմէն ետք) եւ նոր կազմաւորուած պալքանեան պետութիւններէն փախստականներու ներգաղթի պատճառով: Քրիստոնեաներու կողմէ իրենց հողերէն վտարուած փախստականներն իրենց ատելութիւնը կը թափէին տեղացի քրիստոնեաներուն վրայ: Անձնական կեանքի եւ համընդհանուր անվտանգութեան դէմ ոտնձգութիւնները, ինչպէս նաեւ անոնց վիճակի միաժամանակեայ վատթարացումը Օսմանեան կայսրութեան մէջ յանգեցուցին այսպէս կոչուած «հայկական հարցի յառաջացման՝ որպէս աւելի ընդհանուր Արեւելեան հարցի մի մաս:

1882 թուականին Էրզրումի նահանգին մէջ ստեղծուեցաւ առաջին հայկական միաւորումներէն «գիւղատնտեսական միաւորումը», որ կոչուած էր պաշտպանելու հայերուն, քիւրտերուն եւ այլ քոչուոր ցեղերու կողոպուտներէն: 1885 թուականին ստեղծուեցաւ առաջին հայկական քաղաքական կուսակակցութիւնը՝ Արմենական կուսակցութիւնը, որու գաղափարախօսութեան հիմքին մէջտեղի հայերու ինքնորոշման ձեռքբերումն էր լուսաւորականութեան եւ քարոզչութեան ճանապարհով, ինչպէս նաեւ ռազմական պատրաստութեան իրականացում պետական ահաբեկմանը դիմակայելու համար: 1887 թուականին հիմնուեցաւ Սոցիալ-Տեմոգրադական Հնչակեան Կուսակցութիւնը, որու նպատակն էր բոլոր էթնիկական խումբերու մասնակցութեամբ յեղափոխութեան ճանապարհով Թրքահայաստանի ազատագրումը եւ անկախ սոցիալիստական պետութեան ձեւաւորումը: Եւ վերջապէս, 1890 թուականին Թիֆլիսի մէջ կայացաւ ամէնաարմատական կուսակցութեան՝ Դաշնակցութեան առաջին համագումարը: Կուսակցութեան ծրագիրը կը նախատեսէր ինքնավարութիւն Օսմանեան կայսրութեան կազմին մէջ, բնակչութեան բոլոր խումբերու համար ազատութիւն եւ հաւասարութիւն, իսկ սոցիալական դրոյթները կը հիմնուէին գիւղական համայնքներու համար՝ որպէս նոր հասարակութեան հիմնական տարրերու ստեղծման վրայ:

Հայերու Զանգուածային Ջարդերը 1894-1896 Թուականներուն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էրզրումի կոտորածները, 1895 թուական

Հարիւր հազարաւոր հայերու կեանք խլած 1894-1896 թուականներու զանգուածային կոտորածները, ունեցան երեք հիմնական հանգրուաններ՝

  1. ջարդեր Սասունի մէջ,
  2. 1895 թուականի աշնանն ու ձմրան հայերու կոտորածներ կայսրութեան ողջ տարածքին մէջ,
  3. ջարդեր Իսթամպուլի եւ Վանի մէջ, որուն համար պատճառ դարձան տեղի հայերու բողոքները։

Ամենաարիւնալին եւ ամենաուսումնասիրուածը երկրորդ փուլն է։ Իշխանութիւններու, մասնակցութիւնը սպանութիւններու կազմակերպման գործին մէջ, մինչեւ օրս ամենախիստ բանավէճերու առարկայ է[14]։

Սասունի մէջ, քրտական առաջնորդները հարկատու դարձած էին հայ բնակչութեան։ Միաժամանակ թրքական կառավարութիւնը, պահանջեց պետական հարկերու պարտքերը, որոնք կը բաշխուէին՝ հաշուի չառնելով քրտական կողոպուտները։ Յաջորդ տարին, քիւրտերն ու օսմանեան պաշտօնեաները հայերէն, պահանջեցին հարկերու վճարում, բայց հանդիպեցան դիմադրութեան, որ ճնշելու համար ուղարկուեցաւ չորրորդ բանակային կորպուսը։ Սպաննուեցաւ աւելի քան 3,000 մարդ։ Մեծ Բրիտանիայի, Ֆրանսայի եւ Ռուսական կայսրութեան դեսպանները առաջարկեցին համատեղ հետաքննող յանձնաժողով ստեղծել, բայց առաջարկը մերժուեցաւ Բարձր դրան կողմէն[14][15][16][17]։ Այս իրադարձութիւններու մասին Էրզրումի Անգլիոյ հիւպատոս Քլիֆորտ Լլոյդն ըսած է.

Aquote1.png «Սուլթանի հայ հպատակները բառացիօրէն անպաշտպան են, ինչպէս գայլերով շրջապատուած ոչխարի հոտը»[18]։ Aquote2.png
Սուլթան Ապտիւլ Համիտ II-ի ծաղրանկարը։ «Le Rire», Փարիզ, 29 Մայիս, 1897

Բողոքելով հայերու խնդիրներու չլուծուած մնալու դէմ՝ 1895ի Սպտեմբերին հնչակեանները որոշեցին մեծ ցոյց կազմակերպել Կոստանդնուպոլսոյ մէջ, բայց անոնց ճանապարհին կանգնեցաւ ոստիկանութիւնը։ Ցոյցի ճնշման արդիւնքին մէջ, սպաննուեցան տասնեակ եւ վիրաւորուեցան հարիւրաւոր հայեր։ Ոստիկանութիւնը կը բռնէր հայերը եւ կը յանձնէր սոֆթերին՝ Իսթամպուլի իսլամական ուսումնական հաստատութիւններու ուսանողներուն։ Անոնք հայերուն մինչեւ մահամերձ դառնալը կը ծեծէին։ Ջարդերը շարունակուեցան մինչեւ՝ Հոկտեմբեր 3[14][19]։ Հոկտեմբեր 8-ին Տրապիզոնի մէջ մուսուլմանները սպաննեցին եւ կենդանի խարոյկի վրայ այրեցին հազարաւոր հայեր։ Այս իրադարձութիւնները ազդարարեցին Փոքր Ասիոյ եւ Արեւմտեան Հայաստանի մէջ՝ Երզնկայի, Էրզրումի, Գիւմուշխանէյի, Բաբերդի, Ուրֆայի եւ Պիթլիսի մէջ, օսմանական իշխանութիւններու կողմէն կազմակերպուած հայերու զանգուածային սպանութիւններու մեկնարկը[20][21]։

Չնայած դաշնակցականները ձեռնպահ էին հանրային բողոքի միջոցառումներէն, 1895 թուականի ջարդերը հանգեցուցին Իսթամպուլի Օթոմանեան բանկի գրաւման որոշում ընդունելուն։ 1896, Օգոստոս 26-ին խումբ մը, զինուած դաշնակցականներ գրաւեցին Օսմանեան դրամատան շէնքը, ողջ եւրոպական անձնակազմը գերի վերցուցին եւ սպառնալով դրամատան պայթիւնով՝ պահանջեցին թրքական կառավարութենէն կատարել խոստացուած քաղաքական բարեփոխումները։ Բանակցութիւններու արդիւնքին մէջ, ռուսական դեսպանատան ներկայացուցիչը եւ բանկի տնօրէն՝ Էտուար Վինսենթը անվտանգութեան սեփական երաշխաւորութիւններով համոզեցին բանկը գրաւածներուն լքել դրամատան շէնքը։ Բայց իշխանութիւնները հրահանգաւորեցին հայերու վրայ յարձակիլ, մինչ դաշնակներու խումբը կը լքէր դրամատունը։ Երկու օրերուան ընթացքին, իշխանութիւններու ակնյայտ անտարբերութեան պայմաններուն մէջ, թուրքերը ծեծելով կը սպաննէին հայերը. Արդիւնքին մէջ, մահացաւ մօտ 6000 մարդ[20][22]։

1894-1896 թուականներու, ջարդերու զոհերու թիւը անհնար է հաշուել։ Մինչեւ բռնարարքներու աւարտը Թուրքիոյ մէջ գտնուող լիւթերական քարոզիչ Յովհաննէս Լեփսիուսը, օգտագործելով գերմանական աղբիւրները, հաւաքեց հետեւեալ վիճակագրութիւնը՝

  • սպաննուածներ՝ 88 243 մարդ,
  • սնանկացածներ՝ 546 000 մարդ,
  • կողոպտուած քաղաքներ եւ գիւղեր՝ 2493,
  • իսլամացած գիւղեր՝ 456,
  • պղծուած եկեղեցիներ եւ վանքեր՝ 649,
  • մզկիթներու վերածուած եկեղեցիներ՝ 328[23]։

Գնահատելով սպաննուածներու ընդհանուր թիւը՝ Քինռոսը կը ներկայացնէ 50 000-100 000 թիւը[20], Բլոքսհեմը՝ 80 000-100 000[14], Յովհաննիսեանը՝ մօտ 100 000[24], Ադալեանն ու Թոթէնը՝ 100 000-ից 300 000[25], Դադրեանը՝ 250 000-300 000[26], Սունին՝ 300 000 մարդ[27]։

Երիտթուրքերու Իշխանութեան Անցնիլը՝ Կիլիկիոյ Ջարդեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ատանա, 1909 թուական

1907 թուականին, Թուրքիոյ սուլթան Ապտիւլ Համիտ II-ը գահընկեց եղաւ եւ աքսորուեցաւ Սալոնիկ։ Ընդունուեցան մուսուլմաններու՝ հայերու նկատմամբ առաւելութեան վերջ դնող նոր օրէքներ։ Բայց երբ Ապտիւլ Համիտի կողմնակիցները Իսթամպուլի մէջ, խռովութիւն բարձրացուցին, պահպանողական մուսուլմանները Ատանայի մէջ, յարձակեցան հայերու վրայ, որոնք կը կազմէին քաղաքի բնակչութեան մէկ քառորդը։ Իշխանութիւնները միջամտեցին միայն երկու օր անց, երբ արդէն սպաննուած էր 2000 հայ։ Քաղաք ժամանած բանակային ստորաբաժանումները ջարդարարներու հետ, յարձակեցան քաղաքի հայկական մասին վրայ, որ ամբողջութեամբ հրկիզուեցաւ։ Ջարդերը անցան ամբողջ Կիլիկիայով՝ հասնելով Մարաշ եւ Քեսապ[28][29]։

1908 թուականի սահմանադրական յեղափոխութենէն ետք, երիտթուրքերը փաստացի ճանաչցան Ապտիւլ Համիտի կողմէն հայկական բնակչութեան հողերու բռնագրաւումը, բայց անոնք նաեւ կը խրախուսէին այս տարածքներուն մէջ, մուջահիրներու վերաբնակեցումը։ Ռուս պատմաբան՝ Եւգենի Տառլէն նշած է, որ երիտթուրքերը իշխանութեան գլուխ անցան այն հաստատ համոզմամբ, որ «ազգային հարցերը կը լուծեն բոլոր ազգութիւններու ֆիզիքական ոչնչացմամբ, բացի թուրքերէն եւ անոնցմէ, որոնք կը համաձայնին անհապաղ դաոնալ թուրք»։ Անոնք յայտարարեցին, որ Օսմանեան կայսրութեան մէջ, այլեւս «չկան» հայ, յոյն, արաբ եւ այլն, որ հոն ապրող բոլոր ազգութիւնները «օթոմաններ են» եւ պէտք է դառնան թուրքեր, հակառակ դէպքին մէջ «մենք անոնց կը կոտորենք»[30]։ Իսթամպուլեան խռովութիւնը ճնշելէն ետք, երիտթուրքերը ձեռամուխ եղան բնակչութեան բռնի թուրքացման գործընթացին եւ արգիլեցին ոչ թուրքական էթնիկական խումբերու հետ կապ ունեցող կազմակերպութիւնները։ 400 000 մուջահիրներ բնակեցան Անատոլիայի մէջ, որ հանգեցուց կայսրությեան մէջ մուսուլմաններու ճնշող մեծամասնութեան, չնայած 19-րդ դարու կէսերուն ոչ մուսուլմանները կը կազմէին բնակչութեան 56%-ը։ Դադրեցնելով համագործակցութիւնը թուրք բուժուական յեղափոխականներու Իթթիհատ կուսակցութեան հետ՝ հայկական քաղաքական կուսակցութիւնները օգնութեան խնդրանքով կրկին դիմեցին եւրոպական տէրութիւններուն։ Ռուսական կայսրութեան աջակցութեամբ՝ 1914 թուականին թուլացած Օսմանեան կայսրութեան պարտադրուեցաւ նախագիծ մը, ըստ որուն կը նախատեսուէր հայկական վեց նահանգներէն եւ Տրապիզոն քաղաքէն ստեղծել երկու գօտի, որոնք պետք է ղեկավարուէին Բարձր դրան հետ համաձայնուած եւրոպական տէրութիւններու ներկայացուցիչներու կողմէն[31][32][33]։

Օսմանեան Կայսրութեան հայ բնակչութեան թուաքանակը Մեծ Եղեռնի նախօրեակին[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շատ հետազօտողներու կարծիքով, 1914 թուականին Թուրքիոյ մէջ կ'ապրէր մինչեւ 2,5 միլիոն հայ[34]։ Բնակչութեան թուաքանակը խիստ պակսած է նաեւ ստիպողական գաղթերու հետեւանքով, որոնք տեղի ունեցած են 1894-1921 թուականներուն։ Հազարաւոր հայեր հարկադրուած գաղթեցին իրենց հայրենիքէն՝ 100 000-ը՝ Ռուսական կայսրութիւն, իսկ 200 000-ը՝ Ամերիկայի, Եւրոպայի, Ափրիկէի եւ Ասիոյ տարբեր երկիրներ։ Պահպանուած են փաստեր եւ վկայութիւններ նաեւ շուրջ 200 000 հայերու բռնի մահմեդականացման մասին[35][36][37]։

Առաջին Համաշխարհային Պատերազմ՝ Հայերու Ցեղասպանութիւն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պատմական Նախադրեալներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թալէաթ փաշայի՝ 1910 թուականի Սելանիկի վեհաժողովի ընթացքին կատարած յայտարարութիւնը.[38]

«Սահմանադրութեան տրամադրութիւններով եւ մահմետականներու եւ քրիստոնեաներու միջեւ հաւասարութիւն հաստատ է, բայց այս մէկը անիրականալի իտեալ մըն է։ Շերիաթը, մեր անցեալ ամբողջ պատմութիւնը եւ հարիւր հազարաւոր մահմետականներու զգացումները, եւ նոյնիսկ զգացումները քրիստոնեաներու, որոնք համառ կերպով կ'ընդդիմանան օսմանցիութեան ամէն փորձի, անխորտակելի պատուար կը ներկայացնեն հաւասարութեան մը հաստատումին դէմ։ Քրիստոնեան օրինական օսմանցի մը դարձնելու անյաջող փորձեր կատարած են..., ուրեմն հաւասարութեան մասին ոչ մէկ խօսք չի կրնար ըլլալ այնքան ժամանակ, որովհետեւ տակաւին չէ յաջողած կայսրութիւնը օսմանցիի դարձնելու մեր գործը - երկար եւ սպառիչ աշխատանք մը, որուն մէջ, սակայն, կը համարձակին ըսելու, վերջապէս պիտի յաջողինք»։

Մինչեւ Առաջին համաշխարհային պատերազմը երիտթուրքերու կառավարութիւնը կը ջանար պահպանել քայքայուող Օսմանեան կայսրութեան մնացորդները, ուստի որդեգրեց պանթիւրքիզմի եւ պանիսլամիզմի քաղաքականութիւնը։ Ան կը ծրագրէր հսկայածաւալ կայսրութեան մը ստեղծում, որ տարածուելու էր մինչեւ Չինաստան՝ իր մէջ ներառելով Կովկաս, Միջին Ասիոյ բոլոր թրքախօս ժողովուրդներուն։ Ծրագիրը կը նախատեսէր բոլոր քրիստոնեայ ու իսլամացած եւ այլ ազգային փոքրամասնութիւններու թրքացումը։ Այս բոլորէն ելլելով՝ ծրագրի իրականացման ճանապարհին հայ բնակչութիւնը կը դիտուէր որպէս հիմնական խոչընդոտ[39]։

1908 թուականին, երիտթուրքերու յեղափոխութեան եւ սուլթան Ապտիւլ Համիտի գահընկեցութեան արդինքին մէջ, վերականգուեցաւ Սահմանադրութիւնը, որ հաւասար իրաւունքներ կը սահմանէր Օսմանեան կայսրութեան բոլոր քաղաքացիներուն համար։ Հայերու մեծ մասը հաւատաց երիտթուրքերու խոստումներուն՝ կարծելով, թէ վերջ կը տրուի իրենց տառապանքներուն։ Սկիզբը՝ երիտթուրք առաջնորդները հմտօրէն կը թաքցնէին իրենց ազգայնամոլ էութիւնը՝ ներկայանալով որպէս Օսմանեան կայսրութեան մէջ ապրող բոլոր ժողովուրդներու իրաւունքներու պաշտպան[40]։ Սակայն նախկինին մէջ, իրաւազուրկ հպատակներու կարգավիճակի հնարաւոր փոփոխութիւնը աւելի մեծցուց թուրքերու թշնամանքը քրիստոնեաներու հանդէպ։ Այդ թշնամանքը ձեւաւորուած էր կանուխէն, որովհետեւ նոյնիսկ իրաւազուրկ պայմաններուն մէջ, կայսրութեան հայ բնակչութիւնը աննախադէպ հասարակական, մշակութային եւ տնտեսական կը զարգացանար ապահով։ Ցեղասպանութիւնը լաւագոյն միջոցն էր կասեցնելու այդ վերելքը, ազգային առաջադիմութիւնը ու վերելքը, ինչպէս նաեւ տիրանալու տասնամեակներու աշխատանքով ստեղծուած հայկական հարստութեան։

Հայոց ցեղասպանութիւնը ծրագրուած էր դեռեւս 1910-1911 թուականներուն, Սալոնիկի մէջ տեղի ունեցած ժողովներու ընթացքին, որոնց որոշումներուն մէջ կարեւոր էր հայերու ֆիզիքական բնաջնջման ծրագիրը, որուն իրագործումն ալ կը լուծէր հետեւեալ խնդիրները[41]՝

  1. միանգամէն վերջ կը տրուէր Հայկական հարցին,
  2. Օսմանեան կայսրութիւնը կ'ազադուէր հայ տարրէն, ատորմով ամբողջ Անատոլիան կը դառնար թուրքերով բնակեցած միատարր երկիր,
  3. հայերու հարստութիւնը կը դառնար թրքական պետութեան սեփականութիւնը,
  4. ամենամեծ խոչընդոտի անհետացմամբ ճանապարհ կը հարթուէր համաթրքական գաղափարի իրագործման համար։

Սակայն երիտթուրքերը իրենց ծրագրերը իրականացնելու համար որպէս հարմար առիթ օգտագործեցին Առաջին համաշխարհային պատերազմ[39]։

Հայերու Ցեղասպանութեան Կազմակերպում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ցեղասպանութեան գլխաւոր կազմակերպիչներէն մէկը՝ Թալէաթ փաշան

Իթթիհատի յեղափոխութենէն ետք՝ 1908 թուականին, թուրքերու առջեւ ինքնահաստատուելու եւ ազգային ինքնութիւնը դիրքորոշելու նոր խնդիր առաջացաւ։ Կայսրութեան օսմանեան ինքնութեան ձեւաւերումը աւարտեց սահմանադրութեամբ, որ հաւասարեցուց Օսմանեան կայսրութեան բնակչութեան տարբեր խումբերը եւ թուրքերուն զրկեց կայսրութեան կարգավիճակէն։ Բացի այդ, այս գաղափարախոսութիւնը կ'ընկրկէր պանթիւրքիզմի զայրացուցիչ գաղափարախօսութեան եւ իսլամական դոկտրինի առջեւ։ Իր հերթին իսլամական գաղափարախօսութեան դիրքերը կը խարխլէին շիիտական Պարսկաստանի առկայութիւնը եւ Իթթիհատի ղեկավարներու աթեիստական աշխարհայացքները։ Երիտթուրքերու ամենակարկառուն գաղափարախոսը հոգեբան եւ բանաստեղծ Զիա Գյոքալփն էր, որ ձեւակերպեց սկզբունքներ, որոնցմով Օսմանեան կայսրութիւնը մասնակցեցաւ Առաջին համաշխարհային պատերազմին։ Այս սկզբունքները, կը ներառէին թրքախօս մուսուլմաններով բնակեցած Թուրան երկիրը, ընդ որուն, Թուրանի տարածքը պէտք է ընդգրկեր թրքական էթնոսի ողջ արեալը։ Փաստացի ոչ թուրքերուն ոչ միայն իշխանութենէն, այլեւ քաղաքացիական հասարակութենէն բացառող այս ըմբռնումը ընդունելի չէր հայերու եւ Օսմանեան կայսրութեան այլ ազգային փոքրամասնութիւններու համար։ Կայսրութեան հիմնական բնակչութեան համար ամէնէն հարմար պանթիւրքիզմը՝ որպէս հիմնական գաղափարախօսութիւն, մի քանի տարիներու ընթացքին ընդունուեցաւ Իթթիհատի բոլոր ղեկավարներու կողմէն։ Առաջին հերթին կրօնապէս ինքնորոշուած հայերը թիւրիմացաբար կը գտնէին թիւրքիզմը որպէս չարեաց փոքրագոյն, քան իսլամը[Ն 2]։ 1912 թուականի, պալքանեան պատերազմի ժամանակ հայերը մեծամասնութեամբ հակուած էին օսմանիզմի գաղափարախօսութեան կողմը, իսկ հայ զինուորները, աւելի քան 8 000 կամաւորներ, որոշիչ դեր կը խաղային թրքական զորքերուն մէջ։ Ըստ անգլիական դեսպանի վկայութիւններու՝ բազմաթիւ հայ զինուորներ կը ցուցաբերէին բացարձակ խիզախութիւն։ Հայկական կուսակցութիւնները՝ Հնչակեանն ու Դաշնակցութիւնը, զբաղեցուցին հակա-օսմանեան դիրքորոշման մէջ։ Դաշնակներու ներկայացուցչութիւնը Թիֆլիսի մէջ, կազմակերպեց հայամետ ջոկատներ Թուրքիոյ դէմ գործողութիւններու համար, իսկ հնչակեաններու ներկայացուցիչները իրենց ռազմական օգնութիւնը կ'առաջարկէին Կովկասի ռուսական շտաբին։

1914, Օգոստոս 2-ին Թուրքիան գաղտնի պայմանագիր կնքեց Գերմանիոյ հետ, որուն կէտերէն մէկը Օսմանեան կայսրութեան արեւելեան սահմաններու փոփոխումն էր դէպի Ռուսական կայսրութեան մուսուլմանական ազգերը տանող միջանցք ստեղծելու նպատակով, որ կ'ենթադրէր փոփոխուած տարածքներուն մէջ, հայերու բնաջնջում։ Այս քաղաքականութիւնը օսմանեան կառավարութեան կողմէն բարձրաձայնուեցաւ 1914, Հոկտեմբեր 30-ին՝ պատերազմի մէջ մտնելէն ետք։ Յայտարարութեան մէջ պնդում կար թրքական ռասայի բոլոր ներկայացուցիչներու «բնական» միաւորման մասին[42][43]։

Միլիոնաւոր հայեր սպաննուած եւ տեղահանուած են։ New York Times, Դեկտեմբեր 15, 1915

Գերմանիոյ հետ պայմանագիր կնքելէն անմիջապէս ետք, Օսմանեան կայսրութեան մէջ սկսաւ քրիստոնեաներու հանդէպ ոչ համաչափ կիրառուող ունեցուածքի բռնագրաւում։ 1914, Նոյեմբերին յայտարարուեցաւ ժիհատ, որ բոցավարեց մուսուլման բնակչութեան հակաքրիստոնէական ազգայնամոլութիւնը։ Էնվերի ու Ճեմալի հրամանով Իսթամպուլի անգլիական եւ ֆրանսական բնակչութիւնը որպէս կենդանի վահան կ'օգտագործուէր ճակատին մէջ, յարձակումներու ժամանակ։ Լայն տարածում գտաւ թշնամական տարածքներուն մէջ, խռովարար էթնիկական համայնքներու օգտագործման ռազմավարութիւնը. այսպէս՝ Թուրքիան դիմեց Ռուսական կայսրութեան մուսուլմաններուն՝ կոչ ընելով անոնց միանալ ժիհատին, Մեծ Բրիտանիան աշխուժօրէն կ'աջակցէր արաբական խռովութիւններուն, իսկ Գերմանիան՝ ուքրանական ազգայնականներուն։ Օսմանական կառավարութիւնը փորձեց Դաշնակցութեան օգտագործել ռուսական Անդրկովկասի մէջ, բնակող հայերու ապստամբութիւնը կազմակերպելու համար՝ յաղթանակի դէպքին մէջ, խոստանալով թրքական իշխանութեան ներքոյ ստեղծել հայկական շրջան, բայց Դաշնակցութեան ներկայացուցիչները յայտարարեցին, որ իւրաքանչիւր կողմի հայ պէտք է հաւատարիմ մնայ իր կառավարութեան: Այս մերժումէն կատաղած «Յատուկ կազմակերպութեան» ղեկավար Պեհայէտտին Շաքիրը հրամայեց գնդակահարել դաշնակներու քանի մը ղեկավարներ։ Ճակատի միւս կողմէն Ռուսական կայսրութեան արտաքին գործերու նախարարը կ'առաջարկէր հայերուն եւ քիւրտերուն օգտագործել Թուրքիոյ մէջ, խռովութիւն բարձրացնելու համար։ Կովկասի փոխարքայ Վորոնցով-Դաշքովը հայերուն կոչ ըրաւ Ռուսական կայսրութեան եւ խոստացաւ, որ Ռուսական կայսրութիւնը հաւատարիմ կը մնայ Թուրքիոյ հայկական շրջաններու ինքնավարութեան նախագծին, բայց այս խոստումները կանխամտածուած խաբկանք էին։ Վորոնցով-Դաշքովի նախագիծը կ'ենթադրէր Կովկասի, Թուրքահայաստանի եւ Պարսկաստանի մէջ, ստեղծել ռուսերու կողմէն ղեկավարվող զորաջոկատներ։ Ձեւաւորուեցաւ հինգ գումարտակ՝ համալրուած 1878 թուականին, Թուրքիայէն գրաւած տարածքներու եւ Թուրքիայէն փախած հայերէն։ Հայկական ստորաբաժանումները տեղակայուեցան Թուրքիոյ սահմանին այն նկատառումով, որ սահմանի այն կողմին մէջ գտնուող հայերը ընդդիմութիւն կը բարձրացնեն։ Անատոլիայի հայերը կը պատրաստուէին ինքնապաշտպանութեան՝ օգնութիւն ստանալով Ռուսական կայսրութեան կամաւորներէն։ Նմանատիպ ինքնակազմակերպում տեղի ունեցաւ Թուրքիոյ կողմէն հրահրուող Կովկասի մուսուլմաններու մօտ։ Ընդհարումներ տեղի ունեցան հայերու եւ թուրքերու միջեւ, օրինակ՝ Վանի հեռագրագիծի դիւերսիան եւ 1914 թուականի վերջին եւ 1915 թուականի սկզբներուն Պիթլիսի բախումները, բայց ատոնք տեղային բնոյթ ունէին։ Հայկական հիմնական բնակչութիւնը կողմնակից չէր հակա-օսմանեան քաղաքականութեան։ Ռուսական քարոզչութիւնը քիւրտերու շրջանին մէջ, դեռ քիչ յաջողութիւններ ունէր։ Հակամարտութեան կողմերու՝ «էթնիկ եղբայրներու» մասին ճարտարաբանութիւնը հակառակորդի տարածքին մէջ, կը քողարկէին այդ բնակչութեան որպէս թնդանոթի միս գործածելը[44]։

Թուրքիոյ կողմէն Պարսկաստանի եւ ռուսական Անդրկովկասի մի քանի տարածքներու գրաւումէն ետք, մի քանի հազար մուսուլման կամաւորականներու միացումը օսմանեան զորքերուն պատճառ հանդիսացան ռուսական սահմաններէն ռուսական մուսուլմաններու արտաքսման, ինչպէս նաեւ ջարդի։ Նմանատիպ քաղաքականութիւնը կը տարուէր ընդդէմ Թուրքիոյ հայերու։ Ցուցադրական այս դաժան միջոցները ցոյց կու տան, որ զինուորականներու եւ արեւելեան Անատոլիայի ոչ կանոնաւոր ձեւաւորումներու համար այս արդէն «կանոնաւոր խաղ» էր, անոնք չէին տատանուիր դաժան միջոցներ կիրառել ցանկացած միջադէպ զսպելու համար, որոնք ըստ անոնց չէին համարուիր տեղային։ Բայց մինչեւ 1915ի Մարտի վերջը, հայերու ջարդերը կը կրէին հրապարակային եւ նախազգուշական բնոյթ ընդդէմ հնարաւոր հուզումներու, որը որակապէս կը տարբերուէր Իթթիհաթի ղեկավարներու կողմէն քողարկուող աւելի ուշ տեղի ունեցած արտաքսումներէն եւ սպաննութիւններէն[44]։

Հալէպի հրապարակին մէջ կախաղան հանուած հայ բժիշկներ (1916)
Հալէպի հրապարակին մէջ կախաղան հանուած հայ բժիշկներ (1916)
Շուրջ 5.000 երեխայ աւանակներու մէջքին եւ ոտքով Խարբերդէն ճանապարհ ինկած
Շուրջ 5.000 երեխայ աւանակներու մէջքին եւ ոտքով Խարբերդէն ճանապարհ ինկած
Հայ կինը մահացած երեխայի դիակի մօտ
Հայ կինը մահացած երեխայի դիակի մօտ

Առաջին աշխարհամարտը հնարաւորութիւն կ'ընձեռէ երիտթուրքերուն հաշուեհարդար ըլլալ կայսրութեան հպատակ հայերու հետ՝ իրականացնելով դեռեւս 1911 թուականին Սալոնիկ քաղաքին մէջ, տեղի ունեցած գաղտնի ժողովի որոշումը։ Ան կը նախատեսէր, որ կայսրութեան տարածքին մէջ բնակող մուսուլմանները պէտք է թրքանան, իսկ քրիստոնեաները՝ բնաջնջուին։ Համագումարին մէջ, որոշուած էր.

Aquote1.png Վաղ թէ ուշ պէտք է իրագործուի Թուրքիոյ բոլոր հպատակներու օսմանականացումը, բայց մէկ բան պարզ է, որ այդ երբեք չի կատարուիր համոզելով, այլ պետք է իրականացուի զէնքի ուժով[45]։ Aquote2.png


Ծրագիրի հեղինակներն էին Թալէաթ փաշան (ներքին գործերու նախարար), էնվեր փաշան (ռազմական գործերու նախարար), Ճեմալ փաշան (Պաղեստինեան ճակատի հրամանատար), Պեհայէտտին Շաքիր բէկը (երիտթրքական կեդրոնական կոմիտէի անդամ) եւ ուրիշներ։ Մտադրուելով ոչնչացնել հայերը՝ անոնք կը ցանկանային վերացնել Հայկական հարցը։ Հայերը եւ Հայաստանը արգելք կը հանդիսանային Երիտթրքական ծրագրի ճանապարհին։ Անոնց երազած «Մեծ Թուրան»-ը պէտք է ձգուէր Պոսֆորէն մինչեւ Ալթայ։ Առաջին աշխարհամարտի տարիներուն երիտթուրքերը ջարդեր կը կազմակերպէին նաեւ կայսրութեան տիրապետութեան տակ գտնուող ասորիներու, յոյներու եւ արաբներու նկատմամբ։

Առաջին Սպաննութիւններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Օսմանեան կայսրութեան ներքին գործերու նախարար Թալէաթը ԱՄՆ դեսպան Մորկընթաուի հետ զրոյցին մէջ[46].

«…մենք արդէն ազատած ենք հայերուն երեք քառորդը, անոնք այլեւս չկան Պիթլիսի, Վանի եւ Էրզրումի մէջ։ Հայերու եւ թուրքերու միջեւ հիմա ատելութիւնը այնքան զորաւոր է, որ մենք պետք է վերջ տանք ատոր։ Եթէ մենք չընենք այդ, անոնք վրեժ կը լուծեն»։

Թուրք-գերմանական գաղտնի համաձայնագրի կնքումէն արդեն մի քանի ժամ անց Իթթիհատը յայտարարեց համընդհանուր զորակոչ, որ արդիւնքին մէջ, գրեթէ բոլոր առողջ հայ տղամարդիկ զորականչւեցան բանակ։ Առաջին զորակոչը կը վերաբերէր 20-45 տարեկաններուն, յաջորդ երկուքը՝ 18-20 եւ 45-60 տարեկաններուն։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի մէջ մտելէն ետք, Օսմանեան կայսրութիւնը մի քանի ճակատներով ներգրաւեց ռազմական գործողութիւններուն մէջ։ Օսմանեան զորքերու ներխուժումը Ռուսական կայսրութեան եւ Պարսկաստանի տարածք մեծցուց հայերու հանդէպ բռնութիւններու շրջանները. 1914 թուականի Նոյեմբերէն 1915 թուականի Ապրիլը, ինկած ժամանակահատուածին մէջ կողոպտուեցան 4 000-5 000 հայկական գիւղեր եւ ընդհանուր առմամբ սպաննուեցան 27 000 հայեր եւ բազմաթիւ ասորիներ[47][48]։

Արեւելեան ռազմաճակատին՝ Սարիղամիշի մօտ, 1915 թուականին Էնվերի զորքերը պարտութիւն կրեցին ռուսական զորքերու կողմէն։ Արդիւնքին մէջ, օսմանյեան բանակը հետ շպրտուեցաւ Թաւրիզէն եւ Խոյէն։ Ռուսական բանակի յաղթանակին էականօրէն օգնեցին Ռուսական կայսրութեան մէջ բնակող հայ կամաւորականներու գործողութիւնները, որ ազդեց Իթթիհատի մէջ հայերու մասին ընդհանուր պատկերացում կազմելուն[47][48]։

Հայերու տեղափոխումը Մեզիրէի բանտ թուրք զինուորներու կողմէն։ Խարբերդ, Հայաստան, Օսմանեան կայսրութիւն, Ապրիլ, 1915։

Էնվերը հրապարակայնօրէն շնորհակալութիւն յայտնեց Թուրքիոյ հայերուն Սարիղամիշի ճակատամարտին ընթացքին, հաւատարմութեան համար՝ նամակ յղելով Գոնիայի արքեպիսկոպոսին։ Էրզրումէն Կոստանդնուպոլսոյ ճանապարհին, ան նոյնպէս երախտագիտութիւն յայտնեց հայերուն «օսմանական կառավարութեան ամբողջական նուիրուածութեան» համար։ Բայց Կոստանդնուպոլսոյ մէջ, Էնվերը «Թանին» թերթի խմբագրին եւ օսմանեան խորհրդարանի փոխնախագահին յայտարարեց, որ պարտութիւնը հայերու դաւաճանութեան արդիւնքն էր, եւ եկած է ժամանակը արեւելեան շրջաններէն հայերուն արտաքսել։ Պատմագետ Ստ. Աստուրեանը դիրքորոշման նմանատիպ փոփոխութիւնը, կը դիտարկէ որպէս Էնվերի՝ սեփական հեղինակութիւնը փրկելու փորձ եւ պարտութեան համար արդարացում։ Փետրուարին, օսմանեան հայերու դէմ ձեռնարկուեցան արտակարգ միջոցներ։ Մինչեւ ցեղասպանութիւնը երիտթուրքերը սկսան հայերու եւ կայսրութեան տարածքին մէջ գտնուող այլ քրիստոնեաներու զինաթափումն ու ոչնչացումը։ Օսմանեան կայսրութեան մէջ, ծառայող քրիստոնեաները պարտադրաբար կը կատարէին ամենադաժան, հիւծալի աշխատանքները։ Այնուհետեւ կը տանէին հեռու եւ կը գնդակահարէին։ Օսմանեան բանակի մօտաւորապէս 100 000 հայ զինուորներ զինաթափուեցան, քաղաքացիական հայ բնակչութենէն առգրաւուեց 1908 թուականէն թոյլատրուած զէնքը։ Ըստ ականատեսներու՝ զինաթափման հետեւեց հայ զինծառայողներու դաժան սպանութիւնը. անոնց վիզերը կը կտրէին եւ կենդանի թաղին մէջ։

Թուրքիոյ մէջ, ԱՄՆ դեսպան Հենրի Մորկընթաուն այս զինաթափումը բնորոշեց որպէս հայերու բնաջնջման նախերգանք[49]։ Ֆրանսացի հրապարակախօս Ռենէ Պինոն գրած է.

Aquote1.png «Հայերու բռնագաղթը լոկ նենգամտօրէն քողարկուած մահուան դատավճիռ էր»[50]։ Aquote2.png

Որոշ քաղաքներուն մէջ, իշխանութիւնները կը սպառնային զանգուածային պատիժներով, ինչպէս նաեւ բանտերուն մէջ, որպէս պատանդ կը պահէին հարիւրաւոր մարդկանց, մինչեւ հայերը չէին հաւաքեր իշխանութիւններու կողմէն սահմանուած զէնքի քանակութիւնը։ Հայերու զինաթափման ընթացքը կ'ուղեկցուէր դաժան խոշտանգումներով։ Հաւաքուած զէնքը յաճախ կը լուսանկարուէր եւ որպէս «դաւաճանութեան» ապացոյց կ'ուղարկուէր Իսթամպուլ, որ դարձաւ հայերու համընդհանուր հետապնդման պատճառներէն[47][48]։

Հայերու Տեղահանման Կազմակերպում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայերու զինաթափումը հնարաւոր դարձուց Օսմանեան կայսրութեան հայկական ազգաբնակչութեան դէմ պարբերական գործողութեան, որ կը ներառէր հայերու համընդհանուր տեղահանումը դէպի անապատ, ուր անոնք դատապարտուած էին մահուան կողոպտիչ աւազակախումբերէն կամ սովէն ու ծարաւէն։ Տեղահանման ենթարկուեցան կայսրութեան գրեթէ բոլոր հիմնական կեդրոններու հայերը, այլ ոչ թէ միայն սահմանամերձ շրջաններու, ուր կը ծաւալուէին ռազմական գործողութիւններ[51][52]։

Սկիզբը իշխանութիւնները հաւաքեցին առողջ տղամարդոց՝ յայտարարելով, որ բարեացակամ տրամադրուած կառավարութիւնը, ելլելով ռազմական անհրաժեշտութենէն, կը պատրաստուի հայերուն վերաբնակեցնել նոր տուներու մէջ։ Հաւաքուած տղամարդիկ բանտարկուեցան բանտերու մէջ, իսկ այնուհետեւ քշուեցան անմարդաբնակ վայրեր եւ ոչնչացուեցան հրազէնի կամ սառէ զէնքի օգնութեամբ։ Այնուհետեւ հաւաքագրուեցան ծերունիները, կանայք եւ երեխաները, որոնց նոյնպէս յայտնեցին, որ անոնք պետք է վերաբնակին։ Անոնց կը քշէին շարասիւներով՝ ժանդարմներու հսկողութեան տակ։ Անոնք, որոնք ի վիճակի չէին այլեւս երթալու, կը սպաննէին. բացառութիւն չէր արնուէր նաեւ յղի կիներու հանդէպ։ Ժանդարմները ըստ հնարավորութեան, կ'ընտրէին երկար երթուղիներ կամ մարդոց կը ստիպէին հետ երթալ նոյն երթուղիով, մինչեւ ծարաւէն ու քաղցէն կը մեռնէր վերջին մարդը:

Թալէաթը հրամայած էր սպաննել բոլոր աքսորեալ հայերը՝ ինչպէս տղամարդիկը, այնպէս ալ կիներու ու երեխաներուն։ Ան բազմաթիւ հեռագիրեր ուղարկած է այդ մասին, «Հալէպի կուսակալին: Վրայ հասաւ արտաքսումներու վերջը։ Սկսէ՛ք գործել նախկին հրամաններու համաձայն, եւ այդ կատարեցէ՛ք որքան կարելի է շուտ, Ձեզ արդէն յաղորդուած է, որ Ջեմիյեթի ցուցումով որոշուած է լիովին ոչնչացնել Թուրքիոյ մէջ ապրող հայերը։ Ան, ով դուրս կու գայ այդ որոշման դէմ, չի կրնար մնալ պաշտօնական դիրքին մէջ։ Ինչքան ալ դաժան ըլլան ձեռնարկուող միջոցները, պէտք է վերջ տրուի հայերու գոյութեան։ Որեւէ ուշադրութիւն մի դարձնէք ո՛չ տարիքին, ո՛չ սեռին եւ ո՛չ ալ խղճմտանքին»[53]։

Տեղահանման առաջին փուլը սկսաւ 1915 թուականի Ապրիլին Զէյթունի եւ Դորթյոլի հայերու տեղահանմամբ։ Ապրիլ 24-ին ձերբակալուեցաւ եւ աքսորուեցաւ Իսթամպուլի հայկական վերնախաւը (Այդ օրը երբեմն կ'անուանեն Կարմիր կիրակի), իսկ հետագային՝ նաեւ կայսրութեան այլ համայնքներու յայտնի ներկայացուցիչները ձերբակալուեցան եւ տեղափոխուեցան երկու համակեդրոնացման վայրեր Անգարայի մօտ՝ ղեկավարուելով 1915, Ապրիլ 24-ին, ներքին գործերու նախարար՝ Թալէաթ փաշայի արձակած հրամանով։[54]

Այդ գիշերը հայ մտաւորականներու առաջին հոսքը՝ թիւով 235 մարդ, ձերբակալուեցաւ Կոստանդնուպոլսոյ մէջ։ Ձերբակալուածներու ընդհանուր թիւը այս գործողութեան արդիւնքին մէջ, կազմեց 2345[55] մարդ։ Տեղահանութեան մասին օրէնքի ընդունումէն ետք՝ 1915, Մայիս 30-ին, ձերբակալուածները տեղաբաշխուեցան ամբողջ կայսրութեան տարածքով, եւ անոնց մեծամասնութիւնը սպաննուեցաւ։ Շատ քիչերը, այդ ժամանակ Վրթանէս Փափազեանը եւ Կոմիտասը փրկուեցան առանձնայատուկ միջամտութեան արդիւնքին մէջ։ Չնայած հայերը օրէնքին մէջ, չէին յիշատակուիր, բայց պարզ էր, որ օրէնքը գրուած էր անոնց համար։

1915, Ապրիլ 24-ին ներքին գործերու նախարար Թալէաթ փաշայի արձակած հրամանի բնօրինակը

Տեղահանման ենթարուեցաւ նաեւ Ալեքսանդրեթթայի եւ Ատանայի հայ ազգաբնակչութիւնը։ Մայիս 9-ին Օսմանեան կայսրութեան կառավարութիւնը որոշեց տեղահանել նաեւ արեւելեան Անատոլիայի համակեդրոնացման ճամբարներու հայերուն։ Այն մտահոգութիւնը, որ տեղահանուող հայերը կրնան համագործակցել ռուսական բանակի հետ, ապա տեղահանութիւնը պետք է իրականացուէր դէպի հարաւ, բայց պատերազմական թոհուբոհի մեջ այդ հրամանը չկատարուեցաւ։ Վանի հերոսամարտէն ետք, սկսաւ տեղահանման չորրորդ փուլը, որուն համաձայն պէտք է տեղահանուէին սահմանամերձ շրջաններուն մէջ եւ Կիլիկիոյ մէջ բնակող բոլոր հայերը[56]։

1915, Յունիս 21-ին՝ տեղահանումներու եզրափակիչ փուլի ժամանակ, Թալէաթը հրամայեց տեղահանել Օսմանեան կայսրութեան արեւելեան շրջանի տասնեակ գաւառներուն մէջ, ապրող «առանց բացառութեան բոլոր հայերուն», բացառութեամբ անոնց, որոնց պետութեան համար կը ճանաչցուէին պիտանի։ Տեղահանումը կ'իրականացուէր համաձայն երեք սկզբունքներու՝

  1. «տասը տոկոսի սկզբունքը», որուն համաձայն հայերը պետք է կազմէին տարածաշրջանի մուսուլմաններու 10 %-ը,
  2. տեղահանուածներու տուներու թիւը պէտք չէ գերազանցեր յիսունը,
  3. տեղահանուածներուն կ'արգիլուէր փոփոխել նախանշուած վայրերը։

Հայերուն կ'արգիլուէր բանալ սեփական դպրոցներ, հայկական գիւղերը իրարմէ պէտք է հեռու ըլլային հինգ ժամուան ճանապարհով։ Չնայած առանց բացառութեան բոլոր հայերուն տեղահանելու պահանջին՝ Իսթամպուլի եւ Էտիրնէի ([[Ադրիանապոլսոյ) հայ ազգաբնակչութեան զգալի մասը չտեղահանուեցաւ այն մտահոգութեամբ, որ օտարերկրեայ քաղաքացիները այդ գործողութեան ականատեսը կ'ըլլան։ Իզմիրի հայկական բնակչութիւնը փրկուեցաւ նահանգապէս Ռահմի բէկի կողմէն, որ կը կարծէր, որ հայերու տեղահանումը մահացու վտանգի կ'ենթարկեր քաղաքի առեւտուրը։ Յուլիսի 5-ին տեղահանման սահմանները արեւմտեան նահանգներու (Անգարա, Էսքիշեհիր եւ այլն), Կիրկուկի, Մոսուլի, Եփրատի հովտի հաշուին մէկ անգամ եւս ընդարձակուեցան եւ մօտաւորապէս 1915, Յուլիս 13-ին Թալէաթը յայտարարեց, որ տեղահանութիւնը իրականացուեցաւ «Հայկական հարցի վերջնական լուծման համար», որ փաստացի կը նշանակէր Օսմանեան կայսրութեան մէջ, հայերու հարցի վերացում[56]։

Առաջին Տեղահանումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայերու տեղահանումը Պաղտատի երկաթգիծով

1915ի Մարտի կէսերուն, անգլիա-ֆրանսական ուժերը յարձակեցան Տարտանելիի վրայ։ Իսթամպուլի մէջ մայրաքաղաքը Էսքիշեհիր տեղափոխելու եւ տեղի բնակչութեան տարհանելու նախապատրաստական աշխատանքները սկսան։ Վախենալով հայերու դաշնակիցներուն միանալէն՝ Օսմանեան կայսրութեան կառավարութիւնը մտադրուած էր տեղահանել Իսթամպուլի եւ Էսքիշեհիրի միջեւ ինկած ողջ հայ բնակչութեան։ Այդ ժամանակ տեղի ունեցան Իթթիհատի կեդրոնական կոմիտէի մի քանի համագումարներ, որոնց ժամանակ «Յատուկ կազմակերպության» ղեկավար Պեհայէտտին Շաքիրը ապացոյցներ ներկայացուց արեւելեան Անատոլիայի մէջ, հայկական խումբերու գործունեէութեան վերաբերեալ։ Խորհրդակցութեան ղեկավար Թալէաթ փաշան կատաղի ատելութեամբ ազդարարեց, որ «պէտք է մաքրել հայերու հաշիւը» եւ խոստացաւ ատոր համար ոչինչ չխնայել։ Երիտթուրքերու ղեկավար գործիչները (Նազըմ, Շաքիր, Շիւքրի, Ճաւիդ եւ ուրիշներ) միաբերան պահանջեցին բնաջնջել բոլոր ոչ թուրք ժողովուրդները, այդ թիւին մէջ քիւրտերուն ու արաբներուն, բայց այդ ժամանակ առաջնահերթ համարեցին հայերու ոչնչացումը․

Aquote1.png Պէտք է, որ հայ ազգը արմատախիլ ըլլայ, մեր հողին վրայ անհատ մը անգամ չմնայ, հայ անունը մոռցուի, «ոչ-թուրք տարրերը թող ջնջուին, որ ազգութեան եւ կրօնքին ալ պատկանած ըլլան[57]։ Aquote2.png

Ընդունուեցաւ հայերու բնաջնջման որոշումը եւ յանձնարարուեցաւ կառավարութեան իրականացնել զայն։ Կազմուեցաւ այդ հարցով զբաղող գործադիր կոմիտէ (բժիշկ՝ Նազըմ, բժիշկ Պեհայէտտին Շաքիր ու լուսաւորութեան նախարար Միդհաթ Շիւքրի) եւ լիազորներ կարգուեցան վիլայեթներու մէջ։ Յանձնարարուեցաւ՝ հայերուն բնաջնջել բոլոր միջոցներով։ Թալէաթի գլխաւորութեամբ ստեղծուեցաւ հայերու բնաջնջման տասհազարանոց յատուկ կազմակերպութիւն՝ Թեշքիլաթ-ը մահսուսէ»՝ լայն ճիւղաւորմամբ (50-ական հոգիով), եւ համապատասխան հրահանգներ ուղարկուեցան բոլոր նահանգներ։ 1915, Փետրուար 18-ի գաղտնի հրահանգում ըսուած էր.

Aquote1.png «Ջեմիյեթը Իթթիհատի կեդրոնը Թուրքիոյ մէջ ապրող բոլոր հայերը, առանց անհատ մը ողջ ձգելու, փչացնել որոշած եւ այս մասին կառավարութեան ընդարձակ իրաւասութիւններ տուած է։ ․․․Պիտի չթոյլատրուի, որ հայ մը օգնութեան եւ պաշտպանութեան արժանանայ»[58]։ Aquote2.png

Ապրիլի 15-ին Թալէաթի, էնվեր փաշայի ու Նազըմի ստորագրութեամբ տեղական իշխանութիւններուն կ'ուղարկուի հայերու համատարած բռնագաղթի ու ջարդերու կազմակերպման հրաման, ուր նշուած Էր․

Aquote1.png Իսլամ եւ թուրք ժողովուրդը ներկայացնող կառավարութիւնը եւ «Միութիւն եւ առաջադիմութիւն» կոմիտէն, միացած ուժերով, ինչ որ ալ պատահի, որեւէ հաշտութեան սեղանի վրայ, որեւէ ձեւով հայկական հարցի մը դրուիլը կանխելու համար, օգտուելով պատերազմին մեզի բերած սա անկախութենէն, որոշեցինք վերջնական հաշուեհարդարի ենթարկել զայն, բնաջնջելով անհարազատ այդ տարրը, քշելով զանոնք դէպի Արաբիոյ անապատները, համաձայն տրուած մեր գաղտնի հրահանգին․․․ Արդ, կառավարութիւնը ու Իթթիհատի մեծ կոմիտէն կոչ կ'ընենք ձեզ եւ ձեր հայրենասիրութեան եւ կը հրամայենք, որ ձեր բոլոր տրամադրելի ուժերով աջակցիք «Միութեան եւ առաջադիմութեան» տեղական մարմիններու, որոնք 24 Ապրիլի արեւածագէն սկսեալ, գաղտնի ծրագրի մը համաձայն, գործադրութեան պիտի դնեն այս հրամանը։ Որեւէ պաշտօնատար ու անհատ, որ կը հակառակի այս սրբազան ու հայրենասիրական գործին ու չի տրամադրուիր երեն յանձնուած պարտականութեան եւ որեւէ ձեւով այս կամ այն հայը պաշտպանելու կամ պահելու փորձ կ'ընէ, հայրենիքին եւ կրօնքին թշնամի կը նկատուի եւ ըստ այնմ ալ կը պատժուի[59]։ Aquote2.png

Երիտթրքական կառավարողները պատերազմի սկզբէն եւ ձեռնամուխ եղան հայերու բնաջնջման գործին։ Առաջին ծանր հարուածը տրուեցաւ թրքական «սեֆերբելիքով» (զորահաւաք), որ իսկական պատուհաս դարձաւ հայերու գլխին։ Մինչ այդ բանակին մէջ, գտնուող հայ զինուորականներուն (1908 թուականի յեղաշրջումէն ետք, քրիստոնեաները եւս ենթակայ էին զինուորական ծառայութեան) միացան բազմահազար զորակոչիկներ (18-45 տարեկան բոլոր «ռազմունակ» տղամարդիկ), որոնց մտցուցին աշխատանքային գումարտակներու (ամելէ թաբուրի) մէջ (կը փոխադրէին բեռներ, ճանապարհներ կը շինէին եւ այլն) եւ մաս-մաս ոչնչացուցին։ Թրքական կառավարութիւնը կարգադրած էր սպաննել օսմանեան բանակի բոլոր հայ զինուորականներուն։ Ահա ռազմական նախարար էնվեր փաշայի հրամանը, ուր ըսուած էր․

Aquote1.png Կայսերական բանակներու մէջ ծառայող բոլոր հայ անհատները, առանց դէպքի մը տեղի տալու՝ իրենց զորաբաժիններէն զատելով, ընդհանուրին աչքէն հեռու ծածուկ վայրերու մեջ գնդակահար պիտի ըլլան[58]։ Aquote2.png

Գազանաբար հոշոտուեցաւ 60 000 հայ զինուորական։ Թրքական զորահաւաքը կ'ուղեկցուէր համատարած շուրջկալներով, որոնց ժամանակ մարդոցմէ «զէնքեր» հաւաքելու եւ պատերազմական տուրք գանձելու պատրուակով կ'աւերուէին հայերու տուները, կը կողոպտուին անոնց ունեցուածքը, կը ձերբակալուէին ու կ'աւերուէին շատերը։ Ռուսական հետախուզութիւնը 1915, Մարտ 15-ին ու Ապրիլ 3-ին Թուրքիոյ վերաբերեալ կը յաղորդէր․

Aquote1.png Ամբողջ երկին մէջ, տեղի կ'ունենան հայերու ձերբակալութիւններ․․․ Կոտորածներ էրզրումի, Դյորթյոլի, Զէյթունի եւ շրջակայքին մէջ։ Արիւնալէն ընդհարումներ՝ Պիթլիսի, Վանի, Մշոյ մէջ․․․ բռնութիւններ, թալան, սպանութիւններ Ակնում եւ ամբողջ Փոքր Հայքի մէջ։ Ժողովուրդի տնտեսական քայքայում, ընդհանուր կոտորած[60]։ Aquote2.png


Շաքիրին, որ կը պնդէր, որ «ներքին թշնամին» ոչ պակաս վտանգաւոր է, քան «արտաքին թշնամին», տրուեցան լայն իրաւասութիւններ։ Մարտի վերջին եւ Ապրիլի սկզբին «Յատուկ կազմակերպութԻւնը» փորձեց կազմակերպել Էրզրումի հայերու ջարդերը եւ հակահայկական քարոզչութեան համար նահանգներ ուղարկեց Իթթիհատի ամենաարմատական գործակալներուն, ատոր մէջ՝ Ռեշիտ բէկին (թուրք.՝ Reşit Bey), որ առաւել դաժան ձեւերով՝ ներառեալ ձերբակալութիւններն ու կտանքները, Տիարպեքիրի մէջ, կը փնտրէր զէնք, իսկ այնուհետեւ դարձաւ հայերու ամենամոլեռանդ մարդասպանը։ Թաներ Աքչամի կարծիքով հայերու զանգուածային տեղահանութեան որոշումը ընդունուած էր Մարտին[61], բայց այն փաստը, որ Իսթամպուլէն տեղահանութիւն այդպէս ալ չեղաւ, կը նշանակէ, որ այդ պահուն հայերու ճակատագիրը կախուած էր պատերազմի հետագայ ընթացքէն[62]։

Չնայած երիտթուրքերու պնդումներուն, որ հայերու տեղահանութիւննները կը պատասխանէին Արեւելեան ռազմաճակատին ընթացքին հայերու անհնազանդութեան, Ճեմալի ղեկավարութեամբ հայերու առաջին տեղահանութիւններ կատարուեցան ոչ թէ Արեւելեան ռազմաճակատի հարեւան շրջաններուն մէջ, այլ Անատոլիայի կեդրոնէն դէպի Սուրիա: Եգիպտական գործողութիւններուն մէջ, պարտութենէն ետք ան Զէյթունի եւ Դորթյոլի բնակչութեան որակեց որպէս հնարաւոր վտանգաւոր եւ դաշնակիցներու հնարաւոր առաջխաղացման դէպքին մէջ որոշեց փոփոխել իրեն ենթակայ տարածքներու էթնիկական կազմը՝ առաջարկելով հայերու առաջին տեղահանութիւնները։ Հայերու տեղահանութիւնները սկսան Զէյթուն քաղաքէն Ապրիլ 8-ին, որուն բնակչութիւնը դարերով ունէր մասնակի անկախութիւն եւ թրքական իշխանութիւններու հետ կը գտնուէր առճակատման մէջ։ Որպէս հիմնաւորում՝ կը բերուէր իբր Զէյթունի հայերու եւ ռուսական ռազմական շտաբի մէջ գաղտնի համաձայնութեան տեղեկատուութիւնը, բայց Զէյթունի հայերը ոչ մէկ թշնամական քայլ չէին ձեռնարկած[63][64][65]։

Փախստական հայ կիներու սատկած ձիու մարմնի մօտ Տէր-էլ-Զորի համակեդրոնացման ճամբարին

Քաղաք մտաւ երեք հազար թուրք զինուոր։ Թուրք զինուորներու վրայ յարձակած Զէյթունի երիտասարդ տղամարդկանց մասը մը, ներառեալ մի քանի դասալիք, փախաւ հայկական եկեղեցի եւ կազմակերպեց ինքնապաշտպանութիւն՝ համաձայն հայկական աղբիւրներու՝ վերացնելով 300 զինուոր (թուրքերը կը նշեն մէկ մայոր եւ ութ զինուոր), բայց եկեղեցին գրաւուեցաւ։ Հայկական կողմի յաղորդմամբ զինուորներու վրայ յարձակումը վրեժ էր հայկական գիւղերուն մէջ, այդ նոյն զինուորներու անհարիր պահուածքի դիմաց։ Զէյթունի հայութեան մեծ մասը ապստամբներուն չէր աջակցեր, հայ համայնքի ղեկավարները ապստամբներուն կը համոզէին յանձնուիլ եւ կառավարական զորքերուն թոյլ տուին հաշուեհարդար տեսնել անոնց հետ։ Բայց օսմանեան պաշտօնեաներու մասն մըն էր միայն պատրաստ ընդունիլ հայերու հաւատարմութիւնը, մեծամասնութիւնը համոզուեցաւ, որ Զէյթունի հայերը կը համագործակցեն թշնամիին հետ։ Ներքին գործերու նախարար Թալէաթը Կոստանդնուպոլսոյ հայոց պատրիարքին շնորհակալութիւն յայտնեց դասալիքներուն բռնելու գործին մէջ, հայ բնակչութեան աջակցութեան համար, բայց աւելի ուշ յաղորդագրութիւններուն մէջ, ներկայացուց այդ որպէս օտար տէրութիւններու հետ հայկական ապստամբութեան մաս մը. տեսակէտ, որ ընդունելի է թրքական պատմագրության կողմէն։ Չնայած հայկական բնակչութեան մեծ մասը կողմ չէր օսմանեան բանակին ընդդիմանալուն, բայց այնուամենայնիւ անոնք եւս տեղահանուեցան դէպի Գոնիա եւ Տէր Զորի անապատ, ուր ետքը հայերուն կա՛մ կը սպաննէին, կա՛մ կը ձգէին մեռնիլ սովէն ու հիւանդութիւններէն։ Զէյթունէն ետք, նոյն ճակատագրին արժանացան Կիլիկիոյ միւս քաղաքներու բնակիչները։ Տեղահանութիւնները տեղի ունեցան Վանի դէպքերէն առաջ, որոնք օսմանեան իշխանութիւնները, կ'օգտագործէին հակահայկական քաղաքականութիւնը հիմնաւորելու համար։ Օսմանեան կառավարութեան գործողութիւնները իրենց ծաւալներով ակնյայտօրէն անգերազանցելի էին, բայց ատոնք դեռ չէին ընդգրկեր կայսրութեան ողջ տարածքը[63][64][65]։ Զէյթունի հայերու տեղահանութիւնը լոյս կը սփռէ ցեղասպանութեան կազմակերպման ժամկէտներու հետ կապուած կարեւոր հարցի մը վրայ։ Հայերու որոշ մասը աքսորուեցաւ Գոնիա քաղաք, որ հեռու կը գտնուէր Սուրիայէն ու Իրաքէն. տեղեր, ուր աւելի ուշ հիմնականին մէջ, տեղահանուեցան հայերը։ Ճեմալը կը պնդէր, որ անձամբ ընտրած է Գոնիան, այլ ոչ թէ Միջագետքը, որպէսզի զինամթերքի տեղափոխման համար արգելքներ չստեղծուին։ Բայց Ապրիլէն ետք եւ Ճեմալի իրաւասութիւններէն դուրս տեղահանուած հայերու մէկ մասը կ'ուղղուէր Գոնիա, որ կրնայ նշանակել, որ տեղահանման ծրագիր կար արդէն 1915ի Ապրիլին[65]։

Վանի Հերոսամարտ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սարիղամիշի պարտութենէն ետք, Վան քաղաքը ռազմավարական մեծ նշանակութիւն ունէր ոչ միայն թուրքերու, այլեւ ռուսերու համար։ 1914 թուականէն, Դաշնակցութիւնը, քաղաքին մէջ ունենալով մեծ ազդեցութիւն, գաղտնի պաշարած էր մեծ թիւով զինամթերք։ Անդրանիկի հրամանատարութեամբ ռուսական կամավորականներու՝ Սարային մօտենալէն օսմանական իշխանութիւնները դաշնակներէն պահանջեցին յանձնել թրքական բանակէն փախած հայ դասալիքներուն, քաղաքը կտրեցին հեռախօսային կապէն եւ սկսան տեղի բնակչութենէն շորթումները, որ արդիւնքին մէջ վերածեց մէկ կողմէն զինուորներու եւ չետեներու (մուսուլման աւազակներու), միւս կողմէն հայկական ինքնապաշտպանութեան խումբերու միջեւ։ 1915ի Փետրուարին, Վանի մէջ՝ կայսրութեան միակ շրջանին մէջ, ուր հայերը մեծամասնութիւն կը կազմէին, նահանգապետ նշանակուեցաւ Էնվերի աներորդին՝ Ճեւտէթ բէկը, որ յայտնի էր բռնութիւններու հանդէպ հակումներով եւ զէնքի հաւաքագրման ժամանակ հայերու ահաբեկումներով։ Ճեւտէթը նոր վերադարձած էր Պարսկաստանի անյաջող արշաւանքէն, եւ անոր կ'ուղեկցէին մի քանի հազար քիւրտ ու չերքեզ ոչ կանոնաւոր զինուորներ, այսպէս կոչուած «մսագործի գումարտակները»։ Թրքական կառավարութիւնը 1914 թուականի, վերջին նշելն էր Վանի մէջ, ապստամբութեան հնարաւորութիւնը՝ պնդելով, որ Վանի մէջ հայերուն ու մի քանի պարսկական ցեղերուն կը զինեն Թուրքիոյ թշնամիները։ Վանի հայ ղեկավարները փորձեցին հանգստացնել իշխանութիւններուն եւ հաւատարմութիւն յայտնեցին Ճեւտէթին։ 1915, Մարտի սկզբին Ճեւտէթը Շատախի հայերէն մահուան եւ աքսորի սպառնալիքով պահանջեց 18-45 տարեկան բոլոր տղամարդոց(4000 տղամարդ, ինչպէս նաեւ բազմաթիւ դասալիքներ) բանակին մէջ, աշխատելու համար։ Հայերը տրամադրեցին միայն 400 մարդ, իսկ մնացածի փոխարէն առաջարկեցին վճարել այսպէս կոչուած «ազատման հարկ» (բանակին մէջ, ծառայելու փոխարէն օրէնքով թոյլատրուած որոշակի գումարի վճարում), որ մերժուեցաւ Ճեւտէթի կողմէն։ Միջադէպ մըն ալ տեղի ունեցաւ, երբ Ճեւտէթը հայ-թուրքական ութ հոգինոց խումբ ուղարկեց Շատախ գիւղ, ուր պետք է քննարկէին հայուն բանտ նստեցնելու պատմութիւնը։ Ճանապարհին խումբի բոլոր չորս հայ անդամները սպաննուեցան։ Ապրիլ 17-ին Ճեւտէթը «մսագործի գումարտակները» ուղարկեց վերացնելու Շատախի հայերուն, բայց անկարգապահ զորքը յարձակեցաւ մօտակայ գիւղերու վրայ[66][67][68]։

Զանգուածային սպաննութիւնները սկսան Ապրիլ 19-ին, երբ Վանի շրջակայքին մէջ, սպաննուեցան մօտ 2500 հայեր, իսկ մօտակայ մի քանի օրերուն՝ եւս 50 000։ Հայերու վրայ յարձակումները կը հրահրուէին Իթթիհատի կողմէն, որ հետագային խոստացան Վանի երկու ժեներալ-նահագապետերը՝ Իպրահիմ Արուասը եւ Հասան Թաշինը[48]։ Մուսուլմաններուն մահուան սպառնալիքով արգիլուած էր օգնել հայերուն։ Վանի հայերը, սպասելով յարձակման, մի քանի շաբաթ ամրացուցին քաղաքի իրենց հատուածը եւ չորս շաբաթներու ընթացքին, արդիւնաւէտ դիմադրութիւն ցուցաբերեցին։ Վանի հայկական բնակչութիւնը կը կազմէր մօտաւորապէս 30 000 մարդ, որոնցմէ միայն 1500-ն էին զինուած։ Զէնքը շատ յաճախ կ'ըլլար ինքնաշէն տարբերակով։ Մայիս 16-ին, երբ ռուսական բանակը մօտեցաւ Վանին, թուրքերը հարկադրուած հեռացան, եւ ռուս ժեներալ Նիքոլաեւը Վանի մէջ, հռչակեց հայկական կառավարումը։ Վեց շաբաթէն, արդէն կը պահանջէին ռուսերը՝ տանելով այն հայերուն, որոնք կրնային հեռանալ[66][67][68]։

Վանի իրադարձութիւնները նախապէս մշակուած բնոյթ չունէին, հայերը կը փորձէին հնարաւոր փախուստի միջանցք պահել դէպի Պարսկաստան, իսկ Ճեւտէթը կ'օգտագործէր պատժամիջոցները իրեն տեսանելի «հայկական վտանգը» ճնշելու համար։ Անոր գործողութիւնները այն ժամանակի համար բնորոշ չէին։ Նոյն ժամանակահատուածին մէջ, տեղին ունեցան նաեւ Պիթլիսի քիւրտերու եւ Պաշկալէի ասորիներու ապստամբութիւնները:

Տեղահանութիւններու Շարունակութիւն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԱՄՆ դեսպան Հենրի Մորկընթաուի հեռագիրը Պետդեպարտամենտ (1915, Յուլիս 16) կը նկարագրէ հայերու բնաջնջումը որպէս «ռասայական բնաջնջման կազմակերպուած փորձ»
Օսմանեան պաշտօնեայ Սահիտ Ահմետի կողմէն Տրապիզոնէն հայերու տեղահանման նկարագրութիւնը[Ն 3]։

Սկիզբը, օսմանեան պաշտօնեաները խլեցին երեխաներուն, անոնցմէ որոշներուն փորձեց փրկել Տրապիզոնի ամերիկեան հիւպատոսը։ Տրապիզոնի մուսուլմանները նախազգուշացուած էին հայերուն պաշտպանելու դէպքին մէջ, մահապատիժի մասին։ Ետքը, առանձնացուցին տղամարդոց՝ յայտարարելով, որ անոնք պէտք է մասնակցին աշխատանքներուն։ Կիները եւ երեխաները պահապաններու հսկողութեամբ եւ անվտանգութեան երաշխիքներով տարհանուեցան Մոսուլի ուղղութեամբ, որմէն ետք, տղամարդիկ քաղաքէն հանուեցան ու գնդակահարուեցան նախապէս փորուած խրամատներու մէջ։ Կիներուն եւ երեխաներու վրայ, կազմակերպուեցան «չեթերու» յարձակումներ, որոնք կը կողոպտէին ու կը բռնաբարէին կանանց, իսկ ետքը՝ կը սպաննէին։ Զինուորականները հստակ հրաման ունէին չխանագարել «չեթերու» գործողութիւններուն։ Ընտրուած երեխաները նոյնպէս տարհանուեցան ու սպաննուեցան։ Ամերիկեան հիւպատոսի խնամակալութեան տակ գտնող երեխաները, ընտրուեցան իբրեւ թէ Սեբաստիա ուղարկելու համար, նաւակներով ծով հանուեցան, սուինահարվեցին, մարմինները դրուեցան պարկերու մէջ եւ նետուեցան ծով։ Մի քանի օրէն, որոշ մարմիններ գտան Տրապիզոնի ափերու մօտ։ 1915, Յուլիսին Սահիտ Ահմետին հրամայեցին ուղեկցիլ Տրապիզոնի հայերու վերջին խումբը՝ կազմուած 120 տղամարդոցմէ, 400կիներէ եւ 700 երեխաներէն։ Սկիզբը՝ խումբէն առանձնացուեցան տղամարդիկ, աւելի ուշ Սահիտ Ահմետին յայտնեցին, որ անոնք բոլորը սպաննուած են։ Ամբողջ ճանապարհին կային հազարաւոր հայերու մարմիններ։ «Չեթերու» մի քանի խումբ փորձեցին խումբէն վերցնել կիները եւ երեխաները, բայց Սահիտ Ահմեդը հրաժարեցաւ տալ հայերուն։ Ճանապարհին ան մօտաւորապէս 200 երեխաներու տուաւ մուսուլմանական ընտանիքներուն, որոնք խոստացան հոգ տանիլ անոնց մասին։ Կամախի մէջ, Սահիտ Ահմետը հրաման ստացաւ հայերուն պահպանել այնքան ժամանակ, մինչեւ անոնք չմեռնին։ Ան յաջողեցաւ հայերու այդ խումբին միացնել Էրզրումէն եկող խումբին, որ կը գլխաւորէր ժանդարմերիայի ներկայացուցիչ Մուհհամէտ Էֆֆենդին։ Այնուհետեւ Էֆֆենտին Սահիտ Ահմեդին յայտնեց, որ այդ խումբը հասցած է Եփրատի ափ, ուր առանձնացուած է խումբէն եւ ոչնչացուիլ «չեթ» հրոսակներու կողմէն։ Գեղեցիկ հայ աղջիկները պարբերաբար հրապարակայնօրէն կը բռնաբարուէին, իսկ ետքը՝ կը սպաննուէին, տրապիզոնեան պաշտօնեաներու կողմէ։ Հայերու սպանութիւններու կազմակերպիչներ՝ Սահիտ Ահմետը կը նշէր Էրզրումի մէջ Պեհայէտտին Շաքիրին, Տրապիզոնի մէջ՝ Նայիլ բէկին, Կամախի՝ Երզնկայի խորհրդարանի անդամներուն։ «Չեթերու» կեդրոնակայանը կը գտնուէր՝ Կամախ։

Եթէ ընդհանուր տեղահանութիւնները նախապէս պլանաւորուած չէին, այնուամենայնիւ 1915, Մարտին խորհրդակցելէն ետք Իթթիհատի ներկայացուցիչները սկսան քարոզել հայերու զանգուածային սպանութիւնները։ Վանի իրադարձութիւնները ու համաձայն թուրքական պաշտօնական վիճակագրութեան՝ 150 000 մուսուլմաններու սպանութիւնները (Խալիլ Բերքթայը կը ներկայացնէ հայերու կողմէն 1915, ողջ ընթացքին ամբողջ Անատոլիայի մէջ, սպաննուած 12 000 մուսուլմաններու թիւը) նոյնպէս որպէս առիթ օգտագործուեցան իշխանութիւններու կողմէն հակահայկական գործողութիւններու համար։ 1915, Ապրիլի 24-ին Կոստանդնուպոլսոյ մէջ, ձերբակալուեցան 235 երեւելի հայեր, որոնք հետագային արտաքսուեցան։ Ատոնց հետեւեցաւ 600 հայերու ձերբակալութիւնը, այնուհետեւ 5000-ի։ Անոնց մեծամասնութիւնը սպաննուեցաւ հենց Իսթամպուլի մերձակայքին մէջ։ Այս գործողութիւնները որեւէ հիմք չունէին, եւ ԱՄՆ դեսպան Հենրի Մորկընթաուի հետ զրոյցի ընթացքին, Թալէաթը այս գործողութիւնները բնութագրեց որպէս «ինքնապաշտպանութիւն»։ 1915, Մայիս 30-ին Օսմանեան կայսրութեան նախարարներու խորհուրդով ընդունուեցաւ Տեղահանութեան մասին օրէնքը, ըստ որուն ռազմական հրամանատարութիւնը լիազորուած ճնշած էր բնակչութեան զինուած ապստամբութիւնները եւ տեղահանած դաւաճանութեան կամ լրտեսութեան մէջ կասկածուողներուն։ Օրինակ յաղորդելու նպատակով, կը նախատեսուէին տեղահանուածներուն պահակներ եւ կորսնցուցած ունեցուածքի փոխհատուցում տրամադրել, բայց գործնականին մէջ այս պայմաններէն ոչ մէկը չիրականացուեցաւ։ Հայերու բնաջնջման գործին մէջ, գլխաւոր դերակատարութիւնը ունէր Էրզրումի մէջ տեղակայուած «Յատուկ կազմակերպութիւնը» (օսման.՝ تشکیلات مخصوصه), որ ունէր մինչեւ 34 000 անդամ, որոնց գերակշիռ մասը կը կազմէին «չեթերը»՝ բանտերէն ազատ արձակուած հանցագործները։ «Յատուկ կազմակերպութիւնը» անմիջապէս կ'ենթարկուէր Թալէաթին։ Առաջին անգամ այս իրեն ցուցադրեց 1914 թուականին, ռուսական զորքերու նահանջի շրջաններուն մէջ, հայերու դէմ բռնութիւններոն ատեն՝ Վանի դէպքերէն վեց ամիս առաջ, որ հայերու տեղահանութեան պաշտօնական պատճառը եղաւ։ Զանգուածային սպանութիւններուն մէջ, գործուն մասնակցութիւն ունեցաւ նաեւ երկրի յատուկ ծառայութիւնները ղեկավարող եւ մահուան յատուկ գումարտակներ ստեղծած Պեհայէտտին ՇաքիրըRichard G. Hovannisian, The Armenian People from Ancient to Modern Times, հ. 2, Մեծ Բրիտանիա, էջ 267։</ref>[Ն 4][Ն 5]։

Ապրիլ 18-ին Էրզրումի մերձակայքին մէջ, տեղի ունեցաւ թրքական զանգուածային հանրահաւաք, որուն ընթացքին, հայերուն մեղադրեցին դաւաճանութեան մէջ, իսկ անոնց օգնող մուսուլմաններուն նախազգուշացուցին, որ անոնք նոյնպէս կը կիսեն հայերու ճակատագիրը։ Յաջորդող շաբաթներու ընթացքին, Էրզրումի նահանգի հայերը դարձան թուրքերու յարձակումներու առարկայ։ Մայիսի կէսերուն ջարդեր տեղի ունեցան Խնուսի մէջ եւ անոր մերձակայքին մէջ, ուր սպաննուեցաւ 19 000 հայ։ Նահանգի միւս գիւղերու հայերը տեղահանուեցան Էրզրում, անոնցմէ շատերը մահացան քաղցէն, ծարաւէն եւ տանջալլկութենէն, իսկ ողջ մնացածներուն Կամախի կիրճի լանջերէն նետեցին գետը։ Էրզրումի 65 000 հայ բնակչութեան մեծամասնութիւնը 1915ի Յունիս-Յուլիս ամիսներուն, տեղահանուեցաւ կամ սպաննուեցաւ Կամախի կիրճերուն մէջ, մնացածներուն տեղահանեցին Հալէպ կամ Մոսուլ, ուր մի քանին յաջողեցաւ կենդանի մնալ։ Էրզրումի մէջ, ձգեցին մօտաւորապէս 100 հայերու, որոնք կ'աշխատէին ռազմական կարեւորագոյն օբյեկտներու մէջ։ Երզնկայի հայերը նոյնպէս հիմնականին մէջ, սպաննուեցան Կամախի կիրճերուն մէջ։ Բեյբուրթի՝ Էրզրումի նահանգի եւս մէկ քաղաքի հայերէն սկզիզբը՝ վերցուցին փող եւ երիտասարդ աղջիկներուն՝ տալով անվտանգութեան երաշխիքներ, ետքը անոնց վրայ յարձակեցան «չեթերը»։ Դէպի Երզնկա հետ փախչողներուն կը գնդակահարէին ժանդարմները[69]։

Օրդուէն կիները եւ երեխաները Սամսուն տեղափոխուելու պատրուակով բարձրացուցին բեռնանավերը, իսկ ետքը, տարուեցան բաց ծով եւ նաւէն դուրս նետուեցան։ 1919 թուականի ռազմական դատարանի լսումներու ժամանակ Տրապիզոնի ոստիկանութեան պետը ցուցմունք տուաւ, որ երիտասարդ հայուհիներուն՝ որպէս նահանգապետէն նուէր՝ Իթթիհատի ղեկավարներուն, ուղարկաղ է Իսթամպուլ։ Կարմիր մահիկի հիւանդանոցի հայուհիները կ'անարգուէին. Տրապիզոնի նահանգապետը կը բռնաբարէր անոնց եւ կը պահէր որպէս հարճեր[70]։ Թուրքահայաստանի հարաւային մասը հայերէն մաքրուեցաւ, Ջեւտեթի եւ անոր «մսագործի գումարտակներու» (թուրք.՝ kesab taburi) կողմէն։ Չնայած Պիթլիսի հայերու օրինապաշտութեան՝ Ջեւտէթը սկիզբը՝ անոնցմէ փրկագին պահանջեց, իսկ ետքը շատերուն կախաղան հանեց։ Յուլիսի 25-ին քաղաքը շրջապատուեցաւ Ջեւտէթի զորքերու կողմէն, եւ կարճ պաշարումէն ետք քաղաքի հայկական մասը անձնատուր եղաւ։ Տղամարդիկ սպաննուեցան, իսկ երիտասարդ աղջիկներուն տուին տեղացի թուրքերուն ու քիւրտերուն, մնացած հայ բնակչութիւնը, ուղարկուեցաւ հարաւ եւ խեղդամահ աւերեց Տիգրիսի մէջ։ Պիթլիսի մէջ, ընդհանուր առմամբ սպաննուեցաւ 15 000 հայ, անոնց տուները տրուեցան թուրք եւ քիւրտ մուջահիրներուն[69]։

Միաժամանակ սպանդի ենթարկուեցաւ, Պիթլիսի շրջակայ գիւղերիու հայ բնակչութիւնը։ Պիթլիսէն ետք, Ճեւտէթը ուղեւորուեցաւ Մշոյ նահանգ, ուր թուրքերու ու քիւրտերու մայիսեան յարձակումներէն ետք, կը տիրէր ժամանակաւոր խաղաղութիւն։ Ճեւտէթի՝ նահանգ այցելելէն ետք, սկսան հայ համայնքի ղեկավարներու կտտանքները, տղամարդիկ սուինահարուեցան, կիները եւ երեխաները փակուեցան ախոռներուն մէջ եւ կենդանի հրկիզուեցան։ Ետքը, Ճեւտէթն ու թուրք-քրտական ջոկատները յարձակեցան Սասունի հայութեան վրայ, որոնք պաշտպանուեգան, մինչ չվերջացան զինամթերքն ու սնունդը։ Սեւ ծովու ծովափնեայ քաղաքներուն մէջ, հայերուն կը նստեցնէին նաւեր, իսկ այնուհետեւ ջրախեղդ կ'ընէին։ Բնաջնջման ենթարկուեցան նաեւ աւետարանական եւ կաթողիկէ ուղղութեան հայերը։ Խարբերդի մէջ, 13 000 հայ զինուորներու հետ սպաննուեցան նաեւ ամերիկացի միսիոներներու կողմէն հիմնադրուած Եփրատի վարժարանի ուսանողներն ու դասախօսները։ Նոյն բախտին արժանացան նաեւ՝ Մերզիֆոնի հայերը, ուր ամերիկեան աւետարանական միսիոներներու ղեկավարութեամբ կը գործէր Անատոլիայի վարժարանը։ Մարզուանի 12 000 հայերու մեծամասնութեանը տեղահանելէն ետք, վարժարանի նախագահը ամերիկեան դեսպանի միջոցով Էնվերէն ու Թալէաթէն վարժարանի անդամներու համար անվտանգութեան երաշխիքներ ստացաւ, բայց նահանգապետը յայտարարեց, որ ինքը տեղեակ չէ երաշխիքներու մասին եւ մնացած հայերուն տարհանեց անապատ, ուր անոնք մահացան։ Տեղահանման ենթարկուեցան նաեւ Անգարայի հայերը, որոնցմէ շատերու կրօնը կը պատկանում էին կաթողիկէ ուղղութեան[69]։

1900 թուականին ծնած Թագուհի Լեւոնեանի յիշողութիւններէն[71]։
Բալուից Տիգրանակերտ (Տիարպեքիր) մեզ կը տանջէին, եւ մենք կը տանջուէինք։ Չկար հաց ու ջուր։ Մօրս պայուսակին մէջ, ինչ-որ բան կար, որ ան ժամանակ առ ժամանակ կու տար մեզի։ Մենք 10-15 օրուան ընթացքին, ամբողջ օրը կը քալէինք։ Ոտքերուս կօշիկներ չէին մնացած։ Վերջապէս մենք հասանք Տիգրանակերտ։ Այնտեղ մենք լուացուեցանք, մեր մօտի եղած չոր հացը թրջեցինք եւ կերանք։ Շշուկներ տարածուեցան, որ նահանգապետը հայերէն կը պահանջէ 12-ամեայ գեղեցիկ աղջկան... Գիշերը անոնք լապտերներով եկան՝ փնտրելու այդպիսի աղջկայ։ Գտան անոր, կոտրեցին ողբացող մօրմէն եւ ըսին, որ անոր հետքը կը վերադարձնեն։ Աւելի ուշ անոնք համարեայ մեռած երեխային վերադարձուցին, սոսկալի վիճակի մէջ՝ յգելով անորմէ մօր ծունկներուն։ Մայրը աղեկտուր կ'ողբէր, իսկ երեխան, չկրնալով հանդուրժել տեղի ունեցածը, մահացաւ։ Կիները չէին կարնար հանգստացնել մօրը։ Վերջապէս կանայք փորձեցին ժանդարմի մը զէնքով փոս փորել եւ թաղեցին աղջկան։ Այնտեղ մեծ պատ կար, եւ իմ մայրը եւ մի քանի կիները ատոր վրայ գրեցին. «Այստեղ թաղուած է Շուշանը»։

Ի տարբերութիւն այլ տեղահանութիւններու, որոնք տեղի հայ համայնքներու շրջանակներուն մէջ, չէին տարբերիր իշխանութիւններու տեսանկիւնէն անմեղներուն «մեղաւորներէն», Կիլիկիոյ տեղահանութիւնները արդեն տարբերութիւն չէին դներ հայ յեղափոխական եւ լոյալ համայնքներու միջեւ։ Այս տեղահանութիւնները կապ չունէին նաեւ սահմանի մոտիկութենէն եւ կը վերաբերէին Օսմանեան կայսրութեան բոլոր հայերուն։ Այս տեղահանուածներուն չէին տրամադրեր սնունդ, որ փաստացի կը նշանակէր սովամահութիւն։ Անոնք պաշտպանուած չէին եւ ճանապարհին կ'ենթարկուէին օսմանեան անկանոն ուժերու, քիւրտերու, չերքեզներու եւ այլ մուսուլմանական ցեղերու կողոպուտին ու բռնութիւններուն, որուն արդիւնքին մէջ, անապատին մէջ գտնուող վերջնակէտին, կը հասնէր տարհանուողներու մօտաւորապէս 20 %-ը միայն։ Նոյն բանը տեղի կ'ունենայ ողջ Արեւելեան Անատոլիայի հայերիու հետ։ Արեւմտեան նահանգներու հայերը համեմատաբար անխոչընդոտ հասան մինչեւ Տէր Զոր, ուր հետագային, շատերը կա՛մ մահացան, կա՛մ սպաննուեցան։ Անատոլիայի հայ համայնքներու ընդհանուր կազմաքանդման գործընթացը սկսած է 1915, Ապրիլ 24-ին, երբ ձերբակալուեցան եւ Անգարա տարհանուեցան Կոստանդնուպոլսոյ հայ համայնքի ղեկավարները։ Յունիսի կէսերուն անոնք գրեթէ բոլորը սպաննուած էին։ Իսկ այդ ժամանակ գրեթէ ամբողջութեամբ ոչնչացուած էին Պիթլիսի եւ Էրզրումի հայ համայնքները։ Յունիս 9-ին Ներքին գործերու նախարարութիւնը Էրզրումի նահանգապետին նամակ ուղարկեց՝ պահանջելով վաճառել տեղահանուած հայերու ունեցուածքը, որոնց վերադարձը չէր ակնկալուիր։ 1915, ամրան ընթացքին, տեղահանութեան աշխարհագրութիւնը ընդարձակուեցաւ՝ ներառելով ներկայիս Սուրիոյ շրջանները։ Համաձայն տեղահանութիւններու նախագծի՝ հայերը պէտք չէ գերազանցէին տեղի բնակչութեան 10 %-ը, որ կ'արտացոլէր երիտթուրքերու վախը հայերու կուտակումներէն։ Հիմքեր կան կարծելու, որ Տէր Զորի անապատի շուրջ գտնող ճամբարներու մինչեւ 150 000 մարդու սպաննութիւնը կատարուած է չերքեզներու, չեչեններու եւ արաբներու կողմէն, որպէսզի թոյլ չտրուի մեծ քանակութեամբ հայերու կուտակումներ վայրի մը մէջ[52]։

Սպանութիւններու վերաբերեալ ամենաարժէքաւոր վկայութիւններէն մէկը ձգած են օսմանեան արաբ չորս պաշտօնեայ, որոնք անցան ռուսական կողմ եւ հետագային տեղահանութիւններու մանրամասները պատմեցին Մարք Սայքսին։ 1915 թուականին Տրապիզոնի մէջ գտնուող լեյտենանտ Սաիտ Ահմետ Մուխտերա ալ-Բահաջայի խօսքերով՝ ան գիտէր, որ հայերու տեղահանութիւնը կը նշանակէր ոչնչացում, եւ անոր յայտնի էր դասալիքներուն առանց դատի գնդակահարելու գաղտնի հրամանի մասին։ Լեյտենանտ Սաիտ Ահմետը յայտնած է, որ գաղտնի հրամանին մէջ «դասալիքներուն» բառի փոխարէն գրւուած էր «հայերուն», որ կը վկայէ, որ կեդրոնական իշխանութիւնները կը գիտակցէին իրենց արարքներու հանցաւոր ըլլալը եւ ամէն կերպ կը փորձէին քողարկել ատոնք[72]։

Հայերու սպանութիւնները կ'ուղեկցուէին կողոպուտով ու գողութեամբ։ Վաճառական Մեհմետ Ալիի (թուրք.՝ Mehmed Ali) խօսքերով՝ Ասենթ Մուսթաֆան ու Տրապիզոնի նահանգապետ Ճեմալ Ազմին իւրացուցած էին հայերու՝ 300 000-400 000 թրքական ոսկէ ֆունտ արժողութեամբ թանկարժէք իրեր (այն ժամանակ մօտաւորապէս 1 500 000 ԱՄՆ տոլար)։ Հալէպի, ԱՄՆ հիւպատոսը կը զեկուցէր Ուաշինկթոն, որ Թուրքիոյ մէջ կը գործէր «հափշտակութիւններու հսկայական համակարգ»։ Տրապիզոնի հիւպատոսը կը յայտնէր, որ ամէն օր կը տեսնէ, ինչպէս է «թուրք կիներուն եւ երեխաներու ամբոխը գիշանգղերու պէս կը հետեւէր ոստիկանութեան ու կը տանէր ամէն ինչ, ինչ կրնային», եւ որ Տրապիզոնի մէջ Իթթիհատի կոմիսարի տունը լեցուն է ոսկով եւ թանկարժէք իրերով, որոնք կողոպուտներէն իր մասը կը կազմէին[70]։

1915 թուականի ամրան աւարտին, կայսրութեան հայ բնակչութեան զգալի մասը սպաննուած էր։ Չնայած օսմանեան կայսրութեան իշխանութիւններու փորձերուն ծածկել այդ՝ Եւրոպա հասած փախստականները կը պատմէին հայ բնակչութեան ոչնչացման մասին։ 1915, Ապրիլ 27-ին Ամենայն հայոց կաթողիկոսը կոչ ըրաւ ԱՄՆ-ին եւ Իտալիոյ թոյլ չտալ եւ կագնեցնել ջարդերը։ Դաշնակից պետութիւնները հրապարակայնօրէն դատապարտեցին օսմանեան իշխանութիւններու թողտուութեամբ թուրքերու եւ քիւրտերու կողմէն հայերու ջարդերը, բայց պատերազմի պայմաններուն մէջ այլ բան անկարող էին ընել հայերու վիճակը թեթեւացնելու համար։ Մեծ Բրիտանիայի մէջ պաշտօնական հետաքննութենէն ետք, հրատարակուեցաւ «Օսմանեան կայսրութեան մէջ, վերաբերմունքը հայերու նկատմամբ» փաստաթղթերու գիրքը[73], իսկ Եւրոպայի եւ ԱՄՆ-ի մէջ, փախստականներու համար հանգանակութիւններ սկսան։ Կեդրոնական եւ Արեւմտեան Անատոլիայի հայերու ոչնչացումը շարունակուեցաւ նաեւ 1915 թուականի Օգոստոսէն ետք[74]։

Բժշկական Փորձարկումներ Հայերու Վրայ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մերձաւոր Արեւելքի նպաստամատոյցի կողմէն խնամակալութեան տակ վերցուած երեխաներ[75]

Որպէս օսմանեան հայերու ոչնչացման արդարացում, կը գործածուէր նաեւ կենսաբանական հիմնաւորումը։ Հայերը կ'անուանուէին «վտանգաւոր մանրէներ», անոնց կը վերագրուէր կենսաբանական աւելի ցած կարգավիճակ, քան մուսուլմաններուն։ Այս քաղաքականութեան գլխաւոր քարոզիչը բժիշկ Մեհմետ Ռեշիդն էր՝ Տիարպեքիրի նահանգապետը, որ առաջինը հրամայեց տեղահանուողներու ոտքերը պայտել։ Ռեշիտը նաեւ կը կիրառէր հայերու խաչելութիւնը՝ նմանակեղծելով Քրիստոսի խաչելութիւնը[76]։ 1978 թուականին թրքական պաշտօնական հանրագիտարանը Ռեշիտին կը բնութագրէ որպէս «հոյակապ հայրենասէր»[77]։

Տանելի կենցաղային պայմաններու եւ դեղորայքի բացակայութիւնը թրքական բանակին մէջ, հանգեցուցին համաճարակի տարածման՝ խլելով իւրաքանչիւր տասներորդ զինուորի կեանքը։ Երրորդ բանակի բժիշկ Թեւֆիկ Սալիմի հրամանով բծաւոր տիֆի դէմ պատուաստանիւթ գտնելու նպատակով Երզնկայի կեդրոնական հիւանդանոցին մէջ, փորձեր կը կատարուէին հայ զինուորներու եւ ռազմական ուսումնարաններու կադետներու վրայ, որոնցմէ շատերը մահացան։ Ուղղակի ապացոյցները ցոյց կու տան այս բոլորին մէջ, Պեհայէտտին Շաքիրի մասնակցութիւնը։ Փորձերը անմիջականօրէն կ'անցկացնէր Իսթամպուլի բժշկական դպրոցի պրոֆեսոր Համտի Սուաթը, որ հիւանդներուն կը ներարկէր տիֆով վարակուած արիւն։ Պատերազմի աւարտէն ետք, այս գործի քննման ժամանակ Իսթամպուլի ռազմական դատարանի կողմէն Համտի Սուաթը տեղափոխուեցաւ բժշկական դպրոցի դարմանատուն «սուր փսիխոզ» ախտորոշմամբ հարկադիր բուժման[78]։

Այսօր Թուրքիոյ մէջ, Համտի Սուաթը կը համարուի թուրքական մանրէաբանութեան հիմնադիրը, եւ անոր նուիրուած է Իսթամպուլի յիշատակի տուն-թանգարանը։ Անոր փորձակումները հաստատուեցան Օսմանեան զինուած ուժերու գլխաւոր համաճարակային տեսուչ Սուլէյման Նումանի (թուրք.՝ Süleyman Numan) կողմէն։ Փորձարկումներէն առաջացացուցին Թուրքիոյ գերմանացի բժիշկներու, ինչպէս նաեւ մի քանի թուրք բժիշկներու բողոքները։ Անոնցմէ մէկն էր՝ Ճեմալ Հայտարը (թուրք.՝ Cemal Haydar), որ անձամբ ներկայ, գտնուած էր փորձարկումներուն եւ 1918 թուականին ներքին գործերու նախարարին բաց նամակով ատոնք բնութագրեցին որպէս «բարբարոսական» եւ «գիտական հանցագործութիւն»։ Հայտարին աջակցեց Երզնկայի Կարմիր մահիկի հիւանդանոցի գլխաւոր բժիշկ Սալահետտինը, որ իր օգնութիւնը առաջարկեց իշխանութիւններուն բժշկական փորձարկումներու կազմակերպիչներուն եւ իրականացնողներու գտնելու գործին մէջ։ Պաշտպանութեան նախարարութիւնը հերքեց իր հասցէին հնչող մեղադրանքները, բայց Հայտարն ու Սալահետտինը պնդեցին իրենց ցուցմունքները։ Հայտարը կրկնեց բժշկական փորձակումներու արդիւնքով հարիւրաւոր հայերու սպանութիւններու մասին, իսկ Սալահետտինի յայտարարութեամբ իր վրայէն կը ճնշէ գործադրուիլ՝ հարկադրելով լռել։ Անցումային շրջանի քաղաքական խառնաշփոթի արդիւնքին մէջ, փորձարկումներու մեղաւորներուն յաջողեցաւ խոյս տալ պատժէն։ Համտի Սուաթը արդիւնքին մէջ, հրապարակեց իր հետազոտութիւններու արդիւնքները, ուր կը նկարագրէր «դատապարտուած հանցագործներու» վրայ իր փորձարկումները[78]։

1919 թուականի ռազմական դատարանի անցկացուցած հետաքննութեան արդիւնքին մէջ, յայտնի դարձան հայ երեխաներու եւ յղի կիներու թունաւորման փաստեր Տրապիզոնի սանիտարա-հիգիենիկ ծառայութիւններու եւ առողջապահութեան բաժանմունքի ղեկավար Ալի Սաիբի կողմէն (թուրք.՝ Ali Saib)։ Թոյնէն հրաժարողներուն կը ստիպէին զայն ընդունիլ բռնի ուժով կամ կը խեղդէին ծով։ Տեղահանումներու արդիւնքին մէջ, ողջ մնացած եւ Միջագետքի ճամբարներ հասած հայերուն Սաիբը կը սպանէր՝ ներարկելով մորֆինի մահացու չափաբաժին կամ թունաւոր նիւթեր։ Ֆրանսացի եւ թուրք ականատեսները կը հաստատեն հիւանդանոցներուն եւ դպրոցներուն մէջ, երեխաներու թունաւորուելու փաստերը։ Սաիբն կ'օգտագործոէր նաեւ շարժական շոգեբաղնիքներ (թուրք.՝ Etüv), որոնց մէջ երեխաներուն կը սպաննէին գերտաք շոգիով[79]։

Հայերու Ինքնապաշտպանութիւն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անտիոքէն ոչ հեռու՝ Մուսա լերան շրջանին մէջ, ապրող հայ բնակչութիւնը, կանխազգալով սպանութիւնները, 1915 թուականի Յուլիսին իշխանութիւններէն փախաւ լեռները եւ այնտեղ կազմակերպեց յաջող ինքնապաշտպանութիւն՝ թրքական զորքերու յարձակումները կանխելով եօթ շաբաթ։ Մօտաւորապէս 4000 մարդ փրկուեցաւ ֆրանսական ռազմական նաւով եւ տեղափոխուեցաւ Պորտ-Սաիտ։ Պաշտպանուողներու մէկ մասը հետագային մտան ֆրանսական Արեւելեան լեգիոնի կազմ եւ իրենց դրսեւորեցին յատկապէս 1918 թուականին Արարի մէջ, թուրքերու դէմ կռուելու համար։ Մուսա լերան ինքնապաշտութեան մասին գրուած է Ֆրանց Վերֆելի հանրաճանաչ «Մուսա լերան քառասուն օրը» վէպը[80]։

Հայերու ինքնապաշտպանութիւններ տեղի ունեցան նաեւ Ուրֆայի մէջ[81] եւ Մշոյ մէջ[82] եւ մի քանի այլ վայրերու մէջ։

Թուրքերն ու Գերմանացիները Ընդդէմ Հայերու Բնաջնջման[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թեոդոր Ռուզվելտ[83]՝ ԱՄՆ նախագահ (1901-1909)։

«Հայերուն պատած սարսափը կատարուած փաստ է։ Զգալիօրէն այս հնազանդեցման քաղաքականութիւն է, որուն կը հետեւի այս ազգը վերջին չորս տարիներու ընթացքին։ ... Հայերու բնաջնջումը այս պատերազմի ամենամեծ հանցագործութիւնն է,եւ եթէ մեզ չյաջողի Թուրքիոյ դէմ դուրս գալ, կը նշանակէ՝ մենք կը խրախուսենք անոնք»։

Մուսուլմաններու կողմէն հայերուն օգնութեան ցուցաբերման հետազոտութիւնը բաւական բարդ խնդիր է, որովհետեւ հայերուն օգնութիւն ցուցաբերելը կը պատժուէր մահով, եւ բնականաբար, ծածուկ կ'ապահովէր։ Այնուամենայնիւ, յայտնի են թրքական ընտանիքներու կողմէն հայ երեխաներու փրկութեան, ինչպրս նաեւ օսմանեան իշխանաւորներուն ընդդիմանալու բազմաթիւ դէպքեր, որոնք կը հրաժարէին մասնակցութիւն ունենալ հայ բնակչութեան սպանութիւններու գործին մէջ։ Տեղահանութիւններու դէմ հանդէս եկան Հալէպի քաղաքագլուխ Մեհմետ Ճելալ բեյը՝ յայտարարելով, որ հայերը կը պաշտպանուին եւ կեանքի իրաւունքը իւրաքանչիւր մարդու բնական իրաւունքն է, եւ արգիլեց որեւէ ճնշում հայ բնակչութեան դէմ, ինչպէս նաեւ Զմիւռնիայի եւ Ադրիանապոլիսոյ նահանգապետեր Ռահմի բէկը եւ Ադիլ բէկը։ Ճելիլ բէկը 1915 թուականի Յուլիսին պաշտօնանկ աւերեց։ Տէր Զորի անապատին էջ, համակենտրոնացման ճամբարի հրամանատար Ալի Սուետ Բէկը, փորձելով թեթեւացնել հայերու զրկանքները, փոխարինուեցաւ եւ անոր պաշտօնին մէջ, նշանակուեցաւ հայերու հանդէպ բացառիկ դաժանութիւն ցուցաբերած Զեքի բէկը։ Երիտթուրքերու առաջնորդներէն մէկը՝ Ճեմալ փաշան, իր յուշերուն մէջ կը գրէր, որ սարսափած էր հայերու դէմ կատարուած հանցագործութիւններէն եւ փորձած է թեթեւցնել անոնց վիճակը, բայց պատմաբանները ասոր կը վերաբերին մեծ կասկածանքով[84]։

Թուրքերու դաշնակից գերմանացիներու ներկայացուցիչներէն շատերը պասիւ կերպով կ'աջակցէին հայերու հանդէպ բռնաճնշումներուն։ Գերմանական դեսպան բարոն ֆոն Վանհենհայմը, չնայած հիւպատոսներու ներկայացուցած մանրամասն նկարագրութիւններուն, բողոքեց ընդամէնը մի քանի մանր խախտումներու դէմ։ Միայն ֆոն Վանհենհայմէն ետք, երրորդ դեսպանը՝ կոմս ֆոն Վոլֆ-Մետերնիխը, Իթթիհատի գործողութիւնները որակեց որպէս ազգայնամոլութիւն՝ ուղղուած հայերու բնաջնջման։ Գերմանացի քարոզիչ Յովհաննէս Լեփսիուսը հասցուց 1915 թուականին այցելել Իսթամպուլ, բայց անոր խնդրանքը Էնվերին հայերու պաշտպանութեան վերաբերեալ մնացին անպատասխան։ Գերմանիա վերադառնալէն ետք, առանց ակնյայտ յաջողութիւններու կը փորձէր հասարակութեան ուշադրութիւնը հրաւիրել Թուրքիոյ մէջ հայերու վիճակի վրայ։ Թուրքիոյ մէջ, ֆելդմարշալ ֆոն Հոլցի հրամանատարութեան տակ ծառայող բժիշկԱրմին Վեգները հաւաքեց լուսանկարներու մեծ պահոց։ Թրքական պահնորդներու հսկողութեան տակ գտնուող հայ կնոջ՝ անոր արած լուսանկարը դարձած է հայերու ցեղասպանութեան խորհրդանիշներէն մէկը։ 1919 թուականի Վեգները նամակ գրեց ԱՄՆ նախագահ Ուիլսընին, որուն մէջ կը յայտնէր հայերու բնաջնջման՝ իրեն յայտնի մանրամասները։ Հալէպի մէջ, տեխնիկական դպրոցի ուսուցիչ Մարտին Նիպաժը (գերմ.՝ Martin Niepage) 1916 թուականին գրուած գիրքին մէջ, նկարագրութիւններ ձգած է հայերու բարբարոսական սպաննութիւններու վերաբերեալ[84]։

Սպաննուած հայերու մնացորդներ (լուսանկարը հրապարակուած է 1918 թուականինԱՄՆ դեսպան Հենրի Մորկընթաուի գիրքին մէջ)
Սպաննուած հայերու մնացորդներ (լուսանկարը հրապարակուած է 1918 թուականին
ԱՄՆ դեսպան Հենրի Մորկընթաուի գիրքին մէջ)
Հալէպի մէջ, ոչնչացուած հայեր[85]
Հալէպի մէջ, ոչնչացուած հայեր[85]
Հայերու շարասիւնը՝ զինուած պահապաններու հսկողութեան տակ։ 1915ի Ապրիլ
Հայերու շարասիւնը՝ զինուած պահապաններու հսկողութեան տակ։
1915ի Ապրիլ

Հայ Բնակչութեան Ոչնչացման Հիմնական Շրջաններու Քարտէսը։ Ճամբարներու Տեղակայում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ցեղասպանութեան քարտէսը

Օսմանեան Կայսրութիւնը եւ Հայաստանի Հանրապետութիւնը 1918-1923 թուականներուն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Համաձայն Մուդրոսեան հաշտութեան պայմանագրի՝ դաշնակից տէրութիւնները կը պարտապորուէին պատժել թուրքերը եւ պարգեւատրել հայերը։ Պնդելով ռազմավարական կարեւոր ճանապարհներու վրայ վերահսկողութիւնը, ռազմագերի ազատումը եւ Անդրկովկասէն թրքական զորքերու դուրս բերումը՝ Մեծ Բրիտանիան համաձայնեցաւ հայկական վեց նահանգներէն թրքական զորքերու դուրսբերման պահանջը փոխարինել «անկարգութիւններու դէպքին մէջ» այդ նահանգները զորք մտցնելու դաշնակիցներու իրաւունքով։ Այնուամենայնիւ, դաշնակից ուժերը չէին պատրաստուած կատարել պայմանագրի այդ կէտը։ Երեւանի նահանգէն տարհանման ժամանակ, թրքական բանակը կողոպտեց եւ տարաւ՝ ինչ հնարաւոր էր՝ սննդամթերքի պաշար, տնային անասուններ, աշխատանքի գործիքներ, հագուստ, կահոյք ու նոյնիսկ դռներ, պատուհաններ եւ երկաթգիծի գերաններ։ Երբ հայկական բանակը 1918 թուականին գրաւեց Ալեքսանդրապոլը, երկաթգիծի կայարանին մէջ, ոչ մէկ գնացքաքարշ կամ վագոն չկար։ 1918-1919 թուականներու ձմեռը սնունդէն, հագուստէն ու դեղորայքէն զրկուած Հայաստանին մէջ, ուղեկցուեցաւ մարդկանց զանգուածային մահերով։ Քաղցի ու ցուրտի պայմաններուն մէջ, ողջ մնացածները կը դառնային բծաւոր զոհեր։ Արդիւնքին մէջ, մահացաւ մօտ 200 000 հայ, այսինքն՝ Հայաստանի բնակչութեան 20 %-ը։ 1919 թուականին 8,7 ծնելու դիմաց մահը կը կազմէր 204,2 մարդ ամէն 1000 բնակչին։ Հայաստանէն նահանջի ժամանակ թրքական բանակի գործողութիւնները որոշ պատմաբաններու կողմէն կը գնահատուին որպէս ցեղասպանութեան շարունակութիւն[86]։

Թուրքիոյ հայերու վտարման եւ ոչնչացման գործընթացը աւարտեցաւ 1920 թուականին հակառակ ամէն ինչի Կիլիկիա վերադարձած փախստականներու եւ Զմիւռնիայի ջարդերու ռազմական գործողութիւններու արդիւնքին մէջ, երբ Մուստաթաֆա Քեմալի հրամանատարութեամբ զորքերը կոտորեցին Զմիւռնիայի հայկական թաղամասի հայերուն, իսկ ետքը՝ արեւմտեան տերութիւններու ճնշման ներքոյ թոյլ տուին կենդանի մնացածներուն տարհանել։ Վերջին կազմակերպուած համայնքի՝ Զմիւռնիայի հայերու ոչնչացումով, Թուրքիոյ հայ բնակչութիւնը իր պատմական հայրենիքին մէջ, փաստացի դադարէն գոյութիւն ունենալ։ Կենդանի մնացած փախստականները ցրուեցան աշխարհով մէկ՝ տարբեր երկիրներու մէջ ձեւաւորելով Հայկական սփիւռքը[87]։

Վիճելի Հարցեր՝ Ժողովրդագրութիւն, Ժամկէտներ ու «Վերջնական Որոշման» Ընդունում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թուրքիոյ Հայ Բնակչութիւն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ամենավիճելի հարցերէն մէկը զոհերու թուաքանակն է, որուն պատասխանը շատ յաճախ կախուած է քաղաքական նախապատիւութիւններէն։ Զոհերու ճշգրիտ հաշուարկ հնարաւոր չէ, եւ գնահատականը կը հիմնուի ուղղակի յայտանիշերու եւ վկաներու ցուցմունքներու վրայ։ Նման յայտանիշերէն կը համարուի Օսմանեան կայսրութեան մէջ հայ բնակչութեան թուաքանակը։

Հայկական հարցի առաջացումէն ի վեր, հայերու ժողովրդագրական կշիռը Թուրքիոյ մէջ դարձաւ քաղաքական հարց՝ ձգտելով ցոյց տալ, որ հայերը մուսուլմանական բնակչութեան կողքին կը կազմէին չնչին փոքրամասնութիւն։ 1864-1866 թուականներու բարեփոխումներու քողի տակ Էրզրումի նահանգի (նախկին Էրմենիստան նահանգութիւն) բաժանուեցաւ պատուաւորներուն (թուրք.՝ Mutasarrıf) կողմէն կառավարուող եօթ մասերու։ Էրզրում նահանգի մէկ մասը տրուեցաւ Տիարպեքիր գաւառին։ Բայց այնուամենայնիւ, նահանգի բնակչութեան կազմին մէջ, հայերը մեծամասնութիւն կը կազմէին, եւ 1878 թուականին ամբողջական շրջաններու հեռացման եւ ուրիշներու աւելացման հետեւանքով Էրզրումի նահանգը բաժանուեցաւ չորս նահանգներով՝ Էրզրումի նահանգ, Վան, Հաքյարի եւ Մուշ։ 1886 թուականին Բարձր դուռը Հայկական լեռնաշխարհը բաժանեց այս անգամ աւելի փոքր վարչական միաւորներու։ Շրջանի վերջին վերաձեւումը տեղի ունեցաւ 1895 թուականին. ութ նահանգները միացան՝ ձեւաւորելով վեց նոր վարչական միաւորներ։ Ժողովրդագրական հաշուարկներուն մէջ, օսմանեան կառավարութիւնը ուղղափառ հայերուն կաթողիկէ եւ աւետարանական հայերէն, յոյներէն եւ ասորիներէն առանձին կը հաշուարկէր, մինչդեռ թուրքերը, թուրքմենները, քիւտերը, զլպաշերը, եզդիները եւ այլեր կը հաշուարկուէին միասին[88]։

Պրոֆեսոր Իսրայէլ Չարնի[89].

«Հայերու ցեղասպանութիւնը յատկանշական է քանի մը առումներով, հոն անորմով, որ արիւնոտ 20-րդ հարիւրամեակին մէջ, զանգուածային ցեղասպանութեան վաղ շրջանի օրինակ էր, որ շատերը կը համարեն Հոլոքոստի «խաղափորձ»»։

1844 թուականին, Օսմանեան կայսրութեան մէջ առաջին մարդահամարը Ասիական Թուրքիոյ մէջ, ցոյց տուաւ մօտաւորապէս 2 000 000 հայերու։ 1867 թուականին Փարիզի Համաշխարհային ցուցահանդէսին մէջ, կայսրութեան ղեկավարութիւնը Փոքր Ասիոյ մէջ, յայտարարեց 2 000 000, իսկ եւրոպական Թուրքիոյ մէջ՝ 400 000 հայերու մասին։ Հայոց պատրիարքութեան տուեալներով՝ 1878 թուականին Օսմանեան կայսրութեան մէջ, հայերու թիւը կը կազմէր 3 000 000, 400 000՝ եւրոպական Թուրքիոյ մէջ, 600 000՝ Փոքր Ասիոյ արեւմուտքին մէջ, 670 000՝ ՍեբաստիոյՏրապիզոնի, Մաժաքի եւ Տարպքիրի նահանգներուն0 000՝ Հայկական լեռնաշխարհի մէջ։ 1881-1893 թուականներու պաշտօնական մարդահամարին մէջ, հայերու թիւը կտրուկ կը նուազի՝ 1 048 143 մարդու։ Նոյնիսկ Կարսի եւ Արտահանի 1878 թուականի կորուստը հաշուի առնելով՝ հայերու քանակութեան այդպիսի նուազումը կարելի է բացատրել թիւերուն մէջ մեքենաներով։ Օսմանեան կայսրութեան տարեգիրքին մէջ (թուրք.՝ Salname) 1882 թուականի՝ ոչ մուսուլման տղամարդոց կողմէն վճարուող հարկ հաշուարկուած եղած է 462 870 թրքական ֆունտի չափով, բայց համաձայն հենց նոյն տարեգրքի՝ Թուրքիոյ նախարարներու խորհուրդը կ'ակնկալէր այդ հարկէն մուտքեր երկու անգամ աւելի, որ ուղղակիօրէն կը հիմնաւորէ ոչ մուսուլման բնակչութեան թիւի կրկնակի նուազին մէջ։ Պաշտօնական մարդահամարի որոշ քաղաքներուն մէջ, հայերու գոյութեան բացակայութիւն ցոյց տուաւ, որոնց գոյութեան մասին կան հստակ աղբիւրներ։ Օսմանեան կայսրութեան 1907-1908 թուականներու մարդահամարն առաջ կը քաշէ նոյն հարցերը, ինչ նախորդը։ Համաձայն այդ մարդահամարի՝ Էրզրումի, Պիթլիսի ու Վանի հայ բնակչութիւնը մնացած է նոյնը՝ չնայած 1894-1896 թուականներու ջարդերը։ Ռայմոնդ Գէորգեանը, մանրամասն ուսումնասիրելով ժողովրդագրական տուեալները, կը կարծէ, որ այդ մարդահամարը կապ չունէր հայ բնակչութեան իրական թիւը արտացոլելու հետ եւ միայն կը կրկնէր նախորդ մարդահամարի տուեալները, որոնք իրենց հերթին կը նուազեցնէին երկու անգամ։ 1912 թուականին Հայոց պատրիարքութիւնը Վանի, Պիթլիսի, Խարբերդի եւ Էրզրումի նահանգներու հայ բնակչութեան թիւը գնահատած է 804 500 մարդ։ 1914 թուականին պատրիարքութիւնը բերաւ աւելի ստոյգ տուեալներ, որոնք կայսրութեան տարածքին մէջ ցոյց կու տային 1 845 450 հայերու։ Բնակչութեան՝ մէկ միլիոնէն աւելի նուազումը կարելի է բացատրել 1894-1896 թուականներու ջարդերով, Թուրքիայէն փախուստով եւ հարկադրաբար իսլամացումով։ Բացի այդ, մարդահամարն ամբողջական չէր, որովհետեւ պատրիարքութեան գրագիրները մուտք չունէին բոլոր հայաբնակ վայրեր, մանաւանդ եթէ ատոնք կը վերահսկէին քրտական ցեղերու կողմէն։ Այս փաստը աւելի բնորոշ է Տիարպեքիրի նահանգին համար, որուն հայ բնակչութիւնը, համաձայն պաշտօնական տուեալներու, կը կազմէր 73 226 մարդ, համաձայն պատրիարքութեան հաշուարկներու՝ 106 867, իսկ 1915 թուականի գարնան, նահանգէն տեղահանուեցաւ 120 000 հայ։ Պաշտօնական օսմանեան վիճակագրութիւնը 1915 թուականին կայսրութեան հայ բնակչութիւնը կը հաշուըուէր 1 295 000 մարդ[90]։

Համաձայն «Բրիտանիկա» հանրագիտարանը գոյութիւն ունին 1 միլիոնէն մինչեւ 3,5 միլիոն թուական տուեալներ։ Ժամանակակէն գնահատմամբ Օսմանեան կայսրութեան հայ բնակչութեան թիւը կը տատանուի 1 500 000[91] եւ 2 500 000[92] մարդու միջեւ։

Զոհերու Թիւը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Զոհերու թիւի հանգամանօրէն գնահատումը կրնայ կախուած ըլլալ հիմք ընդունուած հայ բնակչութեան ընդհանուր թիւի գնահականէն[93]։ Զոհերու թիւի գնահատման վրայ ազդող եւս մէկ գործոն կը համարուի ժամանակաշրջանը, որ կը դիտարկուի որպէս ցեղասպանութեան ընթացք. ժամանակակէն գնահատականները կը տատանուին թերի 1915 թուականի[94] եւ 1915-1923 թուականին իյնկած ժամանակահատուածին մէջ[95]։

1915, Սեպտեմբեր 28-ին, Տիարպեքիրի նահանգապետ Ռեշիդ բեյը Թալէաթին ուղղուած հեռագիրին մէջ կը յայտնէ, որ նահանգէն տեղահանած է 120 000 հայերու, նոյն ժամանակահատուածին մէջ, պաշտօնական օսմանեան վիճակագրութիւնը ցոյց կու տար երկու անգամ քիչ թիւ[96]։ 1915 ,Օգոստոսին Էնվեր փաշան Էրնստ Յաքհին (գերմ.՝ Ernst Jackh) կը յայտնէ 300 000 սպաննուած հայերու մասին։ Համաձայն Յովհաննէս Լեփսիուսի՝ սպաննուած է մօտաւորապէս 1 միլիոն հայ, իսկ 1919 թուականին՝ Լեփսիուսը կրկին նայեցաւ իր տուեալներուն մինչեւ 1 100 000 մարդ։ Անոր տուեալներով՝ միայն Անդրկովկաս թրքական ներխուժման ժամանակ սպաննուած է 50-էն 100 հազար հայ։ «Օգնութեան գերմանական միութենէն» (գերմ.՝ Deutscher Hilfsbund Deutscher Hilfsbund für christliches Liebeswerk im Orient) Էրնստ Զոմմերը տեղահանուածներու քանակը գնահատեց 1 400 000, իսկ ողջ մնացածներունը՝ 250 000[93]։ 1915, Դեկտեմբեր 20-ին Հալէպի մէջ, Գերմանիոյ հիւպատոս Ռյոսլերը յայտնեց, որ ելլելով 2,5 միլիոն հայերու ընդհանուր թիւի՝ 800 000 զոհերու թիւը հաւանական կը թուի եւ կրնայ աւելի շատ ըլլալ։ Միաժամանակ ան կը նշէ, որ եթէ հիմք վերցուի հայ բնակչութեան 1,5 միլիոն թիւը, ապա զոհուածներու թիւը համապատասխանաբար պէտք է նուազեցնել (այսինքն՝ զոհուածներու թիւը կը կազմէ 480 0000)[97]։

Համաձայն Լեփսիուսի՝ բռնի կերպով իսլամացուցին 250 0000-էն 300 0000 հայեր, որ առաջացուց կայսրութեան որոշ մուսուլման առաջնորդներու դժգոհութիւնը։ Այսպէս, Կուտինայի մուֆտին իսլամին հակասող համարեց հայերու բռնի իսլամացումը։ Իսլամացումը անհաւատ երիտթուրքերու առաջնորդներու համար չունէր հոգեւոր իմաստ, բայց այդ կը հետապնդէր հայկական նոյնականացումը, աւերելու եւ հայերու քանակը նուազեցնելու քաղաքական նպատակներ, որպէսզի խափանուի հայերու կողմէն ինքնավարութեան կամ անկախութեան պահանջները[93]։

Զոհերու թիւի մասին ժամանակակէն գնահատականները կը տատանուին 200 000-էն (որոշ թրքական աղբիւրներ[98] եւ «History of the Ottoman Empire and modern Turkey» առաջին հրատարակութեան մէջ Սթենֆորդ Շոուն)) մինչեւ աւելի քան 2 000 000 (որոշ հայ պատմաբաններ[98] եւ Ռուտոլֆ Ռումմելը[95])։ Ռոնալտ Սունին գնահատականներու ընդգրկման սահման կը համարէ քանի մը հարիւր հազարէն մինչեւ 1,5 միլիոնը[99]։ Ըստ «Օսմանեան կայսրութեան հանրագիտարանի»՝ ամենասեղմ հաշուարկները ցոյց կու տան զոհերու 500 000 թիւը, իսկ ամենաբարձր թիւ կը համարուի հայ գիտնականներու 1,5 միլիոն գնահատականը[100]։ Համաձայն Առնոլտ Թոյնբիին (հրապարակուած 1916 թուականին) մեջբերող «Բրիտանիկա»-ի՝ զոհուած է մօտ 600 000 հայ[101], Գիւնթեր Լեւին կը յայտնէ 642 000[102], Էրիկ Յան-Ցիւրխերը կ'ենթադրէ 600 000-800 000 զոհ, Ռոճեր Սմիթը՝ «միլիոնէն աւելի»[103], «Ցեղասպանութեան հանրագիտարանը» կը կարծէ, որ ոչնչացած է մինչեւ 1,5 միլիոն հայ[104], ըստ Ռումմելի՝ 2 102 000 հայ[105] (որոնցմէ 258 000-ը Օսմանեան կայսրութենէն դուրս ապրողները)։ Համաձայն Դուգլաս Հովարդի՝ շատ պատմաբաններ զոհերու թիւը կը գնահատեն 800 000-1 000 000-ի սահմաններուն մէջ[106]։ Ռիչարտ Յովհաննիսեանի կարծիքով՝ մինչ վերջերս ամենատարածուածը 1,5 միլիոն գնահատականն էր, բայց վերջին ժամանակներուն մէջ, Թուրքիոյ քաղաքական ճնշումներու հետեւանքով այդ գնահատականը նուազելու միտքին մէջ ունի[107]։ Համաձայն փիլիսոփայական գիտութիւններու, բժիշկ՝ պրոֆեսոր Արմէն Մարսուբեանի՝ պատմաբաններու մեծ մասը զոհերու թիւը կը գնահատէ 1-1,5 միլիոն[108]։ Թեմատիկ հանրագիտարանները կու տան, հետեւեալ գնահատականները՝ «Encyclopedia of Genocide»՝ 1918 թուականի դրութեամբ մօտաւորապէս 1 միլիոն[109], «Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity»՝ մօտաւորապէս 1,2 միլիոն, «Dictionary of Genocide»՝ 1 միլիոնէն ոչ պակաս, բայց մոտ 1,5 միլիոն զոհ[110]։

«Վերջնական Որոշման» Ընդունում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միւս վիճելի հարցը կը հանդիսանայ Թուրքիոյ հայ բնակչութեան բնաջնջման վերաբերեալ որոշման ընդունման ժամանակը։ Այս հիմնախնդիրը ուսումնասիրող պատմաբանները (Հոլոքոստի պատմաբաններու նմանութեամբ) կը բաժանուին երկու խումբի՝ «համայնավարներու», որոնք կը կարծեն, որ թուրքերը հայերու բնաջնջման ծրագիրներ ուշ կը մտմտէին, իսկ 19-րդ դարավերջի եւ 20-րդ դարասկիզբի իրադարձութիւնները կը համարուին 1915 թուականի հայերու զանգուածային բնաջնջման խաղափորձ, եւ «ֆունկցիոնալիստներու», որոնք կը կարծեն, որ իրադարձութիւնները կը կրէին բաւական դիպուածային բնոյթ եւ տեղի ունեցան Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ ծագած հայկական վտանգի մասին պատկերացումներու ազդեցութեան ներքոյ։ Այսպէս, «համայնվար» Վահագն Դադրեանը՝ կարեւոր պատճառ կը տեսնէ հաւատամքի փոփոխութիւններուն անկարող ներկայացող իսլամի մէջ։ Դադրեանը իր հայացքները կը հիմնաւորէ անորմով, որ սպաննութիւնները հիմնականին մէջ, տեղի կ'ունենային Ուրբաթ օրուան աղօթքէն ետք, որուն ընթացքին, մոլլաները հայերու դէմ ճիհատի կը կոչէին։ Անոր ընդդիմադիրները կը յակադարձին՝ օրինակ բերելով մուսուլմաններու կողմէն հայերուն օգնութիւնը եւ ընդգծելով այն փաստը, որ հայերու նկատմամբ բռնութիւնները Օսմանեան կայսրութեան մէջ, սկսան Թանզիմատի ժամանակաշրջանէն ետք, երբ կայսրութիւնը հրաժարեցաւ հոգեգոր օրէնքներու գերակայութենէն եւ կանգնեցաւ արդիականացման ճանապարհին։ «Ֆունկցիոնալիստներ» Ռոնալտ Սունին եւ Տոնալտ Բլոքսհեմը, օրինակ, հայերուն վերացնելու պատճառները կը տեսնէին Սարիղամիշի մէջ, Օսմանեան կայսրութեան պարտութեան մէջ։ Վերլուծելով «ֆունկցիոնալիստներու» տեսակէտները՝ մէկ այլ ուսումնասիրող՝ Ասատուրեանը, կը նշէ, որ ցեղասպանութեան գաղափարները կը հասունցնեն ընկերային տարբերակման հողի եւ նպատակ ունեցող միֆերու վրայ՝ յատուկ տիրող խումբին։ Այնուամենայնիւ ուսումնասիրողներու մէջ գոյութիւն ունի որոշակի համաձայնութիւն այն հարցի շուրջ, որ «վերջնական որոշում» ընդունուած է մինչեւ 1915 թուականի Վանի ապստամբութիւնը։ Այս բանավէճին մէջ, ծայրահեղ մոտեցումներ ունին Հայաստանի շատ պատմաբաններ՝ գտնելով, որ Օսմանեան կայսրութեան ողջ պատմութիւնը հայերու բնաջնջման նախերգանքն էր, եւ Թուրքիոյ պատմաբանները, որոնք մեծամասամբ կը մերժեն հայկական համայնքի նպատակաուղղուած ոչնչացումը[111][112]։

Մշակութային Եղեռն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայ բնակչութեան բնաջնջումը, կ'ուղեկցուէր հայկական մշակութային ժառանգութեան դէմ ուղղուած գործողութիւններու շարքով։ Հայկական յուշարձաններն ու եկեղեցիները կը պայթեցնէին, գերեզմանները կը վերածուէին դաշտերու, ուր կը զբաղուէին եգիպտացորենի եւ հացահատիկի մշակմամբ, քաղաքներու հայկական թաղամասերը կ'աւերուէին կամ կը բնակեցուէին թուրք կամ քիւրտ բնակչութեան կողմէն եւ կ'անուանափոխուէին[113]։

1914 թուականին Կոստանդնուպոլսոյ Հայոց պատրիարքութեան հաշուեկշռին մէջ կը հաշուեն ոչ պակաս քան 2549 ծխական համայնք, ատոր մէջ աւելի քան 200 վանք եւ ոչ պակաս 1600 եկեղեցի[114]։ Ցեղասպանութեան քաղաքականութեան իրականացման ընթացքին, եւ հին զտումներէն ետք, վերացուեցան բազմաթիւ հայկական ճարտարապետութեան յուշարձաններ։ Շատ տաճարներ աւերուեցան, աւելի շատերը վերածուեցան մզկիթներու եւ իջեւանատներու։ Մինչեւ 1960 թուականը, թրքական քաղաքականութիւնը կը կայանէր Թուրքիոյ տարածքին մէջ, հայերու գոյութեան վկայություններու վերացման մէջ։ Միայն 1960-ական թուականներուն, գիտնականները հայկական հոգեւոր ժառանգութեան յուշարձաններու գրանցման եւ փրկութեան հարց բարձրացուցին։ 1974ին, Թուրքիոյ մէջ գիտնականները նոյնականացուցին հայկական եկեղեցիներու եւ վանքերու 913 շինութիւն։ Յուշարձաններու կէսէն աւելին չէր պահպանուած մինչեւ մեր օրերը, իսկ մնացածներէն 252-ը քանդուած են եւ միայն 197-ն կը գտնուին այս կամ այն չափով պիտանի վիճակի մէջ[115]։

Մշոյ Սուրբ Առաքելոց վանք, 20-րդ դարասկիզբի լուսանկար
Մշոյ Սուրբ Առաքելոց վանք, 20-րդ դարասկիզբի լուսանկար
Մշոյ Սուրբ Առաքելոց վանք, 2010 թուականի լուսանկար
Մշոյ Սուրբ Առաքելոց վանք, 2010 թուականի լուսանկար

1980-ական թուականներու վերջերուն եւ 1990-ական թուականներու սկզբներուն, անգլիացի պատմաբան եւ գրող Ուիլյամ Դալրիմփլը գտաւ հայկական պատմական յուշարձաններու շարունակական աւերման ապացոյցներ։ Շատ յուշարձաններ խարխլուած էին երկրաշարժերէն ու իշխանութիւններու անուշադրութենէն, բայց կային նաեւ գիւղացի ոսկի որոնողներու կողմէն քանդուած շինութիւններ, որոնք կը փնտրէին հայկական գանձեր, որոնք, ըստ անոնց, թաղուած են եկեղեցիներու տակ, կան նաեւ փլուզումներու կանխամտածուած ակնյայտ օրինակներ։ Աւելի վաղ ֆրանսացի պատմաբան Ջ. Մ. Թիերին հեռակայ կարգով դատապարտուեցաւ երեք ամիս հարկադիր աշխատանքներու այն բանի համար, որ փորձած էր վերստեղծել Վան քաղաքի հայկական եկեղեցւոյ հատակագիծը։ Ան նաեւ կը նշէր, որ 1985 թուականին, իշխանութիւնները կը ցանկային քանդել Օշավանք հայկական եկեղեցին, բայց աոնց չյաջողեցաւ, որովհետեւ ընդդիմացան տեղի բնակիչները, որոնք եկեղեցին կ'օգտագործէին որպէս հացահատիկի պահեստ։ Ուիլյամ Դալրիմփլի կարծիքով՝ հայկական յուշարձաններու ոչնչացումը արագացաւ թրքական պաշտօնատար անձերուն վրայ յարձակող հայկական ահաբեկչական կազմակերպութիւններու ի յայտ գալէն ետք[115]։

Ուիլյամ Դալրիմփլի կարծիքով՝ հայկական ժառանգութեան ոչնչացման վառ օրինակ է Կարս քաղաքի շրջակայքին մէջ տեղակայուած Խծկոնք վանական համալիրը՝ կազմուած հինգ եկեղեցիներէ, որոնք 1915 թվականից մինչ 1960-ական թվականները պաշտոնապես արգելված էին այցելությունների համար։ Ականատեսներու վկայութիւններով՝ վանքը ուժանակի միջոցով պայթած է կանոնաւոր բանակի զորամասերու կողմէն, որ նաեւ ուսումնական կրակային դասընթացներ կ'անցկացնէին համալիրի շինութիւններու վրայ։ Պատմաբանի այցելութեան պահուն, կը կը կանգնէր միայն 11-րդ դարու Սուրբ Սարգիս եկեղեցին, որուն պատերը էականօրէն վնասուած էին։ Մէկ այլ օրինակ է, Վարագավանքի կիսափլած եկեղեցին՝ վերածուած է ցախատան։ Երզնկայի մօտ գտնուող 9-րդ հարիւրամեակի բազիլիկան վերածուած է պահեստի՝ փոխադրութեան մուտքի համար նախատեսուած պատի վրայի ահռելի անցքով։ Եդեսիայի հայկական տաճարը 1915 թուականին վերածուեցաւ հրշեջ կայանի, իսկ 1994 թուականին՝ մզկիթի՝ հեռացնելով մզկիթի համար ոչ պիտանի քրիստոնէական կառոյցները։ 1987 թուականին Եւրախորհրդարանը կոչ ըրաւ Թուրքիոյ բարելաւել ճարտարապետական յուշարձաններու պահպանման պայմանները։ Նուազ յաջողութեամբ նմանատիպ փորձ կատարուեցաւ Յուշարձաններու համաշխարհային հիմնադրամի կողմէն։ Միջազգային ճնշումներու արդիւնքին մէջ, վերականգնուեցաւ Վանայ լիճին մէջ գտնուող Սուրբ Խաչ եկեղեցին[115]։

«Նեմեսիս» Գործողութիւն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նեմեսիս գործողութեան յայտնի վրեժառուներէն՝ Սողոմոն Թեհլիրեան

1919 թուականին, Պոսթոնի մէջ Դաշնակցութեան 9-րդ համագումարին, որոշում ընդունուեցաւ ոչնչացնել հայերու սպաննութիւններուն մասնակից երիտթուրքերու առաջնորդները։ Գործողութիւնը ստացաւ հին յունական վրեժի աստուածուհի՝ Նեմեսիսի անուանումը։ Դաւադիրներու հիմնական մասը ցեղասպանութենէն փրկուած հայեր էին՝ լեցուն վճռականութեամբ վրեժ լուծել իրենց սպաննուած ընտանիքներու համար։

Գործողութեան ամենայայտնի զոհը դարձաւ՝ Օսմանեան կայսրութեան ներքին գործերու նախարար եւ օսմանեան եռապետութեան անդամներէն Թալէաթ փաշան։ Թալէաթը երիտթուրքերու միւս առաջնորդներու հետ 1918 թուականին փախաւ Գերմանիա, բայց այստեղ բացայայտուեցաւ եւ 1921, Մարտ 15-ին Պեռլինի մէջ, սպաննուեցաւ Սողոմոն Թեհլիրեանի կողմէն։ Թեհլիրեանի ձերբակալէն ետք, հասարակական կարծիքը անոր դէմ էր, բայց դատական գործընթացի ժամանակ հայերու զանգուածային սպաննութիւններու մասին տեղեկութիւնները փոխեցին հասարակութեան տրամադրուածութիւնը։ Դատարանի կարծիքի վրայ էականօրէն ազդեց Յովհաննէս Լեփսիուսի ելույթը՝ Օսմանեան կայսրութեան մէջ, հայերու սպաննութիւններու վերաբերեալ։

Արդիւնքին մէջ, Թեհլիրեանը արդարացուց «եռապետութեան կառավարութեան գործողութիւններու հետեւանքով տարած տառապանքներու հետեւանքով գիտակցութեան ժամանակաւոր կորուստի» պատճառով[116]։

1919-1920 Թուականներու՝ Թրքական Ռազմական Դատարան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Օսմանեան կայսրութեան անկումէն եւ 1918 թուականի Մուդրոսի զինադադարէն ետք, յաղթող երկիրները պահանջեցին Թուրքիայէն պատժել ռազմագերիներու եւ հայերու դէմ հանցագործութիւններու մեղաւորներուն։ Առանձին կողմ կը կազմէր Մեծ Բրիտանիան՝ պնդելով առաջին հերթին բրիտանական ռազմագերիներու հետ դաժան վերաբերմունքի համար պատիժ եւ ապա միայն հայերու բնաջնջման։ Դատարանի աշխատանքներու սկսելէն առաջ, Իթթիհաթի ղեկավարները՝ Թալէաթը, Էնվերը, Ճեմալը, Շաքիրը, տոքթոր Նազիմը, Բեդրին ու Ազմին, փախան Թուրքիայէն։

Համաձայն մեղադրանքի՝ տեղահանութիւնները չէին թելադրուած ռազմական անհրաժեշտութեամբ կամ կարգապահական պատճառներով, այլ մտածուած էին Իթթիհատի կեդրոնական կոմիտէի կողմէն, եւ ատոնք ի վերջոյ զգացին Օսմանեան կայսրութեան բոլոր անկիւններուն մէջ (թուրք.՝ Memaliki Osmaniyenin hemen ee tarafnda)։ Ապացոյցներու հարցին մէջ, դատարանը կը հիմնուէր հիմնականին մէջ, փաստաթուղթերու, այլ ոչ թէ վկաներու ցուցմունքներու վրայ։ Դատարանը ապացուցուած համարեց Իթթիհատի ղեկավարներու կողմէն (թուրք.՝ taktil cinayeti) հայերու կազմակերպուած սպաննութիւններու փաստը։ Դատարանը բացակայող Էնվերը, Ճեմալը, Թալէաթը եւ տոքթոր Նազիմը, ճանչցաւ մեղաւոր եւ հեռակայ դատապարտեց մահապատժի։ Դատարանին մէջ, ներկայ մեղադրեալներէն երեքը դատապարտուեցան կախաղանի միջոցով մահապատիժի[117]։

Թուրքիոյ Հանրապետութիւնը եւ Հայկական Հարցը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թուրքիոյ վարչապետ Թանսու Չիլլեր. 1994 թուականի Սեպտեմբեր[118]։
«Ճիշտ չէ, որ թրքական իշխանութիւնները չեն ուզեր իրենց վերաբերմունքը արտայայտել այսպէս կոչուած «Հայկական հարցի» շուրջ։ Մեր դիրքորոշումը պարզ է։ Այսօր ակնյայտ է, որ պատմական փաստերու լոյսի ներքոյ հայերու պահանջները, անհիմն են ու ցնորական։ Ցանկացած պարագային մէջ, հայերը ցեղասպանութեան չեն ենթարկուիլ»։
Հրանտդ Տինքի սպաննութեան դէմ բողոքի ցոյցի պաստառներ

Թուրքիոյ Հանրապետութեան ձեւաւորումէն ետք, քաղաքական եւ մտաւոր վերնախաւը ոչ մէկ պահանջարկ չէր զգար անհամերաշխութեան մէջ մտնել հայ համայնքի վերացման կամ թալանն ու զանգուածային սպաննութիւնները ղեկավարած մարդկանց հետ։ Քաղաքական վերնախաւը հիմնականին մէջ, կազմուած էր Իթթիհատի նախկին կատարածուներէն, որոնցմէ շատերը անձամբ մասնակցութիւն ունեցած էին, հայերու բնաջնջման գործին մէջ եւ հայերու ու յոյներու տեղահանութիւններէն մեծ եկամուտներ ստացող տարածքային ղեկավարներու եւ ցեղային առաջնորդներու հետ կը գտնուէին դաշինքի մէջ։ Հայկական հարցի քննարկումը կրնար կազմաքանդել այդ դաշինքը[119]։ 1927, Հոկտեմբերին Հանրապետական կուսակցութեան համագումարին մէջ, Մուսթաֆա Քեմալը մի քանի օրերու ընթացքին կը պատմէր այն մասին, թէ անկախութեան համար պայքարին մէջ, ինչպէս առաջացաւ թուրք ազգը։ Քեմալի ճառն ընդունուեցաւ որպէս թրքական պաշտօնական պատմութիւն, եւ պետութեան կողմէն կը դիտարկուէր որպէս սրբազան։ Թուրքիոյ օրենսդրութիւնը հանցագործութիւն կը համարէ քեմալական տարբերակի պատմութեան քննադատութիւնը, որ անհնար կը դարձնէ թրքական հասարակութեան մէջ բանավէճերը[120]։ Ըստ պաշտօնական վիճակագրութեան՝ 1927 թուականին Թուրքիոյ մէջ կ'ապրէր 77 400 հայ։ Համաձայն Լոզանի պայմանագիրի՝ Թուրքիան կը պարտաւորուէր տրամադրել անվտանգութեան, ազատ զարգացման երաշխիքներ եւ միւս ազգային փոքրամասնութիւններու շարքին մէջ, որոշակի արտօնութիւններ հայերուն։ Բայց պայմանագրի այս կէտը չիրականացուեցաւ։ Թուրքիոյ հայերը կը շարունակէին փախչիլ երկրէն կամ ձուլուիլ։ 1934, Յունիս 21-ին ընդունուած «Ազգանուններու մասին» օրէնքը կը պահանջէր յոյներէն, հրիաներէն եւ հայերէն, հրաժարիլ աւանդական ազգանուններէն եւ ընդունիլ նոր՝ թրքականները։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներուն Թուրքիոյ մէջ, մտաւ բազմաթիւ առեւտրականներոու՝ յոյներու, հայերու եւ հրիաներու սնանկացուցած ունեցուածքի ընտրութեան հարկը[121]։

Վերջին տարիներուն Թուրքիոյ մէջ, ակադեմիական գիտութիւնը, թուրք մտաւորականները, մամուլը եւ քաղաքացիական հասարակութիւնը կը սկսին քննարկել Հայկական հարցը, որ կ'առաջացնէ թուրք ազգայնամոլներու եւ թրքական կառավարութեան հակագործողութիւնները։ Հայկական «Ակոս» թերթի խմբագիր Հրանդ Տինքը, գրողներ Օրհան Փամուկը եւ Էլիֆ Շաֆաքը, հրատարակիչ Ռագիփ Զարաքօղլուն մեղադրուեցան «թրքութիւնը» վիրաւորելու մէջ, Տինքը ու Զարաքօղլին դատապարտուեցան։ 2007, Յունուար 19-ին Հրանդ Տինքը սպաննուեցաւ 17-ամեայ թուրք ազգայնականի կողմէն, անոր յուղարկաւորութեանը Իսթամպուլի մէջ անցան դժգոհութեան ցոյցեր, ուր տասնեակ հազարաւոր թուրքեր կը քալէին «Մենք բոլորս Հրանդ ենք, Մենք բոլորս հայ ենք» կարգախօսով ցուցանակներով։ Միեւնոյն ժամանակ թրքական հասարակութեան մէկ մասը Տինքին սպաննողին ընդունեց որպէս ազգային հերոսի[122]։

Հայոց Ցեղասպանութեան Ապացոյցներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռաֆայել տէ Նոգալես Մենդես (1879-1936), օսմանեան բանակին մէջ, ծառայած եւ զանգուածային սպաննութիւնները իր գիրքին մէջ նկարագրած վենեսուելացի սպայ[123]

Փաստարկները այն բանի օգուտին, որ հայերու դէմ գործողութիւնները կրած են համակարգուած եւ կեդրոնացած բնոյթ, կը հիմնուին բազմաթիւ ոչ թուրք ականատեսներու վկայութիւններու (հիւպատոսներ, զինծառայողներ, բուժքոյրեր, ուսուցիչներ, քարոզիչներ), թուրք պաշտօնեաներու եւ ողջ մնացած հայերու ցուցմունքներու վրայ։ Հայերու նպատակուղղուած բնաջնջման կազմակերպման պնդումն ալ տեղ գտաւ երիտթուրքերու պարագլուխներու դէմ դատական գործընթացի ընդհանրական որոշման մէջ։ Մինչեւ օրս թրքական պահոցներէն չէ ներկայացուած ոչ մէկ փաստաթուղթ, որ ինչ-որ կերպ կապացոյցեր հայերու բնաջնջման նպատակաուղղուածութիւնը, ինչն ալ կը բացատրուի այդ փաստաթուղթերու ոչնչացմամբ կամ այսօր Թուրքիոյ մէջ, գործող գրաքննութեամբ։ Չապացուցուած կամ կեղծուած կը համարուին 1920 թուականի հրապարակած այսպէս կոչուած «Թալէաթի հեռագիրերը»։ Հեռագիրերու բնօրինակները չկան, բայց Դադրեանի կողմէն անցկացած ուսումնասիրութիւնը ցոյց կու տայ, որ այդ հեռագրերու բովանդակութիւնը ուղղակի կերպով կը հաստատուի երիտթուրքերու պարագլուխներու դէմ դատական գործընթացի նիւթերով։ Հայերէն ազատագրուած տարածքներուն մէջ, կը բնակէին Թրակիայէն կամ Պուլկարիայէն եկած մուջահիրներով, որոնք առանց կազմակերպչական օգնութեան կամ նախամշակման չէին կրնար հասնիլ մինչեւ Կիլիկիա կամ Թրքահայաստան, որ հայերու ոչնչացման ծրագրին մէջ, բարձր պաշտօնական շրջանակներու մասնակցութիւնը վկայող փաստարկ կը հանդիսանայ[124][125]։

Օսմանեան կայսրութեան մէջ, հայերու սպաննութիւնները դիտարկուած են մի քանի միջազգային կազմակերպութիւններու կողմէն։ 1984 թուականին «Ազգերու մշտական տրիբունալը» Օսմանեան կայսրութեան գործողութիւնները որակեց ցեղասպանութիւն[126]։ 1997 թուականին, նմանատիպ որոշում կայացուց Ցեղասպանութեան ուսումնասիրողներու միջազգային միութիւնը[127] [128] [129]։ 2000, Յունիս 8-ին «Նյու Յորք Թայմս» եւ «The Jerusalem Post» թերթերուն մէջ, Հոլոքոստի 126 ուսումնասիրողներու յայտարարութիւնը (այդ թիւին մէջ՝ Եղուդ Բաուեր, Իսրայէլ Չարնի եւ Էլի Վիզել)՝ հաստատելով Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ հայերու ցեղասպանութեան փաստի անվիճելիութիւնը[130]։ 2001 թուականին, հայ-թրքական հաշտեցման համատեղ յանձնաժողովը դիմեց «Անցումային շրջանի արդարադատութեան հարցերով միջազգային կեդրոն»-ին (ԱՇԱՀՄԿ) անկախ եզրակացութեան համար. արդեօ՞ք 1915 թուականի իրադարձութիւնները կը համարուին ցեղասպանութիւն։ 2003 թուականի սկիզբին ԱՇԱՀՄԿ-ը ներկայացուց իր եզրակացութիւնը, որ 1915 թուականի իրադարձութիւնները կը համապատասխանեն ցեղասպանութեան բոլոր սահմանումներուն, եւ այս եզրոյթի կիրառումը ամբողջովին արդարացի է[131]։

Հայոց Ցեղասպանութեան Ժխտում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայերու ցեղասպանութեան ժխտումը, ի տարբերութիւն ցեղասպանութեան մերժման այլ ձեւերու, որոնք կ'իրականացուին մասնաւոր անձանց կամ կազմակերպութիւններու կողմէն, կազմուած է Թուրքիոյ Հանրապետութեան պաշտօնական եւ բազակողմանի աջակցութենէն, որ հարցը կը դարձնէ գիտականօրէն ակնածելի եւ քաղաքականապէս փաստարկուած[Ն 6] ։ Թրքական պետութիւնը ահռելի միջոցներ կը ծախսէ հասարակական գործողութիւններու համար եւ նուիրատուութիւններ կը կատարէ համալսարաններուն՝ փորձելով ապահովել թրքական դիրքորոշման ճշմարտանմանութիւնը։ Տարբեր պետութիւններու խորհրդարաններու կամ կառավարութիւններու կողմէն հայկական ցեղասպանութեան ճանաչման հերթական քննարկումներու ժամանակ Թուրքիան կը սպառնայ դիւանագիտական եւ առեւտրային պատժամիջոցներով սեփական փոքրամասնութիւններու հանդէպ։ Որպէսզի Թուրքիոյ տարածքին մէջ, հայերու ֆիզիքական գոյութեան հետքերը վերացուեցան, երկրին մէջ պարբերաբար կ'ոչնչացուին հայկական ճարտարապետութեան յուշարձանները[132][133]։ Ժխտողներու փաստարկները հիմնականին մէջ, իրենցմէ կը ներկայացնեն հետեւեալ պնդումներու ձեւախեղումները[132]՝

  • Օսմանեան կայսրութեան մէջ հայերու զանգուածային սպաննութիւններ երբեք չեն եղած,
  • հայերու մահը պատահականութեան արդիւնք է՝ մարտական գործողութիւններու շրջանէն հայերու տեղահանման ժամանակ սովէն եւ հիւանդութիւններէն,
  • երիտթուրքերու կողմէն հայերու ոչնչացման նպատակադրուած քաղաքականութիւն չէ եղած:
  • հայերու մահը արդիւնք է Օսմանեան կայսրութեան մէջ, քաղաքացիական պատերազմի, որուն արդիւնքին մէջ զոհուած են նաեւ բազմաթիւ թուրքեր։

Հայերու Ցեղասպանութեան Արտացոլումը Մշակոյթին Մէջ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վարդգէս Սուրենյանց, «Ոտնահարուած սրբութիւն», 1895 թուական

1915 թուականի իրադարձութիւններու վերաբերեալ առաջին կինոնկարը «Բռնաբարուած Հայաստանը» ֆիլմն է (1919), որմէ պահպանուած է միայն 15 վայրկեաննոց հատուած։ Առաջին վավերագրական ֆիլմը՝ «Ո՞ւր է իմ ժողովուրդը» (անգլ.՝ Where Are My People?, պատրաստողը Մայքլ Յակոբեան), արտօնուեցաւ 1965 թուականին՝ իրադարձութիւններու 50-ամեակի առթիւ։ 20-րդ եւ 21-րդ դարերու, սահմանագծին ստեղուեցան մի քանի վավերագրական ֆիլմեր, որոնցմէ ամենահետաքրքրականը եղաւ «Թաքնուած Հոլոքոստ» ֆիլմը (անգլ.՝ The Hidden Holocaust)։ Խորհրդային տարիներուն Հայաստանի մէջ, նկարահանուեցան «Նահապետ» եւ «Ձորի Միրոն» ֆիլմերը։ Կ'արտասահմանեն նկարահանուած ֆիլմերէպ առաւել արժէքաւոր են Անրի Վերնոյի «Մայրիկ» (1991), «Պարադի փողոց, 588»-ը (1992), Ռոպերթ Քեշիշեանի «Արամ» (2002), Ատոմ Էգոյանի «Արարատ» (2002), Տաւիանի եղբայրներու «Արտոյտներու ագարակը» (2007), Ֆաթիհ Աքինի «Սպին» (2014) ֆիլմերը։

Յայտնի լուսանկարներ առնուած են գերմանական Կարմիր խաչէն Արմին Վեգներու եւ ԱՄՆ հիւպատոս Լեսլի Դեւիսի կողմէն[134]։ Թուրքիոյ, Հանրապետութիւնը կը խոչընդոտէ հայերու բնաջնջման մասին ֆիլմերու նկարահանման[135]։ Սպաննութիւններու մասին բանաւոր պատմելու աւանդութիւնը կը դրսեւորուի երգերուն մէջ, որոնք կը համարուին ցեղասպանութեան վկայութիւններէն մէկը[136]։ Հայ երաժիշտներէն կազմուած ամերիկեան System of a Down ռոք-խումբը յաճախ կը շոշափէ հայերու ցեղասպանութեան հարցեր։ Դեռեւս 19-րդ դարու վերջերուն հայ գեղանկարիչ Վարդգէս Սուրենեանցը իր նկարներէն շատերը ձոնեցին Արեւմտեան Հայաստանի մէջ, հայերու ջարդերուն[137]։ Արշիլ Գորկիի շատ նկարներ ոգեշնչուած են վերապրած իրադարձութիւններու յիշողութիւններէն[138]։

Եղեռնին զոհ գնացած հայ մեծանուն գրողներէն էր 1915 թուականին զոհուած Սիամանթօն։ Միւս մեծ բանաստեղծը՝ Դանիէլ Վարուժանը, ձերբակալուեցաւ Ապրիլ 24-ին, աւելի ուշ՝ Օգոստոս 19-ին, տանջամահ եղաւ։ Անոնք իրենց ստեղծագործութիւններուն մէջ, պատկերած են հայերու կոտորածները մինչեւ 1915 թուականը։ Կարսի մէջ, ծնած եւ 1915 թուականը ապստամբ շարժման կազմին մէջ, անցկացուց Եղիշէ Չարենցի շատ ստեղծագործութիւններ կը նկարագրեն ջարդերու սարսափները («Դանթէական առասպել»)։ Հայերու կոտորածներուն իրենց գրական ստեղծագործութիւններուն մէջ, անդրադարձած են Յովհաննէս Թումանեանը, Մուշեղ Գալշոեանը, Խաչիկ Դաշտենցը, ինչպէս նաև հայ այլ գրողներ։ Հայոց ցեղասպանութեան թեման իր արտացոլումը գտած է նաեւ Պարոյր Սեւակի «Անլռելի զանգակատուն» պոէմին մէջ («Ղողանջ եղեռնական»)։ Հայերու ցեղասպանութեան մասին ամենայայտնի գրական ստեղծագործութիւնը թերեւս աւստրիացի գրող Ֆրանց Վերֆելի «Մուսա լերան քառասուն օրը» վէպն է։

Հայերու զանգուածային կոտորածներուն նուիրուած զանգակատան տեսքով առաջին յուշակոթողը կանգնեցուած է 1950-ական թուականներոն Անթիլիաս քաղաքի (Լիբանան) հայկական՝ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսարանի տարածքին մէջ։ 1965 թուականին, Էջմիածնի կաթողիկոսարանի տարածքին մէջ, կանգնեցաւ ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակի յուշակոթող՝ կազմուած բազմաթիւ խաչքարերէն։ 1990 թուականին յիշատակի մատուռ կառուցուեցաւ սիրիական Տէր Զոր անապատին մէջ՝ այս պահուն դրութեամբ հայերու սպաննութիւններու հետ կապուած տեղին մէջ, կանգնեցած միակ յուշարձանը[139]։ 1967 թուականին՝ Խորհրդային Հայաստանի մէջ, Մեծ Եղեռնի իրադարձութիւններու 50-ամեակին չարտոնագրուած ցոյցեր անցկացնելէն ետք, Ծիծեռնակաբերդի բարձունքին մէջ աւարտեցաւ՝ յուշահամալիրի շինարարութիւնը։ Այսօր Ծիծեռնակաբերդը հայերու համար կը հանդիսանայ ուխտագնացութեան վայր, եւ հասարակական կարծիքի կողմէն, կ'ակնկալուի հայոց ցեղասպանութեան բազմանշանակ յուշարձան[139][140]։

Նիւթական եւ Ֆինանսական Կորուստներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վիթխարի չափերու հասան նաեւ հայ ժողովուրդի նիւթական վնասները, պատերազմի ժամանակ արեւմտահայութեան պատճռած նիւթական վնասները, որոնք հրապարակուեցան 1919-1920 թուականներու, Փարիզի խաղաղութեան կոնֆերանսին, կազմեցին 14 միլիար 598 միլիոն 510հազար ֆրանկ, իսկ արեւելահայութեան՝ 4 միլիար 532 միլիոն 472 հազար ոսկի։ Ոչնչացան ու ճարակ դարձան նիւթական ու մշակութային հազարաւոր յուշարձաններ ու կոթողներ, հարուստ գրականութիւն ու ձեռագրեր[141]։

Մեծ Եղեռնի գլխաւոր հանցաւորը թրքական բռնակալութիւնն էր։ Հայ ժողովուրդի դահճապետ Թալէաթը մարդասպանի գոռոզամտութեամբ դեռեւս 1915, Օգոստոս 31-ին ըսաւ․

Aquote1.png «Հայկական հարցը լուծելու տեսակետէն ես երեք ամսուան ընթացքին, աւելի շատ գործ կատարեցի, քան Ապտիւլ Համիտը՝ երեսուն տարուան ընթացքին»[142]։ Aquote2.png


Հարցի Իրաւաբանական Կողմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայոց Ցեղասպանութիւնը եւ Միջազգային Հանրութիւնը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Ցեղասպանութիւն» եզրոյթի ծագումը. Ռաֆայէլ Լեմկին (CBS News)

Օսմանեան Թուրքիոյ հայաջինջ քաղաքականութեան մշակման ու իրականացման հովանաւորն ու աշխուժ գործակից եղած էր կայսերական Գերմանիան։ Կ. Պոլսոյ մէջ, Գերմանոյ դեսպան Հանս Վանգենհայմը եթէ 1915 թուականի Փետրուարին կը յաղորդէր իր կառավարութեան «չարգիլել հայերու դէմ ձեռնարկող քայլերուն», ապա Յուլիս 7-ին հեռագրեց կանցլեր Բետման Հոլվեգին, որ կեանքի կը կոչուի «թրքական պետութեան մէջ հայ ազգի ոչնչացման նպատակը»[143]։ Արեւմտեան մեծ տէրութիւնները, մասնաւորապէս՝ Անգլիան, Ֆրանսան, Իտալիան, ԱՄՆ, ապա անոնք ի վիճակի չեղան ձեռնարկել գործնական միջոցներ հայերու բնաջնջման գործընթացը կանգնեցնելու ուղղութեամբ։ Լլոյդ Ճորճը, մասնաւորապէս խօսելով անգլիական քաղաքականութեան մասին, գրած է․

Aquote1.png «Հայաստանը զոհ բերաւ մեր կողմէն բարձրացած յաղթական զոհասեղանին․․․ Բրիտանական կառավարութեան քաղաքականութիւնը ճակատագրական անխուսափելիութեամբ հասցուց 1895-1897 թուականներու, սարսափելի սպանդներուն եւ 1915 թուականի ահաւոր կոտորածին»[144]։ Aquote2.png

Անգամ Ժորժ Կլեմանսոն ըսած է, որ «եւրոպական դիւանագիտութեան վրայ կը ծանրանէ հայկական արիւնը»[145]։ Առաջին աշխարհամարտը սկսաւ ու վերջացաւ որպէս անարդարացի, զաւթողական պատերազմ, ուստի եւ չպատժուեցան անոր հանցաւորները, այդ թիւին մէջ՝ թուրք ջարդարարները։ Թէեւ դեռ 1915, Մայիս 24-ին Ռուսական կայսրութեան, Անգլիոյ ու Ֆրանսայի կառավարութիւնները Թուրքիոյ ներկայացուցին հռչակագիր՝ նախազգուշացնելով, որ անոր կառավարողները պատասխանատուութիւն կը կրեն կատարած հանցագործութիւններու համար, բայց այն մնաց թուղթի վրայ։

Անկատար էր նաեւ «դաշնակիցներու» 1919 թուականին Կոստանդնուպոլսոյ մէջ, կազմակերպած դատավարութիւնը, եւ միայն հեռակայ կարգով մահուան դատապարտուեցան մի քանի երիտթրքական գործիչներ, որոնք փախած ու թաքնուած էին Գերմանիոյ մէջ ու այլ երկիրներու մէջ։ Ճիշտ է, Նեմեսիս գործողութեան միջոցով հայ ժողովուրդի վրիժառուներու ձեռքով սպաննուեցան Թալէաթը, էնվերը, Ճեմալը, Պեհայէտտին Շաքիրը, Սայիտ Հալիմը, Ճեմալ Ազմին եւ ուրիշներ, բայց, դժբախտաբար, տեղի չունեցաւ ժողովուրդներու դատ, հանցագործները հրապարակայնօրէն չպատժուեցան, եւ պատմական անարդարութիւնն ալ չուղղուեցաւ։ Այդ ևս ինչ-որ տեղ ոգեշնչեց Ադոլֆ Հիթլերին, որ, հետագային մէջ իր հրոսակախմուբերուն մղելով հրեշաւոր սպանութիւններու, ըսաւ․ «Այսօր ալ ո՞վ խօսի հայերու բնաջնջման մասին»[146]։ Խորհրդային Միութեան յաղթանակը Հայրենական Մեծ Պատերազմին (1941-1945 թուականներ) եւ աշխարհին մէջ ուժերու յարաբերակցութեան փոփոխութիւնը օգուտ ընկերային ու դեմոկրատիայի հասցուցին նաեւ Նիւրնբերգեան դատավարութեանը, եւ մահուան դատապարտուեցան հիթլերեան հանցագործները։

Հայերու ցեղասպանութեան դէմ վճռական բողոքի խոսք ասացին միջազգային ականաւոր շարք մը գործիչներ։ Գարլ Լիբկնեխտը, դատապարտելով Օսմանեան կայսրութեան մէջ կազմակերպուած հրեշաւոր սպանդը, շեշտեց, որ ատոր յանցաւորները գերմանա-թրքական կառավարողներն են, որոնց ձեռքերը թաթախուած են «հայերու արեան մէջ»[147]։ Բողոքի հուժկու ելոյթներ ունեցան նշանաւոր գրողներ ու գիտնականներ Մաքսիմ Գորկին, Վալերի Բրիւսովը, Յան Ռայնիսը, Անատոլ Ֆրանսը, Ռոմեն Ռոլանը, էմիլ Վերհարնը, Ճոն Ռիտը, Ժոզեֆ Մարկուարտը, Յովհաննէս Լեփսիուսը, Ժան Տը Մորգանը, Անտուան Մեյէն, Ֆրիտյոֆ ՆանսԷնը, Հերբերտ Ադամս Գիբբոնսը, Արմին Վեգները, ինչպէս նաեւ ՃԷյմս Պրայսը, Առնոլդ Թոյնբին, Հենրի Մորկընթաուն, Ֆայեզ Ղոսեյնը եւ շատ ուրիշներ։ Հետագային ալ, երբեք չլռեց առաջադէմ մարդկութեան խղճի ու միտքի ձայնը Մեծ Եղեռնի առթիւ։

ԽՄԿԿ Կեդկոմի կեդրոնական օրգան «Պրաւդա»-ն 1965, Ապրիլ 24-ին գրեց, որ «յիսուն տարի առաջ երիտթուրքերու կառավարութիւնը ոչնչացուց մօտ մէկուկէս միլիոն հայեր», եւ այդ կատարուեցաւ Գերմանիոյ աջակցութեամբ ու հովանաւորութեամբ։ Ֆրանսայի կոմկուսի կեդրոնական օրգան «Յումանիտե»-ն նոյն թուականի Ապրիլ 23-ին նշեց.

Aquote1.png Հայերու զանգուածային ցեղասպանութիւնը առաջին ոճիրն էր 20-րդ դարուն սկիզբէն՝ 1914-1918 թուականներու պատերազմի ընթացքին։ Եւ այդ ոճիրը երբեք չդատուեցաւ ու չդատապարտուեցաւ։ Այդ պատճառով է, որ հայերը, բոլորէն աւելի գնահատելով խաղաղութիւնը, չեն կրնար մոռանալ այդ իրողութիւնը, որ սովորական յուշ մը չէ, այլ պատմական տարեթիւ մը եւ կրնար ամբողջ ազգի մը վախճանը դառնալ։ Aquote2.png

Մեծ Եղեռնը ցեղասպանութեան կատաղի դրսեւորումն էր առաջին աշխարհամարտի ժամանակ։ Արաբ իրաւաբան՝ Մեթր Մուսա Պրենսն այն անուանած է «արմենոցիդ»՝ բառացի «հայասպանութիւն»։

Միջազգային Ճանաչում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քարտեզի վրայ ընդգծուած են այն պետութիւնները, որոնք Օսմանեան Թուրքիոյ մէջ, հայերու բնաջնջումը ճանաչցած են որպէս ցեղասպանութիւն․ բաց կանաչով նշուած են այն պետութիւնները, ուր ճանաչումը մասնակի է։
Հռոմի պապ Ֆրանցիսկոսը 2015, Ապրիլ 12-ին Վատիկանի Սուրբ Պետրոսի տաճարին մէջ Հայոց ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցին նուիրոգած պատարագի ժամանակ օգտագործեց «ցեղասպանութիւն» եզրոյթը

Սկսած 1915 թուականէն[3][148] տարբեր պետութիւններ ընդունեած են բանաձեւեր, որոնք կը քննադատեն հայերու կոտորածը։

2013 թուականին, Վլատիմիր Բութինը ցեղասպանութեան զոհերու յուշահամալիրին մէջ։
«Ռուսիան միշտ ակնկալած է հայ ժողովուրդի ցաւն ու ողբերգութիւնը ինչպէս սեփականը։ Խորին խոնարհին մէջ, հայ ժողովուրդի ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակի առջեւ»

ԱՄՆ-ը երեք անգամ (1916[149], 1919[150], 1920[151]) ընդունած է նմանատիպ բանաձեւեր, սակայն ատոնք չեն կրցած կանգնեցնել Օսմանեան կայսրութեան գործողութիւնները։ 1915, Մայիս 24-ին Ֆրանսան, Մեծ Բրիտանիան եւ Ռուսական կայսրութիւնը հանդէս եկած են համատեղ հռչակագրով[152],որ նոյնպէս կը քննադատէր այդ կոտորածները։

Aquote1.png Հաշուի առնելով մարդկութեան եւ քաղաքակրթութեան դէմ Թուրքիոյ նոր հանցագործութիւնները՝ Դաշնակից պետութիւններու կառավարութիւնները հրապարակայնօրէն կը յայտարարեն Բարձր դրանը այս հանցագործութիւններու համար Օսմանեան կառավարութեան բոլոր անդամներու անձնական պատասխանատուութեան մասին, ինչպէս նաեւ այն գործակալներու, որոնք ներգրաւուած են այդ սպաննութիւններուն։
- 1915, Մայիս 25: Ֆրանսայի, Մեծ Բրիտանիոյ եւ Ռուսական կայսրութեան համատեղ հռչակագիր
Aquote2.png


Հայկական սփիւռքը գրեթէ ամբողջութեամբ ներկայացուած է ցեղասպանութեան զոհերու ուղիղ ժառանգներէն եւ ունի բաւարար նիւթական միջոցներ, որպէսզի դիմադրի Թուրքիոյ ճնշումները[153]։ Հիգեր Գրեթի կարծիքով՝ ԱՄՆ-ի մէջ, գործող հայ լոբբիստական ընկերութիւններու գլխաւոր նպատակն է Թուրքիոյ կողմէն հայոց ցեղասպանութեան ճանաչումը եւ տարածքներու վերադարձը։ Որպէսզի հայ լոբբիստները հասնին այդ նպատակին, անոնք իրենց կողմը կը քաշեն տարբեր քաղաքական գործիչներու, ճնշում կը գործադրեն տարբեր պետութիւններու կառավարութիւններու վրայ, կը զբաղուին Հայոց ցեղասպանութեան հարցի լայնամասշտաբ լուսաբանմամբ, կը հիմնադրեն այդ ցեղասպանութեան հարցերով զբաղող կառոյցներ։[154]։

Կազմակերպութիւններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայոց ցեղասպանութիւնը ընդունած են այնպիսի կազմակերպութիւններ, ինչպիսի են Եւրոպայի Խորհուրդը (1998[155], 2001[156]), Եւրախորհրդարանը (1987[157], 2000[158], 2002[159], 2015[160]), ՄԱԿ-ի մի քանի յանձնաժողովներ[161][162], Եկեղեցիներու համաշախարհային խորհուրդը եւ այլն։

Կազմակերպութիւն Ճանաչում

թուական

Ծանօթագրութիւն
Flag of Europe.svgԵւրախորհրդարան 1987[157][163][164], 2000[158], 2002[159], 2015[160]
Արդարադատութեան միջազգային կեդրոն 2002[163][165]
Ցեղասպանագետներու միջազգային ընկերակցութիւն 2007[163][166]
Ամերիկայի հրեական համայնքներու միութիւն 1989[163][167]
EU Council Flag.pngԵւրոպայի խորհուրդ 1998[155], 2001[156][163][168]
Մարդու իրաւունքներու միացեալ յանձնախումբ 1998[163][169]
Եկեղեցիներու համաշխարհային խորհուրդ 2013[163][170]
Տարածքային Ինքնակառավարման Մարմիններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  • Նոր Հարաւային Ուելսի նահանգ[171]

Արգենտինա Արգենտինա

Կանադա Կանադա


Մեծ Բրիտանիա Մեծ Բրիտանիա

Իտալիա Իտալիա

  • Բերտիոլոլի քաղաքային խորհուրդ
  • Ուդինէի քաղաքային խորհուրդ
  • Սեստո Սան Ճիովանիի քաղաքային խորհուրդ
  • Սալգարեդայի քաղաքային խորհուրդ
  • Բելլունոյի քաղաքային խորհուրդ
  • Հռոմի քաղաքային խորհուրդ
  • Մասսա Լոմպարտայի քաղաքային խորհուրդ
  • Մոնտանա Ֆելտրինայի քաղաքային խորհուրդ
  • Ճենովայի քաղաքային խորհուրդ
  • Թիենեի քաղաքային խորհուրդ
  • Կաստելսիլանոյի քաղաքային խորհուրդ
  • Ֆիրենցեի քաղաքային խորհուրդ
  • Ռավեննայի քաղաքային խորհուրդ
  • Ֆելտրէի քաղաքային խորհուրդ
  • Վենետիկի քաղաքային խորհուրդ
  • Իմոլայի քաղաքային խորհուրդ
  • Ֆաենցայի քաղաքային խորհուրդ
  • Պարմայի քաղաքային խորհուրդ
  • Սոլառոլոյի քաղաքային խորհուրդ
  • Վիլլաֆրանկա Պադովանայի քաղաքային խորհուրդ
  • Միլանի քաղաքային խորհուրդ
  • Պոնտէ դի Պիավեի քաղաքային խորհուրդ
  • Կոնսելիչեի քաղաքային խորհուրդ
  • Լուջոյի քաղաքային խորհուրդ
  • Ս. Ստինո Լիվենցայի քաղաքային խորհուրդ
  • Կոտինյոլայի քաղաքային խորհուրդ
  • Ասիաոյի քաղաքային խորհուրդ
  • Ագաթա Սուլ Սանտեռնոյի քաղաքային
  • Մոնտեռֆոռտե ԴըԱլպոնեի քաղաքային
  • Պադովայի քաղաքային խորհուրդ
  • Մոնտորսո Վիչենտինոյի քաղաքային խորհուրդ
  • Ֆուսինյանոյի քաղաքային խորհուրդ
  • Բանյակավալլոյի քաղաքային խորհուրդ
  • Ռոսսիի քաղաքային խորհուրդ, 17 Յուլիս, 1997
  • Սանգուինետտոյի քաղաքային խորհուրդ
  • Կամպոնոգարայի քաղաքային խորհուրդ[171]

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ ԱՄՆ


Հայերու ցեղասպանութեան ընդունումը պաշտօնապէս պարտադիր պայման չէ Թուրքիոյ՝ ԵՄ-ին անդամակցելու համար, բայց որոշ հեղինակներ կը կարծեն, որ Թուրքիան պէտք է կատարէ այդ քայլը ԵՄ-ին անդամակցելու ճանապարհին[174][175]։

Ժխտման Քրեականացում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Զուիցերիոյ մէջ, մի քանի մարդ դատարանի կողմէն պատժուեցան հայերու ցեղասպանութիւնը մերժելու համար[176]։ 2006 թուականին Ֆրանսայի Ազգային ժողովը Վալերի Պուայէի կողմէն ներկայացուած օրինագիծ ընդունեց, որ Ֆրանսայի կողմէն ընդունուած ցեղասպանութիւններու մերժումը կը դիտարկէր որպէս հանցագործութիւն[177]. մինչեւ 1 տարի բանտարկութիւն եւ 45 000 եւրոպական տուգանք նախատեսող օրինագիծը վերընդունուեցաւ 2011, Դեկտեմբեր 22-ին, իսկ 2012, Յունուար 23-ին Սենատը հաստատեց այդ որոշումը[178]։ Թուրքիան դատապարտեց ցեղասպանութեան մերժումը հետապնդող ֆրանսական օրէնքը[179]։ Ֆրանսացի պատգամաւորներու խումբ մը, Ֆրանսայի Սահմանադրական խորհուրդը հարց ներկայացուց՝ ընդունուած օրէնքի համապատասխանութեան վերաբերեալ[180][181]։ Խորհուրդը որոշեց, որ ցեղասպանութեան փաստերը մերժելու համար պատժամիջոցներ կիրառող օրէնքը չի համապատասխաներ սահմանադրութեանը, որովհետեւ դէմ է մարդու ազատ կարծիք արտայայտելուն։ Սահմանադրական խորհուրդի որոշման ի պատասխան՝ Սարքուզին նախարարներէն պահանջեց մշակել օրէնքի նոր խմբագրում[182]։

2013, Դեկտեմբեր 17-ին Մարդու իրաւունքներու եւրոպական դատարանը հրապարակայնօրէն Հայոց ցեղասպանութիւնը մերժած Դողու Փերինչեքին շոպեյցարական դատարանի կողմէն պատժելու որոշումը ճանաչցաւ որպէս կարծիքի արտայայտման իրաւունքի ազատութեան խախտում՝ ընդ որուն Փերինչեքին չնշանակելով ոչ մէկ դրամական փոխհատուցում[183]։ 2014 թվականի Մարտ 12-ին Զուիցերիոյ արդարադատութեան դաշնային նախարարութիւնը բողոքարկեց վճիռը[184]։ Որպէս երրորդ կողմեր ներգրաւուած են նաեւ Հայաստանի Հանրապետութիւնը եւ Թուրքիան։ 2015, Հոկտեմբեր 15-ին ՄԻԵԴ-ը մերժեց Զուիցերիոյ հարցը՝ վճիռ կայացնելով օգուտ Փերիչեքի[185]: Հայկական կողմը եւ Հայաստանը ներկայացնող փաստաբանները այդ վճիռը յաղթանակ համարեցին Հայաստանի Հանրապետութեան համար, որովհետեւ դատաւորներէն 10-ը նշած են, որ այդ հարցը պէտք չէ քննուի, իսկ 7-ը արձանագրել, որ «Հայոց ցեղասպանութիւնը յստակօրէն ամրագրուած պատմական փաստ է»[186]:

Փոխհատուցում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Օսմանեան կայսրութեան մէջ Հայերու ցեղասպանութեան 91-ամեակի ցոյց Պէյրութի մէջ

2000 թուականին, Գալիֆորնիայի կոնգրեսը օրէնք ընդունեց, որմով ճանաչցաւ 1915 թուականին զոհուած հայերբւ ժառանգներու իրաւունքները համապատասխան ապահովագրական ընկերութիւններէն փոխհատուցումներ ստանալու կապակցութեամբ։ 2003 թուականին New York Life ապահովագրական ընկերութիւնը սկսաւ 1915 թուականի հայերու սպաննութիւններու զոհերու հարազատներուն փոխհատուցումներու վճարումները (փոխհատուցման ընդհանուր գումարը կը կազմէ մօտաւորապէս 20 միլիոն ԱՄՆ տոլար)[187]։ Բայց 2009 թուականի Օգոստոսին ԱՄՆ-ի Գալիֆորնիա նահանգի Վերաքննիչ դատարանը որոշում ընդունեց չեղարկել հայերու հարազատներուն ապահովագրական փոխհատուցումներ վճարելու մասին օրէնքը։ Դատաւոր Դեւիդ Թոմփսնը նշեց, որ հայերու բողոքները ապահովագրավճարներ ստանալու առնչութեամբ զուրկ են հիմնաւորումներէն, որորվհետեւ «բոլոր այդ իրադարձութիւնները տեղի ունեցած են ԱՄՆ-ից հազարաւոր մղոններ հեռավորութեան վրայ, հետեւաբար Գալիֆորնիա նահանգը ոչ մէկ պատասխանատուութիւն չի կրեր այդ մարդկանց առջեւ», եւ «ԱՄՆ-ի Դաշնային կառավարութիւնը որոշում չէ ընդունած հայերու ցեղասպանութեան ճանաչման վերաբերեալ»[188]։

Ֆրանսական «Աքսա» ապահովագրական ընկերութիւնը պարտաւորուեցաւ զոհերու ժառանգներուն վճարել փոխհատուցում (17,5 միլիոն ԱՄՆ տոլար)[189]։

Պետութիւններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայոց ցեղասպանութիւնը՝ ճանչցած են շատ պետութիւններ եւ միջազգային կազմակերպութիւններ։ Պաշտօնապէս առաջինը ընդունած է Ուրուկուէյը 1965 թուականին։ Հայ ժողովրդի կոտորածը պաշտօնապէս քննադատած եւ ճանչցած են որպէս ցեղասպանութիւն ըստ միջազգային իրաւունքի հետեւեալ երկիրները՝

Ֆրանսա՝ 1998[190][191], 2000[192], 2001[193], 2006[194][195]:

Պելգիա՝ |1998[190][196]

Շուէտ՝ |2010[190][197][198][199]

Լիտուա՝ 2005[190][200]

Կիպրոս՝ 1975[190][201] Առաջին երկիրը, որ հարցը բարձրացուց ՄԱԿ-ի Գլխաւոր խորհուրդին մէջ։ Ընդունուած է ցեղասպանութեան ժխտումը քրեականացնող օրէնք[202]։

Արգենտինա՝ 2004[190] 2 օրենք, 5 բանաձեւ

Կանադա՝ 1996[190][203], 2002[204], 2004[205]

Զուիցերիա2003[190][206] Ընդունուած է ցեղասպանութեան ժխտումը քրեականացնող օրէնք։

Սլովաքիա՝ 2004[190][207] Ընդունուած է ցեղասպանութեան ժխտումը քրեականացնող օրէնք։

  • Ըստ 2011 թուականի օրէնքի՝ կը պատժուի 5 տարի ազատազրկմամբ[208]։

Չիլի՝ 2007[190][209]

Իտալիա՝ 2000[190][210]

Նիտերլէնտ՝ 2004[190][211]

Ռուսաստան |1995[190][212]

Յունաստան՝ 1999[190][213] Ընդունուած է ցեղասպանութեան ժխտումը քրեականացնող օրէնք։

  • Ըստ 2014 թուականի օրէնքի՝ կը պատժուի 3 տարի ազատազրկմամբ կամ մինչեւ 30 000 եւրոպական տուգանքով[214]։

Լիբանան՝ |1997[215]

Վենեզուէլլա՝ 2005[190][216]

Վաթիքան՝ 2000[190][217]

Լեհաստան՝ 2005[190][218] |Եւրախորհրդարանի փոխնախագահ Ռիսզարդ Չարնեկին ըսած է, որ հպարտ է, որովհետեւ Լեհաստանը ճանչցած եւ դատապարտած է Հայոց ցեղասպանութիւնը։

Ուրուկուէյ՝ 1965[190][219], 2004[220] Առաջին երկիրը, որ ճանչցաւ Հայոց ցեղասպանութիւնը։

Պոլիվիա՝ 2014[190][221][222][223], , 2015[224] Հռչակագիրը միաձայն ընդունուեցաւ Սենատի եւ Խորհրդարանի ստորին պալատի կողմէն՝ Արտաքին գործերու նախարարութեան հաւանութեամբ։

Աւստրիա՝ 2015[190][225][226]

Լիւքսեմպուրկ՝ 2015[190][227][228][229]

Պրազիլ՝ 2015[190][230] 2015-ի Մայիս 27-ին, Պրազիլի Դաշնային Սենատը միաձայն ընդունած է Սենատի Արտաքին յարաբերութիւններու եւ ազգային պաշտպանութեան յանձնաժողովի նախագահ, դաշնային սենատոր Ալոիզիոյ Նունէս Ֆերեյրա Ֆիլյոյի եւ դաշնային սենատոր Ժոզէ Սերայի հեղինակած No 550/2015 բանաձեւը, որմով պաշտօնապէս կը ճանչցուի Հայոց ցեղասպանութիւնը։

Պարակուէյ՝ 2015[190][231] 2015, Հոկտեմբեր 29-ին Պարակուէյ Սենատը միաձայն ընդունած է Հայոց ցեղասպանութիւնը դատապարտող եւ ընդունող բանաձեւ։

Զոհերու Յիշատակի Օր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ամեն տարի Ապրիլ 24-ին՝ Հայոց ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակի օրը, հարիւր հազարաւոր մարդիկ կ'այցելեն յուշահամալիրը եւ ծաղիկներ դնել անմար կրակի շուրջը։ Շնորհիւ հայ համայնքներու՝ ամբողջ աշխարհին մէջ, կառուցուած են յուշահամալիրներ։

Ծիծեռնակաբերդ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծիծեռնակաբերդը 2009, Ապրիլ 24-ին

1965 թուականին՝ Ցեղասպանութեան 50-րդ տարելիցէն, Հայաստանի մէջ ծագեցաւ յուշահամալիր կառուցելու միտքը։ Երկու տարի անց Երեւանի մէջ՝ Հրազդան կիրճի մօտ գտնուող Ծիծեռնակաբերդ բլուրին մէջ, աւարտեց ճարտարապետ Արթիւր Թարխանեանի նախագծած (Սաշուր Քալաշեանի համահեղինակութեամբ) յուշահամալիրի կառուցումը։ 44-մեթրնոց քարակոթողը կը խորհրդանշէ հայ ազգի վերածնունդը։ Ցաւի տապանը ճեղքած 12 մոյթներու միջեւ կը վառուի անմար կրակը՝ իբրեւ մշտաբորբ ցաւի խորհրդանիշ։ Քիչ այն կողմ «Վերածնվղ Հայաստան» յուշակոթողն է, որ կը խորհրդանշէ խոտի նման ծլարձակող հայ ժողովուրդի երկու հատուածները։ Համալիրի մօտ, կը գտնուի 100-մեթրնոց Սգո պատը, որուն վրա փորագրված են այն քաղաքների ու գյուղերի անվանումները, որտեղ տեղի են ունեցել կոտորածները։

1995 թուականին յուշահամալիրին կից բացուեցաւ ցեղասպանութեան թանգարանը, որ նախագծած են ճարտարապետներ Սաշուր Քալաշեանը եւ Լեւոն Մկրտչեանը։ Թանգարանին մէջ, ներկայացուած են որոշ լուսանկարներ, որոնք առած են գերմանացի լուսանկարիչները (այդ թիւին մէջ՝ Արմին Վեգները)։ Թանգարանէն ոչ հեռու կը գտնուի պուրակ, ուր արտասահմանեան քաղաքական գործիչները ծառ կը տնկեն ի յիշատակ զոհերու։

Հայոց Ցեղասպանութեան 100-րդ Տարելից[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նախորդող[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միջոցառումները Համակարգող Պետական Յանձնաժողով[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայոց ցեղասպանութեան 100-ամյակի տարելիցին ընդառաջ՝ 2011, Ապրիլ 23-ին ՀՀ Նախագահի հրամանագրով ՀՀ-ի մէջ ստեղծուեցաւ միջոցառումները համակարգող պետական յանձնաժողով, որուն անդրանիկ նիստը հրաւիրուեցաւ 2011 Մայիս 30-ին Երեւանի մէջՀայաստանի Հանրապետութեան Նախագահի հրամանագիրը Հայոց ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցին նուիրուած միջոցառումները համակարգող պետական յանձնաժողով ստեղծելու մասին: Յանձնաժողովի կազմի մէջ ընդգրկուեցան մշակոյթի, կրթութեան, գիտութեան ոլորտներու մասնագետներ, ինչպէս նաեւ ցեղասպանութեան հանցագործութեան միջազգային ճանաչման գործընթացքին մէջ հայ ժողովրդի ջանքերուն սատարող գործիչներ։

Յանձնաժողովը իր գոյութեան ընթացքին, նիստեր գումարած է հինգ անգամ՝ առաջինը՝ 2011, Մայիս 30-ին, վերջին հինգերորդը՝ 2015, Յունուար 29-ին[232], ուր հաստատուեցան Հայոց ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցի խորհրդանշանները եւ հրապարակվժուեցաւ հայոց ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցի համահայկական հռչակագիրը: Ընտրուած է Հայոց ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցի կարգախօսն ու խորհրդանիշը (տեսանիւթ)|url = http://times.am/?p=42489&l=am%7Cwebsite = times.am|accessdate = 2015-10-21}}:Վերջինս ընթերցած է ՀՀ Նախագահ Սերժ Սարգսեանը եւ ի կատարումը 100-րդ տարելիցին նուիրոուած միջոցառումները համակարգող պետական յանձնաժողովի որոշման՝ ի պահ յանձնած Հայոց Ցեղասպանութեան թանգարան-հիմնարկինին։ Մեէ օրինակը ուղարկուած է ՄԱԿԳլխաւոր քարտուղարին, իսկ մէկ օրինակը ի պահ յանձնուած է ՀՀ ազգային արխիւ[233]։ Հայոց ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցին նուիրուած միջոցառումները համակարգող պետական յանձնաժողովը, համախորհուրդ սփիւռքին մէջ, գործող տարածաշրջանային յանձնախումբերու հետ՝

  • արտայայտելով հայ ժողովուրդի միասնական կամքը,
  • հենելով 1990, Օգոստոսի 23-ի՝ Հայաստանի անկախութեան մասին հռչակագրի եւ Հայաստանի Հանրապետութեան Սահմանադրութեան վրայ,
  • վկայակոչելով ՄԱԿ-ի 1948, Դեկտեմբեր 10-ի՝ Մարդու իրաւունքներու համընդհանուր հռչակագիրը, որուն համաձայն «մարդկութեան ընտանիքի բոլոր անդամներուն յատուկ արժանապատուութեան եւ հաւասար ու անօտարելի իրաւունքներու ճանաչումը աշխարհի ազատութեան, արդարութեան եւ խաղաղութեան հիմքն է»,
  • ղեկավարվելով ՄԱԿ-ի Գլխաւոր վեհաժողովի 1946, Դեկտեմբեր 11-ի 96(1) բանաձեւի, 1948 Դեկտեմբեր 9-ի «Ցեղասպանութեան հանցագործութիւնը կանխարգելելու եւ պատժելու մասին» ՄԱԿ-ի կոնվենցիայի, 1968, Նոյեմբեր 26-ի «Պատերազմական հանցագործութիւններու եւ մարդկութեան դէմ ուղղուած հանցագործութիւններու նկատմամբ վաղեմութեան ժամկէտ չկիրառելու մասին» ՄԱԿ-ի կոնվենցիայի, ինչպէս նաեւ 1966, Դեկտեմբեր 16-ի «Քաղաքացիական եւ քաղաքական իրաւունքներու մասին» միջազգային դաշնագրի եւ մարդու իրաւունքներու վերաբերեալ բոլոր այլ միջազգային ակտերու համապատասխան սկզբունքներով,
  • հաշուի առնելով, որ «Ցեղասպանութեան հանցագործութիւնը կանխարգելելու եւ պատժելու մասին» կոնվենցիան ընդունելէն ՄԱԿ-ը յատուկ կարեւորած է այդ հանցատեսակի դէմ պայքարին մէջ, միջազգային համագործակցութիւնը,
  • շեշտելով ցեղասպանութեան հանցակազմին մէջ, պարունակուող արարքներու համար անպատիժ մնալու անթոյլատրելիութիւնը ու այդ հանցագործութեան վաղեմութեան ժամկէտ չունենալու հանգամանքը,
  • դատապարտելով 1894-1923 թուականներուն Օսմանեան կայսրութեան եւ Թուրքիոյ տարբեր վարչակարգերու կողմէն ծրագրուած ու հայ ժողովուրդի դէմ շարունակաբար իրականացուած ցեղասպանական քայլերը, հայրենազրկումը, հայութեան ոչնչացման ուղղուած զանգուածային կոտորածները, էթնիկ զտումները, հայկական ժառանգութեան ոչնչացումը, ինչպէս նաեւ ցեղասպանութեան ժխտումը, պատասխանատուութենէն խուսափելու, կատարուած յանձագործութիւնները ու ատոնց հետեւանքները լռութեան մատնելու կամ արդարացնելու բոլոր փորձերը՝ որպէս հանցագործութեան շարունակութիւն եւ նոր ցեղասպանութիւններ իրականացնելու քաջալերանք,
  • համարելով նաեւ 1919-1921 թուականներուն Օսմանեան ռազմական արտակարգ ատեաններու կողմէն «Իրավական եւ մարդկային օրէնքներու դէմ» այդ ծանր ոճիրի ուղղութեամբ կայացուած դատավճիռները եղելութեան իրաւական գնահատական,
  • արժեւորելով 1915 թուականին միջազգային հանրութեան կողմէն Անտանտի պետութիւններու Մայիս 24-ի համատեղ հռչակագրով հայ ժողովուրդի դէմ իրականացած ծանրագոյն հանցագործութիւնը պատմութեան մեէ առաջին անգամ որպէս «մարդկութեան եւ քաղաքակրթութեան դէմ իրականացած հանցագործութիւն» որակումը եւ օսմանեան իշխանութիւններուն պատասխանատուութեան կանչելու հանգամանքի շեշտադրումը, ինչպէս նաեւ 1920, Օգոստոս 10-ի Սեւրի հաշտութեան պայմանագիրի եւ 1920, Նոյեմբեր 22-ի՝ ԱՄՆ-ի Նախագահ Ուտրօ Ուիլսըն Իրավարար վճռի դերը եւ նշանակութիւնը Հայոց ցեղասպանութեան հետեւանքներու յաղթահարման հարցին մէջ.
  1. Կ'ոգեկոչէ Հայոց ցեղասպանութեան մէկուկէս միլիոն անմեղ զոհերու յիշատակը եւ երախտագիտութեամբ, կը խոնարհուի կեանքի ու մարդկային արժանապատուութեան համար պայքար մղած նահատակ եւ վերապրած հերոսներու առջեւ։
  2. Կը վերահաստատէ Հայաստանի եւ հայ ժողովուրդի յանձնառութիւնը՝ շարունակելու միջազգային պայքարը ցեղասպանութիւններու կանխարգելման, ցեղասպանութեան ենթարկուած ժողովուրդներու իրաւունքներու վերականգնման եւ պատմական արդարութեան հաստատման համար։
  3. Շնորհակալութիւն կը յայտնէ այն պետութիւններուն, միջազգային, կրօնական եւ հասարակական կազմակերպութիւններուն, որոնք քաղաքական խիզախութիւն ունեցան ճանաչնալու եւ դատապարտելու Հայոց ցեղասպանութիւնը՝ որպէս մարդկութեան դէմ ուղղուած սոսկալի ոճրագործութիւն, եւ այսօր ալ կը շարունակուին այդ ուղղութեամբ իրաւական քայլեր ձեռնարկել, նաեւ կանխել ժխտողականութեան վտանգաւոր դրսեւորումները։
  4. Երախտագիտութիւն կը յայտնէ այն ազգերուն, կառոյցներուն եւ անհատներուն, որոնք յաճախ իրենց վտանգելով՝ մարդասիրական տարաբնոյթ օգնութիւն ցուցաբերեցին, փրկեցին լիակատար ոչնչացման վտանգի առջեւ կանգնած բազմաթիւ հայերու, ապահով եւ խաղաղ պայմաններ ստեղծեցին ցեղասպանութենէն վերապրած հայութեան համար՝ մեծ թափ յաղորդելով որբախնամ գործունէութեան եւ միջազգային հայասիրական շարժմանը։
  5. Կը դիմէ ՄԱԿ-ի անդամ պետութիւններուն, միջազգային կազմակերպութիւններուն, բարի կամքի տէր բոլոր մարդոց՝ անկախ ազգային եւ կրօնական պատկանելիութենէն, միաւորել իրենց ջանքերը պատմական արդարութիւնը վերականգնելու եւ Հայոց ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակը հարգելու համար։
  6. Կ'արտայայտէ Հայաստանի եւ հայ ժողովուրդի միասնական կամքը՝ Հայոց ցեղասպանութեան փաստի համաշխարհային ճանաչման հասնելու եւ ցեղասպանութեան հետեւանքներու յաղթահարման հարցին մէջ, որուն համար կը մշակէ իրաւական պահանջներու թղթածրար՝ դիտելով այն անհատական, համայնքային եւ համազգային իրաւունքներու եւ օրինական շահերու վերականգնման գործընթացի մեկնարկ։
  7. Կը դատապարտէ Թուրքիոյ Հանրապետութեան կողմէն Հայաստանի Հանրապետութեան ապօրինի շրջափակումը, միջազգային հարթակներուն մէջ, ցուցաբերուող հակահայկական կեցուածքը եւ միջպետական յարաբերութիւններու կարգաւորման համար նախապայմաններու առաջադրումը՝ ատոնք գնահատելով որպէս Հայոց ցեղասպանութեան, Մեծ Եղեռնի մինչ օրս անպատիժ մնալու հետեւանք։
  8. Կոչ կ'ընէ Թուրքիոյ Հանրապետութեան՝ ճանաչցած եւ դատապարտած է Օսմանեան կայսրութեան կողմէն իրականացած Հայոց ցեղասպանութիւնը եւ մարդկութեան դէմ իրագործուած այդ սոսկալի ոճիրի զոհերու յիշատակը ոգեկոչելու միջոցով առերեսուած սեփական պատմութեան ու յիշողութեան հետ՝ հրաժարելով կեղծարարութեան, անհերքելի իրողութեան ժխտման եւ յարաբերականացման քաղաքականութենէն։

Կը զորակցնէ Թուրքիոյ քաղաքացիական հասարակութեան այն հատուածին, որուն ներկայացուցիչները այսօր արդէն համարձակութիւն կը դրսեւորեն այդ հարցին մէջ՝ ի հակադրութիւն իշխանութիւններու պաշտօնական դիրքորոշման։

  1. Յոյս կը յայտնէ, որ Թուրքիոյ կողմէն Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչումը եւ դատապարտումը կարեւոր մեկնակէտ կը դառնան հայ եւ թուրք ժողովուրդներու պատմական հաշտեցման գործընթացի համար։
  2. Հպարտութեամբ կ'արձանագրէ, որ ցեղասպանութենէն վերապրած հայ ժողովուրդը վերջին հարիւրամեակի ընթացքին՝
  • դրսեւորեց զորաւոր կամք ու ազգային ինքնագիտակցութիւն, վերականգնեց դարեր առաջ կորցրած ինքնիշխան պետականութիւնը,
  • պահպանեց եւ զարգացրեց ազգային արժէքները, հասաւ ազգային մշակոյթի, գիտութեան եւ կրթութեան վերածնունդի՝ որուն ներդրում ունենալով համաշխարհային ժառանգութեան զարգացման գործին մէջ,
  • ստեղծեց Հայկական Սփիւռքի հոգեւոր եւ աշխարհիկ կառոյցներու հզոր եւ արդիւնաւէտ ցանց, որ նպաստեց աշխարհասփիւռ հայ համայնքներուն մէջ, հայապահպանութեան, հայու՝ հարգանք եւ համակրանք վայելող կերպարի կերտմանը, հայ ժողովրդի արդար իրաւունքներու պաշտպանութեանը,
  • համազգային գործակցութեան եւ հայրենադարձութեան ընդարձակ ծրագրով համախմբեց եւ վերստեղծեց ցեղասպանութեան հետեւանքով վերացման վտանգի առջեւ յայտնուած ազգային գենոֆոնդը,
  • Առաջին եւ Երկրորդ աշխարհամարտերուն, բերաւ իր արժանի ներդրումը միջազգային անվտանգութեան եւ խաղաղութեան հաստատման գործին մէջ, փառաւոր յաղթանակներ տարաւ Սարդարապատի եւ Արցախեան հերոսամարտերուն։
  1. Կը դիտարկէ Հայոց ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցը որպէս կարեւոր հանգրուան պատմական արդարութեան համար մղիւող պայքարը «Կը յիշեմ եւ կը պահանջեմ» կարգախոսով շարունակելու գործընթացին։
  2. Կոչ կ'ընէ հայորդիներու գալիք սերունդներուն՝ հայրենասէր, գիտակից եւ ուսեալ կեցուածքով պաշտպան կանգնել հայրենի սրբազան ժառանգութեան, աննահանջ պայքարով ծառայել հանուն՝
  • առաւել հզօր Հայրենիքի՝ ազատ եւ ժողովրդավար Հայաստանի Հանրապետութեան,
  • անկախ Արցախի առաջընթացի ու զորացման,
  • աշխարհասփիւռ հայության գործուն համախմբման,
  • համայն հայութեան դարաւոր նուիրական նպատակներու իրականացման։

29 Յունուար 2015 թ., ք.Երեւան |}

Կարգախօս[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայոց ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցի կարգախօս ընտրուեցաւ «Կը յիշեմ եւ կը պահանջեմ» նախադասութիւնը, որ կը յիշեցնէ հայ ընտանիքներու պատմութիւնը, հայերու վերապրած ողբերգութեան պատմութիւնը եւ ամբողջ աշխարհին ներկայացուող պահանջը։

Հայոց ցեղասպանութեան 100-ամեակի խորհրդանշանը՝ անմոռուկը, եւ կարգախօսը

Տարբերանշան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայոց ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցի խորհրդանշան ընդունուեցաւ անմոռուկ ծաղիկը, որուն անուան հիմքին մէջ, տարբեր լեզուներով միեւնոյն իմաստն է՝ յիշէ՛։ Այս հարիւրամեակի կարգախօսն է ու ուղերձը։ Ծաղիկը հնգաթերթ է, որ կը խորհրդանշէ այն հինգ մայրցամաքները, ուր հանգրուան գտաւ ցեղասպանութենէն մազապուրծ հայ ժողովուրդը, իսկ մանշակագոյնը հայ ժողովուրդի ինքնագիտակցութեան մէջ տպաւորուած է հայ առաքելական եկեղեցւոյ սպասաւորներու հանդերձանքէն։ Մէջտեղի սեւ գոյնը կը խորհրդանշէ ցեղասպանութեան արհաւիրքն ու սարսափը, նաեւ այն մեծ վիշտը, որ ունեցաւ հայ ժողովուրդը։ Ներսի ճառագայթաձեւ բաց մանշակագոյնը կը խորհրդանշէ Ցեղասպանութեան դատապարտման ու ճանաչման մասնակից ըլլալը։ Դեղին գոյնը կը խորհրդանշէ արեւուն լոյսը, որ ապրելու ու արարելու յոյս կու տայ՝ Ծիծեռնակաբերդի յուշահամալիրի տեսքով՝ 12 մոյթերով[234]։

Nuvola apps kaboodle.svg Արտաքին տեսաֆայլեր
Nuvola apps kaboodle.svg 100-րդ տարելիցի խորհրդանիշներ


Պատկերներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տե՛ս նաեւ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նշումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Կեդրոնական իշխանութիւններու մասնակցութեան չափը հակահայկական գործողութիւններուն մէջ միշտ չէ, որ յայտնի է։
  2. Այսպէս, 1915 թուականի սպանութիւններու ժամանակ հայերուն երբեմն օգնութիւն կը ցուցաբերէին մուսուլմանական այն առաջնորդները, որոնք քրիստոնեաներուն կ'ընդունէին ինչպէս «գիրքի մարդիկ» եւ ի տարբերութիւն ռասիստական գաղափարախօսութեան՝ կ'առաջնորդուէին խիղճով։
  3. Օսմանեան սպաներու հարցազրոյցները Սայքսին կը բերուին համառոտ։ Ամբողջական մեջբերումները՝ Richard G. Hovannisian, The Armenian People from Ancient to Modern Times, հ. 2, Մեծ Բրիտանիա։
  4. Տե՛ս նաեւ Սաբանչի համալսարանէն պատմաբան՝ Հալիլ Բերքթայի հարցազրոյցը թրքական «Ռադիկալ» թերթին (Սիւնի, 2004):
  5. «Յատուկ կազմակերպութեան» եւ Պեհայէտտին Շաքիրի դերը հանգամանօրէն դիտարկուած է Taner Akçam, From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide։ գիրքի, «The Decision for Genocide in Light of Ottoman-Turkish Documents» գլուխին մէջ
  6. Ի տարբերութիւն Հոլոքոստի, որ կը հիմնաւորուի ռասայական մոտիվներով։

Գրականութիւն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գիրքեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    • Հերոսապատում Մեծ եղեռնի, Պէյրութ, 1978:
    • 1915. Աղէտ եւ վերածնունդ, Փարիզ, 1916:
    • 1915 թուական. անհերքելի վկայութիւններ. Աւստրիական վավերագրերը, կազմեց Ա. Օհանջանեան, Երեւան, 1997:
    • Ամերիկեան Միացեալ Նահանգներու վաւերագրերը 1915-1916 թթ. հայոց ցեղասպանութեան մասին, կազմեց Տիգրան Զաքարեան, Երեւան, 2002:
    • Անտոնեան Արամ, Մեծ ոճիրը. հայկական վերջին կոտորածները եւ Թալէադ փաշան, Պոսթըն, 1921, 307 էջ, Պէյրութ, 1964, 224 էջ, Պէյրութ, 1977, 300 էջ, Երեւան, 1990, 304 էջ:
    • Աւստրօ-Հունգարիոյ դիւանագէտներու հաղորդագրութիւնները Հայոց ցեղասպանութեան մասին (1915-1918 թթ., փաստաթղթերի ժողովածու), խմբ. Ա. Օհանջանեան, Երեւան, 2004:
    • Բարտոն Կլարա, Զեկոյց՝ Ամերիկեան Կարմիր խաչի նպաստամատոյց առաքելութիւնը Փոքր Ասիա, Երեւան, 2012:
    • Բրայս Ճէյմս, Անգլիական կառավարութեան Կապոյտ գիրքը Հայոց Մեծ եղեռնի մասին (1915-1916)՚, Թեհրան, 2012:
    • Գանգրունի Հրանդ, Դաշնագիրները դաւեցին հայոց (1918-1923 թթ.), Պէյրութ, 1992:
    • Գերմանական աղբիւրները հայերու ցեղասպանութեան մասին (փաստաթղթերի եւ նիւթերի ժողովածու), Երեւան, 2001:
    • Գուստ Վոլֆգանգ, Հայերի ցեղասպանութիւնը 1915-1916 (Գերմանիոյ արտաքին գործերի նախարարութեան քաղաքական արխիւի փաստաթղթերից), Երեւան, 2005:
    • Դեւիս Լեսլի, Սպանդի նահանգը (Ամերիկեան դիվանագէտի զեկուցագիրը հայկական ցեղասպանութեան մասին), Երեւան, 2001:
    • Իտալիայի արտաքին գործերի նախարարութեան պատմական դիւանագիտական արխիւի վաւերագրերը Հայկական հարցի մասին 1913-1923 թթ., հատ. Ա. 1913-1917 թթ., խմբ. Ա. Բալոյեան, Երեւան, 2008:
    • Լիտուացիները հայոց ցեղասպանութեան մասին (ժողովածու), Երեւան, 2006:
    • Հայերի կոտորածները Բաքուի եւ Ելիզավետպոլի նահանգների մէջ 1918–1920 թթ. (փաստաթղթերի եւ նիւթերի ժողովածու), խմբ. Ամ. Վիրաբեան, Երևան, 2003:
    • Հայերի ցեղասպանութիւնը ըստ երիտթուրքերի դատավարութեան փաստաթղթերի (փաստաթղթերի եւ նիւթերի ժողովածու), կազմեց Ա. Յ. Փափազեան, Երեւան, 1988:
    • Հայերի ցեղասպանութիւնը թուրք քաղաքական գործիչների յուշագրութիւնների մէջ, կազմեց Ա. Յ. Փափազեան, Երեւան, 2001:
    • Հայերի ցեղասպանութիւնը Օսմանեան կայսրութեան մէջ (1915-1918 թթ.). օտարերկրեայ պետական դիւանագիտական փաստաթղթերի վկայութիւնները (փաստաթղթերի ժողովածու), խմբ. Լ. Բարսեղեան, Երեւան, 2011, 240 էջ:
    • Հայոց ցեղասպանութիւնը գերմանացի դիւանագէտների հաղորդագրութիւններին մէջ (1915-1918 թթ.), Երեւան, 2004:
    • Հայոց ցեղասպանութիւնը միջազգային իրաւական փաստաթղթերի մէջ (ժողովածու), կազմող՝ Վ. Քոչարեան, Երեւան, 2014:
    • Մեծ Եղեռնը, Պէյրութ, 1978:
    • Մեծ տէրութիւնները, Օսմանեան կայսրութիւնը եւ հայերը ֆրանսական արխիւների մէջ (1914-1918), հատ. 1 եւ 2, խմբ. Ա. Բէյլէրեան, Երեւան, 2005:
    • Միքայէլեան Վարդգէս, Գերմանացի դիւանագէտները հայոց ինքնապաշտպանական մարտերի մասին (1915), Երեւան, 1997:
    • Յուշարձան Եոզկատցիներու, Ֆրէզնօ, 1955, 445 էջ:
    • Ռուսաստանը եւ հայոց ցեղասպանութիւնը 1915-1917 թթ. (փաստաթղթերի ժողովածու), կազմեց Ա. Մարուքեան, Երեւան, 2004:
    • Ռուսաստանի արտաքին գործերի նախարարութեան փաստաթուղթերը հայոց 1915-1916 թթ. ցեղասպանութեան մասին (փաստաթղթերի ժողովածու), Երեւան, 2001:
    • Վան-Վասպուրականի հերոսամարտը – 75 (նիւթերի ժողովածու), կազմող՝ Յ. Դ. Փափազեան, Երեւան, 1990:
    • Վասպուրական. Վան-Վասպուրականի ապրիլեան հերոսամարտի տասնհինգամեակին առթիւ. 1915-1930, Վենետիկ, 1930, 413 էջ:
    • Օտարերկրացիները Հայկական հարցի եւ հայոց ցեղասպանութեան մասին, Երեւան, 1997:
    • Ագ-Տաղի քառամեայ գոյամարտը, Մարսէլ, 1932:
    • Ամջա Հասան, Տեղահանութիւն եւ ոչնչացում (Տեղահանութեան իրական պատկերը), Երեւան, 2007:
    • Անդրէասեան Հ., Արիւնոտ օրեր, 2003, 161 էջ:
    • Անդրէասեան Տիգրան, Զէյթունի անձնատուութիւնը եւ Սուէտիոյ ինքնապաշտպանութիւնը 1915 թ., Գահիրէ, 1915, 68 էջ, Հալէպ, 1935, 118 էջ, Նիւ-Ճըրզի-Պէյրութ, 2000, 108 էջ:
    • Աշճեան Մամիկոն, Յուշեր Մեծ եղեռնէն, Նիւ Ճըրզի, 2008, 47 էջ:
    • Առնակ, Թուրքերու ճանկին մէջ (1916-1919)’, Պոսթըն, 1936, 151 էջ, Երեւան, 2006, 152 էջ:
    • Ասլանեան Աբիգ, Փեսանդաշտը պաշարուած էր, 1990, 288 էջ:
    • Արամայիս (Միսակ Տեր-Դանիէլեան),Զարհուրելի ոճիրը: Մուշ – Սասուն: Բեկորներ իմ յուշերէն, Պաքու, 1916, 192 էջ:
    • Բդէեան Սարգիս եւ Միսաք, Հարազատ պատմութիւն Տարօնոյ, խմբ. Աղան Տարօնեցի, Գահիրէ, 1962, 676 էջ:
    • Գահուէճեան Եղիա, Յուշեր Ուրֆայի 1915 թ. հերոսամարտի ու յետագայ իրադարձութիւններու մասին’‘, 1995, 68 էջ:
    • Գիբոնս Հերբերտ Ադամս ,,Ժամանակակից պատմութեան սեւագոյն էջը’‘, Նիւ Եորք, 1915, 1916, 93 էջ, Թիֆլիս, 1917, 32 էջ, Երեւան, 2003, 34 էջ:
    • Գէորգեան Հրաչեայ, Եթէ լռենք, քարերը կ՚աղաղակեն’‘, 2014, 500 էջ:
    • Դեսպան Հենրի Մորկընթաուի պատմութիւնը, 2012, 310 էջ:
    • Եսայեան Զապէլ, Մուրատի ճամբորդութիւնը Սվազէն Պաթում’, Պոսթըն, 1920, 138 էջ, Պէյրութ, 1969, 118 էջ, Երեւան, 1990, 96 էջ:
    • Երեմեան Ս., Մեռելներու կարաւանը, Վենետիկ, 1921, 66 էջ:
    • Երիցանց Մկրտիչ, Երբ վրէժը չի յագենար (դրուագներ 1915-1918-ի կեանքէն), Փարիզ, 1953, 353 էջ:
    • Էլ Ղոսէյն Ֆայէզ, Հերոսական հայութեան անցեալէն. Ջարդերը Հայաստանի մէջ (ականատեսի վկայութիւններ), Գահիրէ, 1960, 72 էջ:
    • Էպլիղաթեան Մատթէոս, Կեանք մը ազգիս կեանքին մէջ (ականատեսի եւ մասնակցողի վկայութիւններ. 1903-1923), Անթիլիաս, 1987, 246 էջ:
    • Թէքէեան Շ.-Տ., Մուսա լերան հայերու փրկութիւնը (յիշողութեան էջեր)’‘, 2002, 79 էջ:
    • Թէրզեան Ռ., Յուշեր Տէր Զօրէն’‘, Պէյրութ, 1995, 32 էջ:
    • Թէքէեան Աւետիս ,,Դրուագներ ապրիլեան Մեծ եղեռնէն (Պէհէսնիհայութեան գողգոթան 1914-1918 թթ.)’‘, Պէյրութ, 1956, 223 էջ:
    • Թիւթիւնճեան Լեւոն ,,Յուշեր: Վաւերագրական իրողութիւններ եւ ականատեսի վկայութիւններ արհաւիրքի եւ ազատագրման պայքարի տարիներէն’‘, Պէյրութ, 1975, 503 էջ:
    • Իսկահատեան Յարութիւն ,,Վկայարան հայկական ցեղասպանութեան’‘, գիրք Ա., Պէյրութ, 2010, 370 էջ:
    • Իսկահատեան Յարութիւն ,,Վկայարան հայկական ցեղասպանութեան’‘, գիրք Բ., Պէյրութ, 2011, 352 էջ:
    • Իսկահատեան Յարութիւն ,,Վկայարան հայկական ցեղասպանութեան’‘, գիրք Գ., Պէյրութ, 2011, 395 էջ:
    • Իսկահատեան Յարութիւն ,,Վկայարան հայկական ցեղասպանութեան’‘, գիրք Դ., Պէյրութ, 2012, 436 էջ:
    • Իսկահատեան Յարութիւն ,,Վկայարան հայկական ցեղասպանութեան’‘, գիրք Ե., Պէյրութ, 2013, 372 էջ:
    • Լէփսիուս Յովհաննէս ,,Հայաստանի ջարդերը: Գաղտնի տեղեկագիր’‘, Կ. պոլիս, 1919, 315 էջ, Պէյրութ, 1965, 396 էջ, Պէյրութ, 1965, 296 էջ, Երեւան, 2003, 205 էջ:
    • Կէօրկիզեան Ա. ,,Մեր ազգային գոյապայքարը 1915-1922-ի զուլումի տարիներուն: Անմոռանալի յուշեր ազգային դէպքերու եւ դէմքերու կապակցութեամբ’‘, Պէյրութ, 1967, 504 էջ:
    • Կոսոյեան Հայկակ ,,Վան-բփրդաքաղաքի ժողովրդային հերոսապատում (1915, ապրիլի 7 – մայիս 3)’‘, Թեհրան, 1966, 181 էջ:
    • Կոսոյեան Հայկակ ,,Վան-քաղաքամիջի ապրիլեան կռիւները’‘, Երեւան, 1992, 135 էջ:
    • Հաճեան ա. քհյ. Յովհաննէս ,,Հայոց տաժանքի ճամփաներով’‘, Ա. հատ., Թեհրան, 1965, 464 էջ:
    • Հայոց ցեղասպանութիւնը Օսմանեան կայսրութեան մէջ(Վերապրածներու վկայութիւններ), հատ. 1. Վանի նահանգ, կազմողներ՝ Գ. Աւագեան, Ա. Վիրաբեան, 2012, 536 էջ:
    • Հայոց ցեղասպանութիւնը Օսմանեան կայսրութեան մէջ (Վերապրածներու վկայութիւններ), հատ. 2. Պիթլիսի նահանգ, կազմողներ՝ Գ. Աւագեան, Ա. Վիրաբեան, 2012, 432 էջ:
    • Հայոց ցեղասպանութիւնը Օսմանեան կայսրութեան մէջ (Վերապրածներու վկայություններ), հատ. 3. Էրզրումի, Խարբերդի, Դիարբեքիրի, Սեբաստիոյ, Տրապիզոնի նահանգներ, Պարսկահայք, կազմողներ՝ Գ. Աւագեան, Ա. Վիրաբեան, 2012, 496 էջ:
    • Հերոսապատում Մեծ եղեռնի, խմբ. Ն. Ժէրպէրեան, Պէյրութ, 1978, 413 էջ:
    • Յովհաննիսեան Ղուկաս ,,Սասունը բոցերու մէջ (1915-1916 թթ.)’‘, 1987, 265 էջ:
    • Ճէյքըպսըն Մարիա ,,Օրագրութիւն 1907-1919. Խարբերդ’‘, Անթիլիաս, 1979, 963 էջ:
    • Մանուկեան Մելքոն ,,Արիւնոտ անապատ’‘, 2015, 236 էջ:
    • Մելքոնյան Հովհաննես ,,Ոճիրի բուրգեր’‘, գիրք Ա., 2001, 545 էջ:
    • Մեծ եղեռնի հերոսապատում: 1915 թ. ինքնապաշտպանական հերոսամարտերը, Թեհրան, 1982, 459 էջ:
    • Մինախորեան Վահան ,,1915 թուականը: Արհաւիրքի օրեր’‘, Վենետիկ, 1949, 474 էջ, Պէյրութ, 1964, 495 էջ, Թեհրան, 2006, 512 էջ:
    • Մինասեան Թ. ,,Յուշեր (1915-1955)’‘, Փարիզ, 1957, 111 էջ:
    • Մխիթարեան Ս. ,,Մոխրաբերդի ճակատամարտը: Դրուագ մը Ռշտունիքի ինքնապաշտպանութեան կռիւներէն’‘, Պէյրութ, 1980, 212 էջ:
    • Մորկընթաու Հենրի ,,Հայկական եղեռնի գաղտնիքները (յուշեր)’‘, 1990:
    • ,,Յուշամատեան Մեծ եղեռնի. 1915-1965’‘, կազմողներ՝ Գ. Ահարոնեան, Ն. Թոփալեան, Պէյրութ, 1965, 1182 էջ:
    • ,,Յուշամատեան Մուսա լերան’‘, Պէյրութ, 1970, 877 էջ:
    • Նազլեան արք. Յովհաննէս. ,,Տրապիզօնի վիճակաւոր Յովհաննէս արք. Նազլեանի յուշերը’‘, Ա. հատ., Պէյրութ, 1969, 690 էջ:
    • Նազլեան Մ. ,,Աքսորի ճամբան’‘, Պէյրութ, 1977, 144 էջ:
    • Նէտիմ Մուսթաֆա ,,Հայ եղեռնը (Իմ վկայութիւններս)’‘, Գահիրէ, 1925, 104 էջ, Սոֆիա, 1936, 68 էջ, Պէյրութ, 1978, 171 էջ:
    • Նորաշխարհեան Լեւոն ,,Մռայլ օրեր. Զէյթունի վերջին անցքերը (1914-1915)’‘, Պէյրութ, 1950, 252 էջ:
    • Նորաշխարհեան Լեւոն ,,Զեյթունը 1914-1921 թթ.’‘, 1984, 272 էջ:
    • Շահբազեան Տիգրան ,,Յուշեր և խոհեր’‘, 1966, 220 էջ:
    • Շարաֆեան Երուանդ ,,Երուանդ Շարաֆեան կը պատմէ Տարօնի եղեռնը (Ականատեսի վկաիւթիւններ)’‘, Սան Ֆրանսիսքօ, 1965, 80 էջ:
    • Պալաքեան Ծ. վարդ. Գրիգորիս ,,Հայ գողգոթան (Դրուագներ հայ մարտիրոսագրութենէն Պէրլինէն դէպի Տէր-Զօր. 1914-1920)’‘, հատ. Ա., Վիեննա, 1922, 423 էջ, Պէյրութ, 1961, 420 էջ, Պէյրութ, 1977, 490 էջ, Անթիլիաս, 2003, 494 էջ:
    • Պալաքեան Ծ. վարդ. Գրիգորիս ,,Հայ գողգոթան (Դրուագներ հայ մարտիրոսագրութենէն Պէրլինէն դէպի Տէր-Զօր. 1914-1920)’‘, հատ. Բ., Փարիզ, 1959, 294 էջ, Պէյրութ, 1961, 255 էջ, Պէյրութ, 1977, 291 էջ, Անթիլիաս, 2003, 319 էջ:
    • Պալաքեան Ծ. վարդ. Գրիգորիս ,,Հայուն Գեթսեմանիի գիշերը. 1915, Ապրիլ 24’‘, Պէյրութ, 1975, 349 էջ:
    • Պարթեւեան Սուրէն ,,Անապատին յուշարձանը’‘, հատ. Ա., Գահիրէ, 1916, 176 էջ:
    • Սերոբեան Յ. ,,Եղեռնի յուշերս’‘, Պէյրութ, 2005, 232 էջ:
    • Սիւտճեան Գ. ,,Կեանքիս գողգոթան: Յուշեր Մեծ եղեռնէն’‘, Պէյրութ, 1986, 51 էջ:
    • Սվազլեան Վերժինէ ,,Հայոց ցեղասպանութիւն (Ականատես վերապրողներու վկայութիւններ)’‘, 2000, 500 էջ, 2011, 880 էջ:
    • Սուազլեան Վերժինէ ,,Մեծ եղեռն (Արևմտահայոց բանաւոր վկայութիւններ)’‘, 1995, 234 էջ:
    • Սուազլեան Վերժինէ ,,Մեծ եղեռնը արեւմտահայոց յուշապատումներուն եւ թրքալեզու երգերուն մէջ’‘, 1997, 32 էջ:
    • Սուազլեան Վերժինէ ,,Մուսա լերան հերոսամարտը (Ականատես վերապրողներու վկայություններ (հայերէն, անգլերէն))’‘, 2015, 240 էջ:
    • Ստեփանեան Գառնիկ, Մղձաւանջային օրեր, Երևան, 1945, 220 էջ, Պէյրութ, 1951, 220 էջ, Երեւան, 1989, 558 էջ, 2009, 588 էջ:
    • Վերապրողները կը վկայեն, կազմող՝ Ս. Քիլէճեան, Պէյրութ, 2005, 127 էջ:
    • Տէր-Զոր: Հեղինակ՝ Աղէտէն վերապրողներ, Փարիզ, 1955, 391 էջ:
    • Տէր-Պետրոսեան քհյ. Եղիշէ ,,Տարօնոյ ինքնապաշտպանութիւնն ու ջարդը 1914-1915 թթ.’‘, Ֆրէզնօ, 1920, 172 էջ:
    • Տէօւլեթեան Ս. ,,Յուշեր Շապին Գարահիսարէն’‘, Փարիզ, 1954, 232 էջ:
    • Տօնապետեան Պ., Ձայն տառապելոց (1915-1916), Փարիզ, 1922, 500 էջ:
    • Րիֆաթ Մեւլան Զատէ ,,Օսմանեան յեղափոխութեան մութ ծալքերը եւ Իթթիհատի հայաջինջ ծրագիրները’‘, Պէյրութ, 1938, 328 էջ, 1968, 327 էջ, 1975, 330 էջ, 1996, 330 էջ, Երեւան, 1990, 330 էջ:
    • Փափազեան Բիւզանդ ,,Արիւնոտ ափերով’‘, 1990, 128 էջ:
    • Քիւնցլեր Յակոբ, Արեան եւ արցունքի երկրին մէջ (Տպաւորութիւններ Միջագետքէն աշխարհամարտի տարիներուն. 1914-1918), 2011, 200 էջ:
    • Քսան կախաղաններ, Փրովիտէնս, 1916, 171 էջ, Կ. պոլիս, 1921, 143 էջ:
    • Օսմանեան կայսերական բանակի սպայ բժիշկ Աւետիս Ճեպեճեանին օրագիրը. 1914-1918, Պէյրութ, 1986, 88 էջ:
    • Օտեան Երուանդ, Անիծեալ տարիներ. 1914-1919 (անձնական յիշատակներ), Երեւան, 2004, 584 էջ, Թեհրան, 2005, 479 էջ:
    • Օտեան Երուանդ, Արիւնոտ յիշատակներ, Կ. Պոլիս, 1920, 45 էջ:
    • Ֆիրբիւխեր Հայնրիխ, Հայաստանը 1915-ին (գերմանացի սպայի վկայութիւնը), 2000, 110 էջ:
    • Ա-Դօ ,,Մեծ դէպքերը Վասպուրականին մէջ 1914-1915 թուականներին’՚, 1917, 488 էջ:
    • Ազատեան Լիպարիտ,,Հայ որբերը Մեծ եղեռնի՚’, գիրք I, Լոս Անճելըս, 1995, 240 էջ:
    • Ազատեան Լիպարիտ ,,Հայ որբերը Մեծ եղեռնի’՚, գիրք II, Լոս Անճելըս, 1999, 240 էջ:
    • Ազատեան Լիպարիտ,,Հայ որբերը Մեծ եղեռնի՚’, գիրք III, Լոս Անճելըս, 2002, 263 էջ:
    • Ալպօյաճեան Արշակ ,,Յուշամատեան Կուտինահայերու’‘, Պէյրութ, 1961, 231 էջ:
    • Ալպօյաճեան Արշակ ,,Պատմութիւն Մալաթիոյ հայոց’‘, Պէյրութ, 1961, 1536 էջ:
    • Անկունի Ս. ,,Միլիոն մը հայերու ջարդին պատմութիւնը’‘, Կ. պոլիս, 1921:
    • Արամ Հայկազ ,,Շապին Գարահիսարն ու իր հերոսամարտը’‘, Նիւ Եօրք, 1957, 459 էջ:
    • Արամեանց Հմայեակ ,,Պատմութիւն Հնչակեան կուսակցութեան’‘, հատ. Բ. ,,Դէպի կախաղան’‘, Կ. պոլիս, 1918, 48 էջ:
    • Արզումանեան Մակիչ ,,Հայաստան. 1914-1917’‘, 1969, 780 էջ:
    • Բարսեղով Յուրի ,,Հայերու ցեղասպանութեան համար նիւթական պատասխանատուութիւնը’‘, 1999, 33 էջ:
    • Գաբիկեան Կ. (Գուժկան Սեբաստիոյ) ,,Եղեռնապատին մէջ,Փոքուն հայոց եւ նորին մեծին մայրաքաղաքին Սեբաստիոյ’‘, Պոսթըն, 1924, 604 էջ:
    • Գանգրունի Հրանդ ,,Ցեղասպան Իթթիհատը (1908-1923 թթ.)’‘, Պէյրութ, 1994, 240 էջ:
    • Գասպարյան Երուանդ ,,Ֆրանսան եւ Մեծ եղեռնը (1915–1918 թթ.)’‘, 1997, 75 էջ, 2000, 309 էջ:
    • Գէորգեան Ժորժ ,,Ֆրանսական ռազմածովային նաւատորմի օգնութիւնը հայերուն 1909 եւ 1915 թթ.’‘, 2014, 146 էջ:
    • Գույումճյան Վահան ,,Թուրք բժիշկներու ոճրագործութիւնները Մեծ եղեռնի ժամանակ’‘, 2001, 35 էջ:
    • Դևրիկեան Տ. ,,Արեւմտահայութեան ինքնապաշտպանութիւնը 1915-1923 թթ.’‘, 2005, 366 էջ:
    • Եափուճեան Աւետիս ,,Արեւմտահայաստանի կորուստը եւ անոր պատասխանատուները’‘, Գահիրէ, 1970, 225 էջ:
    • Եափուճեան Աւետիս ,,Մեծ եղեռնը օտար մտաւորականութեան գնահատումով’‘, Գահիրէ, 1980, 168 էջ:
    • Երեւանեան Գ., Պատմութիւն Չարսանճագի հայոց, Պէյրութ, 1956, 750 էջ:
    • Զոմմեր Էռնստ ,,Ճշմարտութիւնը աշխարհամարտի ժամանակ Թուրքիոյ մէջ հայ ժողովուրդի կրած տառապանքներու մասին’‘, 2002, 86 էջ:
    • Թէոդիկ, Գողգոթա հայ հոգեւորականութեան եւ իր հօտին աղէտալի 1915 տարիին’‘, Նիւ Եորք, 1985, 572 էջ, Թեհրան, 2014:
    • Թուրիկեան Մ. ,,Քղիի ճակատի դէպքերը’‘, Պէյրութ, 1926, 86 էջ:
    • Ժամկոչեան Ա. ,,Դրուագներ Հայկական Եղեռնէն եւ վերածնունդ’‘, Փարիզ, 1946, 207 էջ:
    • Խաթանասեան Երուանդ, Հայոց թիւը, Բոստոն, 1965, 31 էջ:
    • Կարապետյան Մհեր, Գևորգյան Էդիկ, Մելքոնյան Էդուարդ, Աբգարեան Ա. ,,Հայոց մեծ եղեռնի պատմութեան հիմնահարցերը հայ պատմագրութեան մէջ’‘, 2010, 456 էջ:
    • Կեսար Ա., Այնթապի գոյամարտը, Պոսթըն, 1945, 196 էջ:
    • Կէօրկիզեան Ա. ,,Վասպուրականի հերոսամարտը (1915 թ. Ապրիլ 7 – 1915 թ. Մայիս 7)’‘, Պէյրութ, 1965, 272 էջ:
    • Կիրակոսեան Ճոն ,,Առաջին համաշխարհային պատերազմը եւ արեւմտահայութիւնը (1915-1916 թթ.)’‘, 1965, 510 էջ, 1967, 557 էջ:
    • Կիրակոսեան Ճոն ,,Երիտթուրքերը պատմութեան դատաստանի առաջ’‘, գիրք I, 1982, 357 էջ:
    • Կիրակոսեան Ճոն ,,Երիտթուրքերը պատմութեան դատաստանի առաջ’‘, գիրք II, 1983, 462 էջ:
    • Կիրորկիզեան ,,Մեր ազգային գոյապայքարը 1915-1922-ի զուլումի տարիներուն’‘, Պէյրութ, 1967:
    • Կոճոլոզեան-Յովհաննէսեան Վ. ,,Ձիթող դաշտին Կարնոյ’‘, Պէյրութ, 1972, 364 էջ:
    • Յակոբեան Յովհաննէս ,,Գերման դավը Կովկասի մեջ’‘, Թիֆլիս, 1917:
    • Յակոբեան Յովհաննէս ,,Թուրքիա Գերման ճանկերուն մեջ’‘, Թիֆլիս, 1918:
    • Յամբարեան Ազատ ,,Արեւմտահայերու 1915 թ. կոտորածները եւ ինքնապաշտպանական մարտերը’‘, 1990, 88 էջ:
    • Յամբարեան Ազատ, Ստեփանեան Ստեփան ,,Հայոց ցեղասպանութիւնը’‘, 1996, 72 էջ:
    • Հայ ժողովուրդի պատմութիւն (ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ.), հատ. VI, 1981, 1052 էջ:
    • Հայկական հարց հանրագիտարան, խմբ. Կ. Խուդավերդեան, 1996, 528 էջ:
    • Յովհաննիսյան Լիլիթ ,,Հայկական հարցը եւ Մեծ տէրութիւնները 1914-1917 թուականներուն’‘, 2002, 189 էջ:
    • Ղազարեան Հայկազն ,,Ցեղասպան թուրքը’‘, Պէյրութ, 1968, 424 էջ:
    • Ղազարեան Հայկ ,,Հայ ժողովուրդի ցեղասպանութիւնը Օսմանեան կայսրութեան մէջ 1890–1922 թթ.’‘, հատ. առաջին, 2004, 716 էջ, 2007, 787 էջ:
    • Ղազարեան Հայկ ,,Հայ ժողովուրդի ցեղասպանութիւնը Օսմանյեն կայսրութեան մէջ 1890–1922 թթ.’‘, հատ. երկրորդ, 2004, 780 էջ, 2007:
    • Ղազարեան Հայկ ,,Հայ ժողովուրդի ցեղասպանութիւնը Օսմանեան կայսրութեան մէջ 1890–1922 թթ.’‘, հատ. երրորդ, 2010, 775 էջ:
    • Ղարիբջանեան Գէորգ ,,Գերմանիան, Հայկական հարցը եւ հայոց ցեղասպանութիւնը’‘, 2001, 133 էջ:
    • Ճէրէճեան Դոկտ. Եղիկ ,,Պանթուրանիզմը’‘, Պէյրութ, 1998, 92 էջ:
    • Մաթոսեան Տիգրան ,,Հայոց ցեղասպանություն եւ հրիական հոլոքոստ (համեմատման փորձ)’‘, 2005, 182 էջ:
    • Մակարոֆ Նուբար ,,Դեյր-Էզ-Զորի աքսորյալը (Օսմանեան հայերու 1915-ի աքսորը)’‘, 2001, 308 էջ:
    • Մանուկեան արքեպիսկոպոս Արտակ ,,Ապրիլ 24’‘, Թեհրան, 1965, 132 էջ:
    • Մաչոտի Մարիա Իմմակոլատա ,,Հայոց ցեղասպանութիւնը պատմութեան եւ յիշողութեան մէջ’‘, 2015:
    • Մատաղճեան Թ. ,,Յուշամատեան Թոմարզայի’‘, Պէյրութ, 1959, 628 էջ:
    • Մարգարյան Նարինե ,,Հայոց ցեղասպանութեան հետեւանքով Սիրիայում հաստատուած հայ տարագիրներու կարգավիճակը եւ հայ-արաբական փոխհարաբերութիւնները (1915–1924 թթ.)’‘, 2013:
    • Մինասեան Դոկտ. Բ. ,,Հայաստան, հայ ժողովուրդ եւ հայկական դատ’‘, Պէյրութ, 1979, 230 էջ:
    • Մնացականյան Արամայիս ,,Հայ ժողովուրդի ողբերգութիւնը ռուս եւ համաշխարհային մտքի գնահատմամբ’‘, 1965, 208 էջ:
    • Մուշեղ եպիսկոպոս ,,Հայկական մղձաւանջը (քննական վերլուծումներ)’‘, Պոսթըն, 1916, 212 էջ, Գահիրէ, 1954, Պոսթըն, 2012:
    • Մուրատեան Միքայէլ ,,Հայոց ողբերգութիւնը ռուսական հասարակական-քաղաքական միտքի գնահատմամբ’‘, 1997, 181 էջ:
    • Եազըճեան Գէորգ, Ապտիւլ Համիտ Բ. կարմիր սուլթան’, Պէյրութ, 1980, 872 էջ:
    • Նասիպեան Ագապի ,,Բիրտանիա եւ Հայկական հարցը 1915-1923 թթ.’‘, Պէյրութ, 1994, 343 էջ:
    • Ներսիսեան Մկրտիչ ,,Հայոց ցեղասպանութեան անհերքելի փաստաթուղթեր’‘, 2005, 336 էջ:
    • Չարըգ Ղազար ,,Յուշամատեան Բարձր Հայքի: Կարինապատին մէջ’‘, Պէյրութ, 1957, 792 էջ:
    • Չորմիսեան Լեւոն ,,Համապատկեր արեւմտահայոց մէկ դարու պատմութեան’‘, Բ. հատ. (1878-1908 թթ.), Պէյրութ, 1974, 572 էջ:
    • Չորմիսեան Լեւոն ,,Համապատկեր արեւմտահայոց մէկ դարու պատմութեան’‘, Գ. հատ. (1908-1922 թթ.), Պէյրութ, 1975, 661 էջ:
    • Չուբարեան Էդուարդ ,,Մեծ պատերազմը եւ հայ ժողովուրդը’‘, Կ. պոլիս, 1920, 96 էջ:
    • Չուբարեան Էդուարդ ,,Քսան կախաղանները’‘, Կ. պոլիս, 1921:
    • Պարթեւեան Սուրէն ,,Արիւնին մատեանը’‘, Գահիրէ, 1915, 160 էջ:
    • Պողոսյան Ստեփան, Պողոսեան Կարօ ,,Հայկական հարցի եւ հայոց ցեղասպանութեան պատմութիւն’‘, հատ. առաջին, 2000, 564 էջ:
    • Պողոսեան Ստեփան ,,Հայոց ցեղասպանութեան պատմութիւն’‘, գիրք I, 2008, 728 էջ:
    • Պողոսյան Ստեփան ,,Հայոց ցեղասպանութեան պատմութիւն’‘, գիրք II, 2009, 808 էջ:
    • Պողոսեան Ստեփան ,,Հայոց ցեղասպանութեան պատմութիւն’‘, գիրք III, 2011, 669 էջ:
    • Պողոսեան Վարուժան ,,Էջեր հայոց ցեղասպանութեան պատմութեան եւ պատմագրութեան’‘, 2015, 380 էջ:
    • Պողոսեան Վարուժան ,,Հայոց ցեղասպանութեան առաջին փուլը ֆրանսիական պատմագրութեան եւ հասարակական – քաղաքական միտքի գնահատմամբ (XIX դարի վերջ – XX դարի սկիզբ)’‘, 2005, 272 էջ, 2011:
    • Սահակեան Ա. ,,Դիւցազնական Ուրֆան եւ իր հայորդիները’‘, Պէյրութ, 1955, 1368 էջ:
    • Սահակեան Ա. ,,Ուրֆայի հերոսամարտը’‘, Պէյրութ, 1933:
    • Սահակյան Ռուբեն ,,Ցեղասպանության պատմությունից’‘, 1990, 367 էջ:
    • Սահակյան Ռուբեն Օնիկի ,,Արևմտահայութեան ցեղասպանութիւնը եւ ինքնապաշտպանական կռիւները 1915 թուականին’‘, 2005, 402 էջ:
    • Սահակեան Ռուբէն Օնիկի ,,Ինքնապաշտպանական կռիւները Արեւմտեան Հայաստանին մէչ, 1915 թուկանին եւ ՀՅ Դաշնակցութիւնը’‘, 2010, 70 էջ:
    • Սապահ-Գիւլեան Ստեփան ,,Պատասխանատուները’‘, Փրաւիտէնս, 1916, 352 էջ, Պէյրութ, 1949, 348 էջ, Պէյրութ, 1974, 384 էջ, Երեւան, 1991:
    • Սասունի Կարօ ,,Ապրիլեան եղեռնը քննական ակնոցով’‘, Փարիզ, 1931, 64 էջ, Պէյրութ, 1965, 64 էջ:
    • Սասունի Կարօ ,,Թրքահայաստանը Ա. աշխարհամարտի ընթացքին (1914-1918 թթ.)’‘, Պէյրութ, 1966, 224 էջ:
    • Սասունի Կարօ ,,Պատմութիւն Տարօնի աշխարհի’‘, Պէյրութ, 1957, 1252 էջ:
    • Սասունի Կարօ ,,Տաճկահայաստանը ռուսական տիրապետութեան տակ (1914-1918 թթ.)’‘, Պոսթըն, 1927, 187 էջ:
    • Սարաֆեան Գ. ,,Պատմութիւն Անթէփի հայոց’‘, հատ. Ա. - Բ., Լօս Անճելըս, 1953, 1088 էջ:
    • Սարգսեան Երուանդ ,,Հայերի ֆիզիքական ոչնչացման ծրագրի իրագործումը երիտթուրքերու կողմէն1915-1916 թուականներուն’‘, Պէյրութ, 1965, 104 էջ:
    • Սարգսեան Երուանդ ,,Թուրքիան եւ անոր նուաճողական քաղաքականութիւնը Անդրկովկասի մէջ(1914-1918 թթ.)’‘, 1964, 528 էջ:
    • Սարուխանեան Տիգրան ,,Հայոց ցեղասպանութիւնը Թուրքիոյ եւ Մեծ Բրիտանիոյ մէջ(1915–1918 թթ.)’‘, 2005, 202 էջ:
    • Սաֆրաստեան Ռուբէն ,,Օսմանեան կայսրութիւն: Ցեղասպանութեան ծրագրի առաջացումը’‘, 2011, 175 էջ:
    • Սեգաուա Հ. ,,Հայերու մոռացուած ցեղասպանութիւնը’‘, 2005, 122 էջ:
    • Սիմոնեան Հրաչիկ ,,Թուրք-հայկական յարաբերութիւններու պատմութենէն’‘, 1991, 632 էջ:
    • Սիմոնեան Հրաչիկ ,,Հայերի զանգուածային կոտորածները Կիլիկիոյ մէջ(1909 թ. ապրիլ)’‘, ԵՊՀ, 2009, 529 էջ:
    • Սիսեռեան Միսաք ,,Պատմութիւն Զէյթունի (1409-1921 թթ.)’‘, Պէյրութ, 1996, 694 էջ:
    • Սպիրով Դմիտրի ,,Հայաստանը եւ սուլթան Ապտիւլ Համիդը’‘, 2000, 60 էջ:
    • Սուազլեան Վերժինե ,,Հայոց ցեղասպանութիւնը եւ պատմական յիշողութիւնը’‘, 2003, 144 էջ:
    • Ստեփանեան Գառնիկ ,,Երզնկա (հնագոյն դարերէն մինչեւ մեր օրերը)’‘, 2005, 680 էջ:
    • Վարդան Լեւոն ,,Թող թուրքը խօսի’‘, Պէյրութ, 1975, 144 էջ:
    • Վարդան Լեւոն ,,Ժամանակագրութիւն հայկական տասնուհինգին (1915-1923 թթ.)’‘, Պէյրութ, 1975, 312 էջ:
    • Վարդան Լեւոն ,,Հայկական տասնհինգը թիւրքական մատենագիտութեան եւ մամուլին մէջ եւ մենք’‘, Պէյրութ, 1998, 257 էջ:
    • Վարդան Լեւոն ,,Հայկական տասնհինգը եւ հայերու լքեալ գոյքերը’‘, Պէյրութ, 1970, 344 էջ:
    • Վարդանեան Ա. ,,Վանի վերջին նահանջը’‘, 2010, 108 էջ:
    • Տարօնեցի Աղան ,,Տարօնապատին մէջ: Պատասխանատուները Տարօնի եղեռնին’‘, Սան Ֆրանսիսքօ, 1966, 530 էջ:
    • Տէր-Յակոբեան Մ. ,,Թրքահայաստանի կորուստը եւ արտասահմանի հայոց ապագան’‘, Պէյրութ, 1967, 406 էջ:
    • Տէր-Յակոբեան Մ. ,,Իրաքահայ կեանքէն’‘, հատ. Ա. ,,Մոսուլ հասնող հայ գաղթականութիւնը (1915-1918 թթ.)’‘, Պէյրութ, 1981, 190 էջ:
    • Տէր-Յովհաննէսեան Գրիգոր, Պատմագիրք Սիվրի-Հիսարի հայոց, Պէյրութ, 1965, 688 էջ:
    • Տոլպագեան Ե. ,,Այնթապն ու այնթապահայը’‘, Երեւան, 1992, Հալէպ, 1994, 63 էջ:
    • Տօնապետեան Պ., Ձայն տառապելոց (1915-1916 թթ.), Փարիզ, 1922, 500 էջ:
    • Ուրֆա, 2005, 26 էջ:
    • Փամպուքեան Երուանդ, Ապրիլեան եղեռնը, Անթիլիաս, 1965, 53 էջ:
    • Փափազեան Աուետիս, Ժամանակագրութիւն. Հայկական հարցը եւ Մեծ եղեռնը (1876-2000 թթ.), 2000, 45 էջ:
    • Փափազեան Աուետիս, Ցեղասպանութիւն եւ գոյատեւման պայքար’‘, 2000, 191 էջ:
    • Փիրանեան Ն. Խարբերդի եղեռնը’, Պոսթըն, 1937, 542 էջ:
    • Փիրումեան Ռուբինա ,,Հայ դատ’‘, Լոս Անճելըս, 1990, 198 էջ, 1994, 190 էջ:
    • Փիւրփիւրլեան Ե., Թիմարի շրջանի դէպքերը Վանի ապրիլեան հերոսամարտի օրերուն, Դել Ռէյ, 1982:
    • Փոլատեան Անդրանիկ, Պատմութիւն հայոց Արաբկիրի, Նիւ Եորք, 1969, 1019 էջ:
    • Քէչեան Ա. ,,Ակն եւ ակնցիք’‘, հատ. Ա., Պուքրէշ, 1942, 312 էջ:
    • Քէչեան Ա. ,,Ակն եւ ակնցիք’‘, հատ. Բ., Փարիզ, 1952, 1044 էջ:
    • Քէչեան Ա., Կարմիր դրուագներ հերոսներու կեանքէն (1915-1918 թթ.)’‘, հատ. Ա., Պուքրէշ, 1938, 290 էջ:
    • Քէչեան Ա., Կարմիր դրուագներ հերոսներու կեանքէն (1915-1918 թթ.)’‘, հատ. Բ., Պուքրէշ, 1939, 141 էջ:
    • Քէչեան Ա., Կարմիր դրուագներ հերոսներու կեանքէն (1915-1918 թթ.)’‘, հատ. Գ., Պուքրէշ, 1940, 137 էջ:
    • Քիւրքճեան Յարութիւն (խմբ.), Թեհլիրեան արդարահատոյցը, Պէյրութ, 1981:
  • Մ. Գ. Ներսիսեան, Ռ. Գ. Սահակեան, Հայերու ցեղասպանութիւնը Օսմանեան կայսրութեան մէջ, Երևան, ««Հայաստան»», 1991 — 758 էջ. — 35 000 հատ, ISBN 5-540-00862-6։
  • Ճոն Սահակի Կիրակոսեան, 1, ԵՐԻՏԹՈՒՐՔԵՐԸ ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ԴԱՏԱՍՏԱՆԻ ԱՌԱՋ — 355 էջ։
  • Ճոն Սահակի Կիրակոսեան, 2, ԵՐԻՏԹՈՒՐՔԵՐԸ ՊԱՏՄՈՒԹՅԵԱՆ ԴԱՏԱՍՏԱՆԻ ԱՌԱՋ — 443 էջ։
  • Munsell, Bliss, Turkey and the Armenian Atrocities: A Reign of Terror from Tartar Huts to Constantinople Palaces, «Edgewood Publishing Company», 1896 — 590 էջ։
  • Richard G. Hovannisian, The Armenian genocide: history, politics, ethics, «Palgrave Macmillan», 1992 — 362 էջ, ISBN 0312048475, ISBN 9780312048471։
  • Robert Melson, Revolution and Genocide: On the Origins of the Armenian Genocide and the Holocaust, «University of Chicago Press», 1996 — 386 էջ, ISBN 0226519910, ISBN 9780226519913։
  • Richard G. Hovannisian, Remembrance and denial: the case of the Armenian genocide, «Wayne State University Press», 1998 — 328 էջ, ISBN 081432777X։
  • Israel W. Charny, Encyclopedia of genocide, Santa Barbara, California, «ABC-CLIO», 1999 — 718 էջ, ISBN 0874369282, ISBN 9780874369281։
  • James Bryce, Arnold Joseph Toynbee, Ara Sarafian, The treatment of Armenians in the Ottoman Empire, 1915-1916: documents presented to Viscount Grey of Falloden by Viscount Bryce, «Gomidas Institute», 2000 — 667 էջ, ISBN 0953519155, ISBN 9780953519156։
  • Samuel Totten, Steven L. Jacobs, Pioneers of genocide studies, «Transaction Publishers», 2002 — 617 էջ, ISBN 0765801515։
  • Jay Winter, America and the Armenian Genocide of 1915 (Studies in the social and cultural history of modern warfare), հ. 15, «Cambridge University Press», 2003 — 317 էջ, ISBN 0521829585, ISBN 9780521829588։
  • Vahakn N. Dadrian, The History of the Armenian genocide: ethnic conflict from the Balkans to Anatolia to the Caucasus, «Berghahn Books», 2004 — 460 էջ, ISBN 1571816666, ISBN 9781571816665։
  • Richard G. Hovannisian, The Armenian People from Ancient to Modern Times, հ. II. Foreign Dominion to Statehood: The Fifteenth Century to the Twentieth Century, «Palgrave Macmillan», 1997 — 493 էջ, ISBN 0312101686, ISBN 9780312101688։
  • Yair Auron, The Banality of Denial: Israel and the Armenian Genocide, «Transaction Publishers», 2004 — 338 էջ, ISBN 076580834X, ISBN 9780765808349։
  • Taner Akçam, From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide, «Zed Books Ltd», 2004 — 273 էջ, ISBN 1842775278, ISBN 9781842775271։
  • Samuel Totten, William S. Parsons, Israel W. Charny, A century of genocide: critical essays and eyewitness accounts (2-րդ), «Routledge», 2004 — 507 էջ, ISBN 0415944295, ISBN 0415944309։
  • Donald Bloxham, The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians, «Oxford University Press», 2005 — 329 էջ, ISBN 0199273561, ISBN 9780199273560։
  • Dinah L. Shelton, Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity, «Macmillan Reference» — 1458 էջ, ISBN 0028658485, ISBN 9780028658483։
  • Richard G. Hovannisian, The Armenian genocide: cultural and ethical legacies, «Transaction Publishers», 2007 — 449 էջ, ISBN 1412806194, ISBN 9781412806190։
  • Samuel Totten, Paul Robert Bartrop, Steven L. Jacobs, Dictionary of Genocide, «Greenwood Press», 2008 — 534 էջ, ISBN 0-31332-967-2, ISBN 978-0-31332-967-8։
  • David Bruce MacDonald, Identity Politics in the Age of Genocide. The Holocaust and historical representation, «Routledge», 2008 — 261 էջ, ISBN 0415430615, ISBN 9780415430616։
  • Ronald Grigor Suny, Fatma Muge Gocek, Norman M. Naimark, A Question of Genocide: Armenians and Turks at the End of the Ottoman Empire, «Oxford University Press», 2011 — 465 էջ, ISBN 9780195393743։
  • Raymond Kévorkian, The Armenian Genocide: A Complete History, «I.B.Tauris», 2011 — 1008 էջ, ISBN 1848855613, ISBN 9781848855618։

Յօդուածներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Stephan Astourian The Armenian Genocide: An Interpretation.

Ronald Grigor Suny Dialogue on Genocide.

Selim Deringil Mass Conversions of Armenians in Anatolia during the Hamidian Massacres of 1895–1897.

  • 1915 թ. հայոց ցեղասպանությունը (հոդվածներ), 1995:
  • Թումանեան Լուսինէ ,,Լիմ և Կտուց մենաստանները Մեծ եղեռնի օրերուն’‘, ,,Էջմիածին’‘, 2013, թիւ Դ, էջ 96-107:
  • Հայոց ցեղասպանութիւն (նյութերի ժողովածու), 2005, խմբ. Լ. Բարսեղյան, 652 էջ:
  • Հայոց ցեղասպանութիւն – 100: Ճանչնալէն՝ հատուցում (Միջազգային գիտաժողով: Զեկուցումներու դրոյթներ), 2015, 400 էջ:
  • Հայոց ցեղասպանութիւն: Պատճառներ եւ դասեր, մաս 1, 1995, 106 էջ:
  • Հայոց ցեղասպանութիւն: Պատճառներ եւ դասեր, մաս 2, 1995, 110 էջ:
  • Հայոց ցեղասպանութիւն: Պատճառներ եւ դասեր, մաս 3, 1995, 67 էջ:
  • Հայոց ցեղասպանութիւնը (ուսումնասիրություններ), 2001, 268 էջ:
  • Յարութիւնեան Աուետիս ,,Հայկական կոտորածները Վան-Վասպուրականի գաւառներուն մէջ’‘, ,,Էջմիածին’‘, 2013, թիւ Դ, էջ 33-44:

Արտաքին Յղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Wikiquote-logo-hy.svg
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են

Նշումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանօթագրութիւններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. United Nations Sub-Commission on Prevention of Discrimination and Protection of Minorities, 2 July 1985
  2. International Association of Genocide Scholars, 2005
  3. 3,0 3,1 Samuel Totten, Paul Robert Bartrop, Steven L. Jacobs. Dictionary of Genocide: A-L, p. 21:

    The Armenian Genocide Institute-Museum was opened in Yerevan, Armenia, in 1995, as part of the events commemorating the eightieth anniversary of the beginning of the Armenian genocide (1915-1923) at the hands of the Young Turk regime.

  4. Heather S. Gregg., Divided They Conquer: The Success of Armenian Ethnic Lobbies in the United States (Inter-University Committee on International Migration), ԱՄՆ, 2002։
  5. Alan L. Berger. Bearing witness to the Holocaust, p. 55:

    Indeed, following the shock of the Holocaust, we have become aware of mass destruction that preceded and followed the Second World War. One thinks, for example, of the Armenian genocide of 1915-1923, of the Stalinist Gulag, Burundi, Biafra, Indonesia, Sudan, Ethiopia, and of the Cabodian «autogenocide».

  6. Yair Auron, The banality of denial: Israel and the Armenian genocide, ԱՄՆ և Մեծ Բրիտանիա — 304 էջ։

    When Raphael Lemkin coined the word genocide in 1944 he cited the 1915 annihilation of the Armenians as a seminal example of genocide.

  7. Israel W. Charny, Encyclopedia of genocide էջ 287։
  8. A. Dirk Moses, Genocide and settler society էջ 21։

    Indignant that the perpetrators of the Armenian genocide had largely escaped prosecution, Lemkin, who was a young state prosecutor in Poland, began lobbying in the early 1930s for international law to criminalize the destruction of such groups.

  9. R. J. Rummel. The Holocaust in Comparative and Historical Perspective. A Journal Social Issues, April 1, 1998 - Vol. 3, no. 2
  10. Уголовное право России. Практический курс: учебник (4-е изд., перераб. и доп) (խմբ. под общ. и науч. ред. А. В. Наумова; Р. А. Адельханян и др.), М., «Волтерс Клувер», էջ 753 — 800 էջ, ISBN 5466004634, ISBN 978-5-466-00463-2։
  11. Taner Akçam, From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide, Լոնդոն և Նյու Յորք։
  12. Taner Akçam, From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide, Լոնտոն եւ Նիւ Յորք։
  13. Taner Akçam, From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide, Լոնտոն եւ Նիւ Յորք։
  14. 14,0 14,1 14,2 14,3 Donald Bloxham, The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians, Օքսֆորտ, Մեծ Բրիտանիա։
  15. Լորտ Կինռոսս, Расцвет и упадок Османской империи։
  16. Richard G. Hovannisian, The Armenian People from Ancient to Modern Times, հ. 2, Մեծ Բրիտանիա։
  17. Robert Melson, Revolution and Genocide: On the Origins of the Armenian Genocide and the Holocaust։
  18. Քլիֆորտ Լլոյդ, Положение армян в Турции до вмешательства держав в 1895 году, Մոսկուա։
  19. Richard G. Hovannisian, The Armenian People from Ancient to Modern Times, հ. 2, Մեծ Բրիտանիա։
  20. 20,0 20,1 20,2 Լորտ Կինռոսս, Расцвет и упадок Османской империи։
  21. Richard G. Hovannisian, The Armenian People from Ancient to Modern Times, հ. 2, Մեծ Բրիտանիա։
  22. Richard G. Hovannisian, The Armenian People from Ancient to Modern Times, հ. 2, Մեծ Բրիտանիա։
  23. Richard G. Hovannisian, The Armenian People from Ancient to Modern Times, հ. 2, Մեծ Բրիտանիա։
  24. Richard G. Hovannisian, The Armenian People from Ancient to Modern Times, հ. 2, Մեծ Բրիտանիա։
  25. Samuel Totten, Dictionary of Genocide։
  26. Dinah L. Shelton, Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity։
  27. Ronald Grigor Suny, Looking toward Ararat։
  28. Richard G. Hovannisian, The Armenian People from Ancient to Modern Times, հ. 2, Մեծ Բրիտանիա։
  29. Donald Bloxham, The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians, Օքսֆորտ, Մեծ Բրիտանիա։
  30. Е. Тарле, Соч․, հատոր 5, 1958 թ., էջ 199
  31. Donald Bloxham, The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians, Օքսֆորտ, Մեծ Բրիտանիա։
  32. Richard G. Hovannisian, The Armenian People from Ancient to Modern Times, հ. 2, Մեծ Բրիտանիա։
  33. Stephan Astourian The Armenian Genocide: An Interpretation.
  34. Հայերու ցեղասպանութիւնը Օսմանեան կայսրութեան մէջ, էջ 739
  35. Արման Կիրակոսեան Հայկական հարցը եւ հայերու ցեղասպանութիւնը (հայերէն, ռուսերէն, անգլերէն).
  36. «Հայերը օսմանեան վարչական համակարգին մէջ - Հետք - Լուրեր, յօդուածներ, հետաքննութիւններ»։ hetq.am։ Վերցված է 2015-10-21 
  37. Ռուբէն Մելքոնեան, Իսլամացած հայերու խնդիրներու շուրջ, Երևան, «Նորավանք ԳՀԿ», 2009, էջ 8 — 112 էջ. — 400 հատ։
  38. Խուրշուդեան Լենդրուշ, Հայկական հարցը. բովանդակութիւնը, ծագումը, պատմութեան հիմնական փուլերը (խմբ. Բագրատ Ուլուբաբեան), Երեւան 38, էջեր 38 — 38 էջ. — 2700 հատ։
  39. 39,0 39,1 Ինչու՞ իրագործուեցաւ Հայոց ցեղասպանութիւնը
  40. Երիտթուրքերու յեղաշրջումը
  41. Դանիէլեան տ-1918 թուականներ) {{{վերնագիր}}} (հայերէն).
  42. Richard G. Hovannisian, The Armenian People from Ancient to Modern Times, հ. 2, Մեծ Բրիտանիա։
  43. Stephan H. Astourian. Genocidal Process: Reflections on the Armeno-Turkish Polarization // Richard G. Hovannisian, The Armenian genocide: history, politics, ethics։
  44. 44,0 44,1 Donald Bloxham, The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians, Օքսֆորտ, Մեծ Բրիտանիա։
  45. Lepsius J․, Der Todesgang des Armenischen Volkes, Potsdam, 1930, S․ 222
  46. Suny, Göçek, Naimark, A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire։. տես նաեւ Henry Morgenthau. Ambassador Morgenthau’s Story. Kessinger Publishing, 2004, ISBN 1-4191-0572-8, 9781419105722. էջ 221
  47. 47,0 47,1 47,2 Richard G. Hovannisian, The Armenian People from Ancient to Modern Times, հ. 2, Մեծ Բրիտանիա։
  48. 48,0 48,1 48,2 48,3 Jay Winter, The Armenian Genocide: an interpretation, America and the Armenian Genocide of 1915։
  49. Henry Morgenthau, Ambassador Morgenthau’s Story. Garden City, N.Y. 1918, էջեր 302-304. «Before Armenia could be slaughtered, Armenia must be made defenseless.»
  50. Pinon R․, La suppression des Ar- iueniens․ M^thode allemande-travail tuxc, Փ․, 1916, էջեր 27
  51. Richard G. Hovannisian, The Armenian People from Ancient to Modern Times, հ. 2, Մեծ Բրիտանիա։
  52. 52,0 52,1 Ronald Grigor Suny, Fatma Muge Gocek, Norman M. Naimark, The First World War and the Development of the Armenian Genocide, A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire։
  53. «The Memoirs of Naim Bey․ Turkish Official Documents Relating to the Deportations and Massacres of Armenians» Compiled by Aram Andonian․, L․, 1920, p․ 64
  54. Circular on April 24 1915
  55. Dadrian, Vahakn N. (2004). The history of the Armenian genocide: ethnic conflict from the Balkans to Anatolia to the Caucasus (6th rev. տպ.). New York: Berghahn Books. էջ 221. ISBN 1-57181-666-6. 
  56. 56,0 56,1 Ronald Grigor Suny, Fatma Muge Gocek, Norman M. Naimark, The First World War and the Development of the Armenian Genocide, A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire։
  57. Մեւլանզադեէ Ռիֆաթ, Թրքական Յեղափոխութեան մութ ծալքերը, Բեյրութ, «1938», էջ 159-161։
  58. 58,0 58,1 Անտոնեան Արամ, Մեծ ոճիրը։ Հայկական վերջին կոտորածները եւ Թալէադ փաշա։ Պաշտօնական հեռագիրներ բնագիրներու ստորագրութեամբ եւ բազմաթիւ պատկերներով, Բեյրութ, ««Պահակ»», 1921, էջ 130-133 — 304 էջ։
  59. Առաքել Մարտիրոսի Քեչեան, Կարմիր դրուագներ հերոսներու կեանքէն, հ. 1 (1938), Բուխարեստ, 1915-1918 — 63-64 էջ։
  60. ЦГВИА, ф․ 2000, on․ 1, д․ 3851, л․ 92-94
  61. Akcam, Taner, «Armenien und der Völkermord: Die Istanbuler Prozesse und die türkische Nationalbewegung». Hamburg: Hamburger Edition, 1996. P.59
  62. Donald Bloxham, The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians, Օքսֆորտ, Մեծ Բրիտանիա։
  63. 63,0 63,1 Richard G. Hovannisian, The Armenian People from Ancient to Modern Times, հ. 2, Մեծ Բրիտանիա։
  64. 64,0 64,1 Donald Bloxham, The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians, Օքսֆորտ, Մեծ Բրիտանիա։
  65. 65,0 65,1 65,2 Ronald Grigor Suny, Fatma Muge Gocek, Norman M. Naimark, Zeytun and the Commencement of the Armenian Genocide, A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire։
  66. 66,0 66,1 Richard G. Hovannisian, The Armenian People from Ancient to Modern Times, հ. 2, Մեծ Բրիտանիա։
  67. 67,0 67,1 Donald Bloxham, The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians։
  68. 68,0 68,1 Donald Bloxham, The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians։
  69. 69,0 69,1 69,2 Richard G. Hovannisian, The Armenian People from Ancient to Modern Times, հ. 2, Մեծ Բրիտանիա։
  70. 70,0 70,1 Vahakn N. Dadrian., Jay Winter:America and the Armenian Genocide of 1915։
  71. Rouben Paul Adalian. The Armenian Genocide // Totten, Parsons, "Charny. A century of genocide: critical essays and eyewitness accounts"|81-83}}
  72. Richard G. Hovannisian, The Armenian People from Ancient to Modern Times, հ. 2, Մեծ Բրիտանիա։
  73. James Bryce, The treatment of Armenians in the Ottoman Empire, 1915-1916: documents presented to Viscount Grey of Falloden by Viscount Bryce։
  74. Richard G. Hovannisian, The Armenian People from Ancient to Modern Times, հ. 2, Մեծ Բրիտանիա։
  75. Մերձաւոր Արեւելքի Նպաստամատոյց Ընկերութեան լուսանկարներու հաւաքածոյ
  76. Samuel Totten, Dictionary of Genocide։
  77. Ronald Grigor Suny, Fatma Muge Gocek, Norman M. Naimark, The First World War and the Development of the Armenian Genocide, A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire։
  78. 78,0 78,1 Vahakn N. Dadrian., The Armenian Genocide: an interpretation, Jay Winter:America and the Armenian Genocide of 1915։
  79. Vahakn N. Dadrian., Jay Winter:America and the Armenian Genocide of 1915, հ. The Armenian Genocide: an interpretation։
  80. Richard G. Hovannisian, The Armenian People from Ancient to Modern Times, հ. 2, Մեծ Բրիտանիա։
  81. Raymond Kévorkian, The Armenian Genocide: A Complete History։
  82. Raymond Kévorkian, The Armenian Genocide: A Complete History։
  83. The Letters of Theodore Roosevelt (Cambridge, Mass: Harvard University Press, 1954), p. 6328.
  84. 84,0 84,1 Richard G. Hovannisian, The Armenian People from Ancient to Modern Times, հ. 2։
  85. The Independent, March 27, 1920
  86. Richard G. Hovannisian, The Armenian People from Ancient to Modern Times, հ. 2, Մեծ Բրիտանիա։
  87. Rouben Paul Adalian. The Armenian Genocide // Israel W. Charny, Encyclopedia of genocide։
  88. Raymond Kévorkian, The Armenian Genocide: A Complete History։
  89. Барсегов Ю. Г. Геноцид армян. Ответственность Турции и обязательства мирового сообщества, т. 1, Раздел IV. Мнения экспертов по международному праву и геноциду, заключения юридических органов, судебные решения, относящиеся к ответственности за геноцид армян
  90. Raymond Kévorkian, The Armenian Genocide: A Complete History։
  91. Zurcher, Turkey: A Modern History։

    Estimates of the total number of Armenians in the empire vary, but a number of around 1,500,000, some 10 per cent of the population of Ottoman Anatolia, is probably a reasonable estimate.

  92. Noël, Lise Intolerance: A General Survey, стр. 101:

    Starting in 1915, one and a half million Armenians (60 % of the population) were eliminated by the Turkish government during the First World War.

  93. 93,0 93,1 93,2 Richard G. Hovannisian, The Armenian People from Ancient to Modern Times, հ. 2։

    Dr. Lepsius took considerable care with the figures he used, although perhaps he should have been more circumspect in accepting the figure of 1,845,450 given by the Armenian patriarchate in Constantinople as the number of Armenians living in the Ottoman Empire. Nevertheless, it is unlikely to be far wrong, if we accept the figures that Enver Pasha gave to Dr. Ernst Jackh as early as the end of August 1915 for the number of Armenians dead (300,000) and those quoted by the German Embassy on October 4, 1916. Of the approximately 2 million Armenians living in the empire, 1,500,000 had been deported and between 800,000 and 1,000,000 of those had been killed. Lepsius initially estimated the number of Armenians who had died in the empire at 1,000,000; in the 1919 edition of the Bericht he revised that figure to 1,100,000. Lepsius put the number of eastern Armenians killed during the Ottoman invasion of Transcaucasia in 1918 at between 50,000 and 100,000. Another German closely involved at the time, Ernst Sommer of the Deutscher Hilfsbund, estimated in 1919 that 1,400,000 Armenians had been deported, of whom at the time scarcely more than 250,000 were alive (Sommer, 1919). <…> Lepsius also estimated that the number of Armenians forcibly converted to Islam was between 250,000 and 300,000. There was no religious element in the forced conversions to Islam at this time. The Ittihadist rulers of the empire were unbelievers. By contrast, some Turkish Muslim leaders, imams and hodjas, expressed disapproval at what the Armenians were compelled to endure. The harsh measures against the Armenians of Kutahia were declared theologically invalid by the local mufti Forced conversion had instead a political motive: to destroy the Armenians' identity, to turn Armenians into «Turks» so that they would appear in the other column of statistics and thus weaken or nullify any Armenian demands for autonomy or independence. Some Armenians appear to have returned to their faith after the armistice, but no figures exist for them.

  94. Encyclopedia of the Ottoman Empire։

    Armenian Massacres (Armenian Genocide) The term Armenian Massacres refers to the massive deportation and execution of ethnic Armenians within Ottoman-controlled territories in 1915. <…> This episode started in April 1915 during World War I, after the Ottomans suffered a major defeat at the hands of Russia.

  95. 95,0 95,1 R. Rummel Death by government, табл. 10.1 и 10.2 на стр. 224-225
  96. Ronald Grigor Suny, Fatma Muge Gocek, Norman M. Naimark, A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire, հ. From «Patriotism» to Mass Murder: Dr. Mehmed Reșid (1873-1919)։
  97. Der Konsul in Aleppo (Rößler) an den Reichskanzler (Bethmann Hollweg) - Bericht, K.No. 116 / B.No. 2881, Aleppo den 20. Dezember 1915 armenocide.net կայքին մէջ
  98. 98,0 98,1 Zurcher, Turkey: A Modern History։

    The second controversy is over numbers: Turkish historians have put the number of deaths as low as 200,000, while the Armenians have sometimes claimed ten times as many. <…> Between 600,000 and 800,000 deaths seems most likely.

  99. Ronald Grigor Suny, Looking toward Ararat։

    Estimates of the Armenians killed in the deportations and massacres of 1915-1916 range from a few hundred thousand to 1,500,000.

  100. Encyclopedia of the Ottoman Empire։

    Although the precise circumstances of these events and the total number of dead are hotly contested be the scholars from the opposing political camps, even the most conservative estimates place Armenian losses at approximately half a million. The higher figure given by Armenian scholars is one and a half million dead.

  101. Britannica. Armenian massacres.
  102. Guenter Lewy, The Armenian massacres in Ottoman Turkey: a disputed genocide, стр. 240

    According to the numbers I have accepted (1,750,000 prewar population and 1,108,000 survivors) the death toll comes to about 642,000 lives <…>

  103. Roger W. Smith. The Armenian Genocide: Memory, Politics, and the Future // Richard G. Hovannisian. The Armenian genocide: history, politics, ethics. Palgrave Macmillan, 1992. ISBN 0-312-04847-5, 9780312048471. Стр. 8.

    But denial can enter into the very fabric of a society, so that those who come after sustain and even intensify the denial begun by the perpetrators. The most strident and elaborate denial of genocide in history follows this pattern. The Turkish Republic, established in 1923, is not guilty of physical genocide against Armenians, but it continues to the present to deny that the Young Turk government engaged in massive destruction of Armenians from 1915 to 1918, resulting in the death of over one million persons, and the elimination of the Armenian people from its homeland of nearly 3000 years.

  104. Rouben Paul Adalian. Treatment Of The Armenian Genocide In Representative Encyclopedias. // Israel W. Charny, Encyclopedia of genocide։ «In all, it is estimated that up to a million and a half Armenians perished at the hands of Ottoman and Turkish military and paramilitary forces and through atrocities intentionally inflicted to eliminate the Armenian demographic presence in Turkey».
  105. R. J. Rummel. Freedom, Democracy, Peace; Power, Democide, and War. Таблица 10.2
  106. Douglas Arthur Howard The history of Turkey, P. 83.

    The exact number of those who died is a matter of dispute, but most historians agree it was around 800000 to 1000000 people.

  107. Richard G. Hovannisian, The Armenian People from Ancient to Modern Times, հ. 2։
  108. Armen Marsoobian. Genocides Aftermath: Reflections on Self and Responsibility // Alexander Kremer, John Ryder. Self and society: central European pragmatist forum, volume four. Rodopi, 2009. ISBN 90-420-2621-9, 9789042026216. P. 135

    The turkish government’s position is that only 300000 armenians perished during the «troubles», while most historians place the number somewhere between a million and a million and a half.

  109. Israel W. Charny, Encyclopedia of genocide, հ. 1։
  110. Samuel Totten, Dictionary of Genocide։
  111. Ronald Grigor Suny Dialogue on Genocide.
  112. Donald Bloxham, The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians։
  113. Adam Jones. Genocide : a comprehensive introduction - 2nd ed. Routledge, 2011. ISBN 0-203-84696-6. P. 157
  114. Raymond Kévorkian and Paul B. Paboudjian. Les Armeniéns dans l’Empire Ottoman à la veille du genocide. Editions d’art et d’histoire, 1992. ISBN 2-906755-09-5, 9782906755093
  115. 115,0 115,1 115,2 Robert Bevan «The Destruction of Memory» pages 56-59. 2006, 240 pages ISBN 1-86189-205-5
  116. Samuel Totten, Dictionary of Genocide։
  117. Vahakn N. Dadrian. Armenian Genocide, court-martial of perpetrators // Israel W. Charny, Encyclopedia of genocide։
  118. Identity Politics in the Age of Genocide։
  119. Ronald Grigor Suny, Fatma Muge Gocek, Norman M. Naimark, A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire, հ. Renewal and Silence. Postwar Unionist and Kemalist Rhetoric on the Armenian Genocide։
  120. Ronald Grigor Suny, Fatma Muge Gocek, Norman M. Naimark, A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire, հ. Reading Genocide: Turkish Historiography on 1915։
  121. Киреев, История Турции XX век։
  122. Ronald Grigor Suny, Fatma Muge Gocek, Norman M. Naimark, A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire, հ. Introduction: Leaving It to the Historians։
  123. Rafael de Nogales. Cuatro años bajo la media luna (Madrid: Editora Internacional, 1924). Перевод на немецкий «Vier Jahre unter dem Halbmond: Erinnerungen aus dem Weltkriege» (Berlin: Verlag von Reimar Hobbing, 1925), английский «Four Years Beneath the Crescent» (London: Sterndale Classics, 2003).
  124. Ronald Grigor Suny, Fatma Muge Gocek, Norman M. Naimark, A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire, հ. Preface։ «That the muhacirs were moved as quickly as they were into Armenian houses and occupied Armenian farmland after the deportations attests to the strength of popular economic ambitions, as well as government policy, in the development of genocide».
  125. Richard G. Hovannisian, The Armenian People from Ancient to Modern Times, հ. 2։

    Although this topic has not yet received systematic analysis, it clearly points to official complicity at a very high level, since mujahirs from Thrace could not reach Cilicia or Turkish Armenia without organization and planning.

  126. April 16, 1984. Permanent Peoples' Tribunal, Verdict of the Tribunal
  127. The Armenian Genocide Resolution Unanimously Passed By The Association of Genocide Scholars of North America, The Armenian Genocide Resolution was unanimously passed at the Association of Genocide Scholars’ conference in Montreal on June 13, 1997.
  128. Open letter to President Obama calling for acknowledgment of the Armenian Genocide, website of the IAGS, March 7, 2009 «that the Armenian Genocide is not an allegation, a personal opinion, or a point of view, but rather a widely documented fact supported by an overwhelming body of historical evidence.»
  129. Յունիս 13, 1997. The Association of Genocide Scholars
  130. Statement by 126 Holocaust Scholars, Holders of Academic Chairs, and Directors of Holocaust Research and Studies Centers // Նյու Յորք Թայմս եւ The Jerusalem Post, Յունիս 8, 2000
  131. International Center for Transitional Justice (ICTJ) Report Prepared for TARC
  132. 132,0 132,1 Samuel Totten, Dictionary of Genocide։
  133. Donald Bloxham, The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians։
  134. J. Michael Hagopian. Films, Armenian Documentary // Dinah L. Shelton, Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity, հ. I։
  135. Atom Egoyan. Films, Armenian Feature // Dinah L. Shelton, Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity, հ. 1։
  136. Jonathan McCollum. Music Based on the Armenian Genocide // Dinah L. Shelton, Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity, հ. II։
  137. Всеобщая история искусств:5։
  138. Stephen C. Feinstein. ART OF OTHER GENOCIDES // Israel W. Charny, Encyclopedia of genocide, հ. 2։
  139. 139,0 139,1 Israel W. Charny, Encyclopedia of genocide, հ. 1։
  140. Samuel Totten, Paul Robert Bartrop, Steven L. Jacobs (eds.) Dictionary of Genocide. Greenwood Publishing Group, 2008, ISBN 0-313-34642-9, p. 21.
  141. Հայկական Սովետական Հանրագիտարանի գլխաւոր խմբագրութիւն, Մեծ Եղեռն, հ. 7 (խմբ. Վիքթոր Համբարձումեան), Երեւան, «Յակոբ Մեղապարտի անուան պոլիգրաֆկոմբինատ», 1981, էջ 430 — 719 էջ։
  142. Հենրի Մորկընթաու, [1] (American Ambassador at Constantinople from 1913 to 1916), Նիւ Յորք, «Garden City», 1918, էջ 342։
  143. «Deutshlandund Armenien», 1914-1918․ Sammlung Diplomatischer Aktenstucke․ Herausgegeben und eingeleitet von Dr․ Johannes Lepsius, Potsdam, 1919, էջ 94
  144. Տէյվիտ Լլոյդ Ճորճ, Правда о мирных договорах, հատոր․ 2, 1957, էջ 390
  145. ՀՍՍՀ ՊԿՊԱ, ֆ․ 57, գ․ 2, գ․ 709, թ․ 40
  146. Guttmann Joseph, The Beginnings of Genocide, N․ У․, 1948, p․ 18
  147. Либкнехт К․, Мой процесс по документам, П․, 1918, с․ 54
  148. Israel W. Charny. Encyclopedia of genocide, vol. 1, p. 161
  149. U.S. Senate Concurrent Resalution 12, Փետրուար 9, 1916
  150. U.S. Congress Act to Incorporate Near East Relief, August 6, 1919
  151. U.S. Senate Resolution 359, Մայիս 11, 1920
  152. France, Great Britain and Russia Joint Declaration, մայիսի 24, 1915, View image of Document
  153. Donald Bloxham, The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians։
  154. Heather S. Gregg (2002). Divided They Conquer։ The Success of Armenian Ethnic Lobbies in the United States: Inter-University Committee on International Migration. էջ 19-35. 
  155. 155,0 155,1 Council of Europe Parliamentary Assembly Resolution, April 24, 1998
  156. 156,0 156,1 Council of Europe Parliamentary Assembly Resolution
  157. 157,0 157,1 European Parliament Resolution
  158. 158,0 158,1 European Parliament Resolution
  159. 159,0 159,1 European Parliament Resolution
  160. 160,0 160,1 Եւրախորհրդարանը Հայոց ցեղասպանութեան շուրջ բանաձեւ ընդունած է
  161. Подкомиссия ООН по предотвращению дискриминации и защите меньшинств, 2 июля, 1985
  162. United Nations War Crimes Commission Report
  163. 163,0 163,1 163,2 163,3 163,4 163,5 163,6 Հայոց ցեղասպանութիւնը ճանչցած միջազգային կազմակերպութիւնները
  164. Resolution on a political solution to the Armenian question
  165. The Applicability of the UN Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide to Events which Occurred During the Early Twentieth Century
  166. Genocide scholars Association Recognizes Ottoman Genocides Against Armenians, Assyrians, Greeks, and other Christians
  167. Union of American Hebrew Congregations
  168. Recognition of the Armenian genocide
  169. The Armenian Genocide (1915-1923)
  170. Minute on 100th Anniversary of the Armenian Genocide
  171. 171,0 171,1 171,2 171,3 171,4 171,5 Հայոց ցեղասպանութիւնը ճանչցած տարածքային ինքնակառավարման մարմիններ
  172. «#ArmGenocide100 | Տարածքային ինքնակառավարման մարմիններ»։ ՀԱՅՈՑ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹԵԱՆ 100-րդ ՏԱՐԵԼԻՑ։ Վերցված է 2015-10-21 
  173. «Ռիո տե Ժաներոն ճանչցաւ Հայոց ցեղասպանութիւնը»։ Վերցված է 2015-10-21 
  174. «ЕС призывает Турцию признать геноцид армян»։ BBC։ 2005 Սեպտեմբեր 28։ Վերցված է 2015 Հոկտեմբեր 21 
  175. «Армянский вопрос»։ www.mk.ru։ Վերցված է 2015-10-21 
  176. «Ազատազրկման 150 օր եւ 30 հազար ոսկի՝ այսպէս Զուիցերիոյ դատարանը պատժեց թուրքերուն Հայոց ցեղասպանութիւնը հերքելու համար»։ PanARMENIAN.Net։ Վերցված է 2015-10-21 
  177. «СРОЧНО! Национальное Собрание Франции принялo законопроект о криминализации отрицания Геноцида армян»։ Novosti-Armenia։ Վերցված է 2015-10-21 
  178. «Глава армянского МИДа благодарит французов в Facebook»։ НТВ։ Վերցված է 2015-10-21 
  179. «Турция сочла безответственным французский закон об отрицании геноцида армян»։ lenta.ru։ Վերցված է 2015-10-21 
  180. «Саркози потребовал нового закона о геноциде армян - BBC Русская служба»։ BBC Русская служба (ru-RU)։ Վերցված է 2015-10-21 
  181. Александр Артемьев, Нарине Киракосян (2012 թ. Փետրուար 29)։ ««Мудрецы» попросили не злоупотреблять геноцидом» (ռուսերեն)։ Газета.Ru։ Վերցված է 2012 թ․ Մարտ 28։ «Пресекая оспаривание факта или юридической квалификации преступлений, (…) которые им самим признаются и квалифицируются как таковые, законодатель совершил неконституционное покушение на свободу выражения мнений и общения» 
  182. «BBC Russian - Лента новостей - Саркози настаивает на новом законе об отрицании геноцида»։ www.bbc.com (ռուսերեն)։ Վերցված է 2015-10-21 
  183. ЕСПЧ: Швейцария нарушила права по делу об отрицании геноцида армян // РИА Новости, 17.12.2013
  184. Փերինչեքի գործով ՄԻԵԴ-ում կայանալիք դատը վճռորոշ կ'ըլլայ
  185. «ՄԻԵԴ-ը վճիռ կայացուց օգուտ Փերինչեքի»։ Armtimes.com։ https://plus.google.com/+ArmtimesNewspaper։ Վերցված է 2015-10-21 
  186. «Ռոպերթսոն եւ Քլունի. ՄԻԵԴ որոշումը յաղթանակ է Հայաստանի համար»։ news.am։ Վերցված է 2015-10-21 
  187. REGNUM. 30.10.2003. Американская страховая компания New York Life опубликовала список армян - жертв геноцида в Османской империи
  188. «Գալիֆորնիայի դատարանը չեղեալ համարած է 1915-ի զոհերու հարազատներուն փոխհատուցումը»։ NEWS.am։ 2009 Օգոստոսի 21։ Վերցված է 2012 թ․ Ապրիլ 17 
  189. REGNUM. 15.07.2008. Рассмотрение исков от наследников жертв Геноцида армян завершится до конца 2008 года
  190. 190,00 190,01 190,02 190,03 190,04 190,05 190,06 190,07 190,08 190,09 190,10 190,11 190,12 190,13 190,14 190,15 190,16 190,17 190,18 190,19 190,20 190,21 190,22 Ճանչնալ. պետութիւններ, որոնք ճանաչցած են Հայոց ցեղասպանութիւնը
  191. France National Assembly Law, Մայիս 28, 1998
  192. 2012 France Senate Law, November 7, 2000
  193. France Law, Յունուար 29, 2001
  194. Proposition de loi complétant la loi n° 2001-70 du 29 janvier 2001 relative à la reconnaissance du génocide arménien de 1915 (ֆր.)
  195. Национальная ассамблея Франции одобрила законопроект, в соответствии с которым отрицание геноцида армянского народа в Османской империи в 1915-17 годах объявляется уголовным преступлением
  196. Belgium Senate Resolution, Մարտ 26, 1998
  197. Թուրքիան Շուէտին հետ կը կանչէ իր դեսպանին Հայոց ցեղասպանութեան ճանչնալու պատճառով
  198. Швеция признала геноцид армян в Османской империи
  199. Швеция признала геноцид армян в Османской Турции, Մարտ 11, 2010
  200. Lithuania Assembly Resolution, Դեկտեմբեր 15, 2005
  201. Cyprus House of Representatives Resolution, Ապրիլ 29, 1982
  202. «Cyprus criminalizes denial of 1915 Armenian genocide by Turks»։ Ռոյթերս։ 2 Ապրիլ 2015 
  203. Canada House of Commons Resolution, April 23, 1996
  204. Canada Senate Resolution, Յունիս 13, 2002
  205. Canada House of Commons Resolution, April 21, 2004
  206. Switzerland (Helvetic Confederation) National Council Resolution, Դեկտեմբեր 16, 2003
  207. Slovakia Resolution, November 30, 2004
  208. «Denial of Armenian Genocide punished in Slovakia»։ News.am։ 23 November 2011 
  209. Ռիա Նովոստի։ Сенат Чили принял осуждающий геноцид армян документ
  210. Italy Chamber of Deputies Resolution, Նոյեմբեր 16, 2000
  211. Netherlands Parliament Resolution, Դեկտեմբեր 21, 2004
  212. Заявление Государственной Думы Федерального Собрания РФ «Об осуждении геноцида армянского народа в 1915-1922 годах» от 14 апреля 1995 г
  213. Greece (Hellenic Republic) Parliament Resolution, Ապրիլ 25, 1996
  214. Greece parliament ratifies bill criminalizing Armenian genocide denial. Jurist, 10 September 2014.
  215. Lebanon Chamber of Deputies Resolution, Ապրիլ 3, 1997
  216. Venezuela National Assembly Resolution, Յուլիս 14, 2005
  217. Vatican City Communiqué, Նոյեմբեր 10, 2000
  218. Poland Parliament Resolution, Ապրիլ 19, 2005
  219. Uruguay Senate and House of Representatives Resolution, Ապրիլ 20, 1965
  220. Uruguay Law, Մարտ 26, 2004
  221. «Bolivia Unanimously Approved a Resolution on the Armenian Genocide»։ Armenia 1366, Ciudad de Buenos Aires, Argentina։ Agencia de Noticias Prensa Armenia։ 29 Նոյեմբեր 2014 
  222. Պոլիվիայի Սենատի փոխնախագահ. Մեր զորակցութիւնը կը յայտնենք հայ ժողովուրդին
  223. Պոլիվիայի խորհրդարանի երկու պալատները ընդունեցին Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչման եւ դատապարտման վերաբերեալ օրինագիծ
  224. Պոլիվիան ճանաչցաւ Հայոց ցեղասպանութիւնը
  225. Աւստրիոյ Ազգային խորհուրդի բոլոր 6 խմբերը դատապարտած են Հայոց ցեղասպանութիւնը
  226. Աւստրիոյ խորհրդարանին մէջ, ընդունուած է Հայոց ցեղասպանութիւնը դատապարտող յայտարարութիւն
  227. Reconnaissance du génocide de l'Empire ottoman contre la nation arménienne
  228. ԱԳ նախարար Էտուարտ Նալպանտեանի յայտարարութիւնը՝ Լիւքսեմպուրկի խորհրդարանի կողմէն Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչման վերաբերեալ
  229. http://www.tageblatt.lu/nachrichten/welt/story/20770512
  230. Պրազիլի Սենատը միաձայն ընդունած է Հայոց ցեղասպանութիւնը ճանաչող բանաձեւ
  231. Պարագկուէյի Սենատը ճանչցած է Հայոց ցեղասպանութիւնը
  232. «Մեկնարկած է Հայոց ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցին նուիրուած միջոցառումները համակարգող պետական յանձնաժողովի 5-րդ նիստը - Մամլո յաղորդագրութիւններ - Լրատուութիւն -Հայաստանի Հանրապետութեան Նախագահ [պաշտօնական կայք]»։ նախագահ.հայ։ Վերցված է 2015-10-21 
  233. «Genocide Museum | The Armenian Genocide Museum-institute»։ www.genocide-museum.am։ Վերցված է 2015-10-21 
  234. «#ArmGenocide100 | Վիզուալ նիւթեր»։ ՀԱՅՈՑ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹԵԱՆ 100-րդ ՏԱՐԵԼԻՑ։ Վերցված է 2015-10-21