Հայաստանի ձկնային ռեսուրսներ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Սևանի իշխան գեղարքունի (Salmo ischchan gegarkuni)

Ոչ վաղ անցյալում Հայաստանի համարյա բոլոր գետերը և լճերը՝ հազվադեպ բացառությամբ, հարուստ էին ձկներով և կարողանում էին ապահովել բնակչության ձկնային կարիքները: Սակայն, ժամանակի ընթացքում, ոռոգման ցանցի, լեռնարդյունաբերության և քիմիական արդյունաբերության, ինչպես նաև որսագողության լայնամասշտաբ զարգացման արդյունքում, որի ընթացքում կիրառվում են ձկների ոչնչացման մեթոդներ, որոշ ջրամբարներում ձկների գոյությունը անհնար է դարձել, ինչը հանգեցրել է գետերի մեծ մասի աղքատացմանը, իսկ շատ գետերում էլ հանգեցրել է մի շարք ձկների՝ առվի կարմրախայտի, սազանի, ծածանաձկան, բեղլուի և ձկների այլ տեսակների անհետացմանը:

Ձկների դասակարգում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայաստանի ջրերում հանդիպում է ձկների 30 տեսակ, այդ թվում՝ սաղմոնազգիներ (5 տեսակ), ծածանազգիներ (22 տեսակ), լոքո (1 տեսակ) և ատամավորներ (2 տեսակ):

30 տեսակից 9-ը հանդիսանում են էնդեմիկներ (հանդիպում են բացառապես Հայաստանի տարածքում), դրանք են՝ Սևանա լճի կարմրախայտը, Սևանա լճում առկա են դրա 4 տեսակ (ձմեռային բախտակ, գեղարքունի, բոջակ, ամառային բախտակ), հայկական կարմրակն, հայկական ծովատառեխ, Սևանի կողակ, Սևանի բեղլու, հայկական գուստերա:

Ձկնային պաշարներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ներկայումս արդյունաբերական նշանակությունը պահպանում է միայն Սևանա լիճը: Իր մեծությամբ Հայաստանի երկրորդ լիճ-ջրամբար Արփիում ձկնային պաշարները գտնվում են սպառման եզրին, իսկ մնացած ջրամբարները գրեթե ամբողջապես կորցրել են իրենց ձկնարդյունաբերական նշանակությունը, և դրանց վերականգնման համար հատուկ ջանքեր են անհրաժեշտ:

Սևան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սևանա լճի ձկնային պաշարները սկսել են նվազել դեռևս ԽՍՀՄ տարիներին: Ձկնապաշարի նվազեցման հիմնական գործոնները հետևյալն են. ջրային պաշարների ակտիվ օգտագործումը, այդ թվում՝ էլեկտրաէներգիա ստանալու նպատակով, տեղական էկոհամակարգի խախտումը, մասնավորապես՝ գաղթող սիգի (Coregonus lavaretus), սովորական ծածանի (Carassius carassius) և տափակավահան խեցգետնի (Astacus leptodactylus) կլիմայավարժեցումը: Հայտնի է, որ սիգի կլիմայավարժեցումը շատ բացասաբար է անդրադարձել Սևանի էնդեմիկների՝ իշխանի Salmo ischchan պոպուլյացիային:

Վերջին տարիներին ձկնարդյունաբերությունը գնահատվում է տարեկան 25-30 կգ: Ներկայումս լճում արդյունաբերական հիմնական տեսակը հանդիսանում է գաղթող սիգը (Coregonus lavaretus), որը 1920-1930-ական թվականներին կլիմայավարժվել է Ռուսաստանի Լադոգա լճից: Նրա որսը կազմում է լճի ընդհանուր արդյունաբերության ավելի քան 80 %-ը:

Ներքոնշյալ սանդղակում բերված է տարբեր տարիներին Սևանա լճում սիգի որսի վիճակագրությունը:

Տարի Որս (տ) Չհաշվարկված որսի գործակից Որսի ընդհանուր թիվը՝ ներառյալ ապօրինի որսը
1997 2100 3,2 6800
1998 1800 2,7 4800
1999 - - 2800
2002 600 3,6 2200

Սևանի կարմրախայտի և կողակի որսը ներկայումս արգելված է՝ ելնելով դրանց պոպուլյացիայի վատթար վիճակից: Միակ տեսակը, որի որսը լճում սահմանափակված չէ, հանդիսանում է 1980-ական թվականներին պատահականորեն վերաբնակեցված արծաթե ծածանը (Carassius gibelio), որի որսը վերջին տարիներին կազմում է միջինում 300-500 տոննա:

Արփի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արփի լիճը Հայաստանում որսի ծավալներով երկրորդն է: Լիճը բնակեցված է գետածածանով, թեփուղով, հաշամով, կողակով, բեղլուով, արագաշարժ ձկով, առվի կարմրախայտով: Ավելի վաղ լճի արդյունաբերական ձկնատեսակ է եղել գետածածանը, որի որսը կազմել է տարեկան շուրջ 500 ցենտներ:

Ախուրյան գետի հոսքը կարգավորելու առաջին տարիներից, ինչպես նաև լիճը ջրամբարի վերածելուց հետո՝ գետածածանի որսը էականորեն մեծացավ և հասավ 1000 ցենտների: Սակայն լճի ջրային ռեժիմի էական փոփոխության հետ կապված՝ գետածածանի կերակրային պահուստը կրճատվել է, վատացել են նրա բնական վերարտադրության պայմանները, որի արդյունքում կրճատվել են նրա պաշարները, դրա հետ մեկտեղ՝ նաև որսը:

Ջրամբար[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայաստանի գրեթե բոլոր ջրամբարները ձկնորսարաններ չեն հանդիսանում: Կեչուտի ջրամբարի ենթադրյալ ձկնապաշարը կազմում է տարեկան 150-200 ցենտներ: Ձկնորսության հավանական օբյեկտներ են սիգը, կարմրախայտը, կողակը:

Գետեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ազատ գետ

Չնայած հանրապետության ձկնային տնտեսության համար Հայաստանի գետերի ունեցած կարևոր նշանակությանը, դրանց արժանի ուշադրություն չի դարձվում: Ձկների պաշարներն այդ գետերում կա՛մ ընդհանրապես չեն պաշտպանվում, կա՛մ բավարար պաշտպանված չեն, որի արդյունքում ձկները համարյա ամենուրեք ոչնչանում են: Ամբողջովին բացակայում են մելիորատիվ միջոցառումները, հաճախակի է խախտվում գետերի փոփոխակարգը՝ առանց հաշվի առնելու ձկնային տնտեսության շահը, ջրերն աղտոտվում են կենցաղային և գյուղատնտեսական թափոններով:

Ձկնաբուծական գործարաններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ամենամեծ ձկնաբուծական գործարաններն են՝ Ջերմուկի, Անգեղակոթի, Սևանի, Լիճքի, Կարճաղբյուրի և Գավառի գործարանները, որոնք զբաղվում են սաղմոնազգիների (Salmonidae), սիգի (Coregonidae) և որոշ ծածանազգիների (Cyprinidae) արհեստական բուծմամբ՝ նպատակ ունենալով վերականգնել նրանց պաշարները:

Բացի թվարկված առաջին երկու ձկնագործարանները, մնացած չորսը գործում են Սևանի ավազանի տարածքում[1]։

Սևանա լճում կարմրախայտի բուծման սկիզբը համարվում է 1920-ական թվականների սկիզբը: Սևանի կարմրախայտի արհեստական վերարտադրման նախնական աշխատանքները փորձնական բնույթ են կրել, 1940-1950 թվականներին դրանք արդեն էական նշանակություն ունեին, իսկ 1960-ական թվականներին արհեստական վերարտադրությունը դարձել է Սևանա լճի կարմրախայտի պաշարների վերականգնման միակ աղբյուրը:

Սևանա լճի կարմրախայտի արհեստական վերարտադրության արդյունաբերությունը տարեցտարի փոքրանում է, և անհրաժեշտ է միջոցառումներ ձեռնարկել՝ Սևանի կարմրախայտի արհեստական բազմացման բնագավառում արմատական փոփոխություններ իրականացնելու, պաշտպանության էական համակարգեր սահմանելու, ջրամբարների ձկնային պաշարները կառավարելու համար:

Արդյունաբերվող ձկան 55 %-ը կազմում է իշխանը (ձուկ), 31 %-ը՝ ծածանը և հաստաճակատը, 13 %-ը՝ թառափը: Հայաստանի ձկնային արդյունաբերության մեջ առկա են 15 տեսակի ձկներ: Բուծվում է նաև ծիածանային կարմրախայտ, սիգ, ջրանցքի լոքո, թառափի և ստերլետի խառնածին, տափակավահան խեցգետին (Astacus leptodactylus)

Լճակային տնտեսություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ներկայում Հայաստանի տարածքում գործում է մոտ 200 ձկնաբուծական տնտեսություն: Դրանցից ամենախոշորներն են՝ Ակնալճի, Անգեղակոթի, Ջերմուկի, Մասիսի և Հրազդանի տնտեսությունները: Դրանցից ամենամեծը Ակնալճի տնտեսությունն է, որի արտադրական հզորությունը կազմում է տարեկան 300-350 տոննա կարմրախայտ:

Ներկայումս ծածանազգիների գործող տնտեսություններից ամենամեծը համարվում են Արմաշի և Եղեգնաձորի տնտեսությունները: Արմաշի տնտեսությունը Կովկասում գոյություն ունեցող ծածանի ամենամեծ տնտեսությունն է, արտադրական հզորությունը կազմում է տարեկան մի քանի հազար տոննա ձուկ: Ներկայում այս տնտեսությունում ամեն տարի բուծվում է 400-500 տոննա ծածան և հաստաճակատ[2]։

Ձկնարդյունաբերություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2010 թվականին Հայաստանը արտահանել է 400 տոննա ձուկ, 2011 թվականին Հայաստանից ձկան արտահանման ծավալները կազմել են մոտ 1100 տոննա: Հայաստանի համար արտահանման ամենամեծ շուկան Ռուսաստանն է[3]։

Բրածո ձկներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ներկայումս Հայաստանի բրածո ձկների մնացորդները ներկայացված են 30 տաքսոնով, ենթարկվում են 9 խմբի՝ 2 տաքսոնը կռճիկակմախք ձկներ (տրիասային ժամանակաշրջանից մինչև կավճային դարաշրջան), 28՝ փշոտ ձկներ (կավճային դարաշրջանից մինչև պլեյստոցենի դարաշրջան): Փորփրված ձկների կազմությամբ հնարավոր է հետևել ժամանակակից Հայաստանի հնաջրագիտական հիմնական պայմանների փոփոխություններին:

  • Helicampodus egloni-ի և շնաձկների հայտնաբերումը ցույց է տալիս ծովային համակարգի առկայությունը՝ ներքին տրիասից մինչև կավճային դարաշրջան:
  • Lepidotus ohannes-ի հետքի առկայությունը խոսում է կավճային դարաշրջանում ցամաքի կղզիացած հատվածներում քաղցրահամ ջրամբարների առկայության հնարավորության մասին:
  • Քաղցրահամ ջրերում բնակվող մեծագլուխ ծածանի հայտնաբերումը խոսում է քաղցրահամ ջրամբարների, հետևաբար նաև՝ Հայաստանի հյուսիսում ցամաքի մեծ տարածքի առկայության մասին:
  • Մանր ծովատառեխի (Alosa sp., Clupea cf. lanceolata, C. cf. Ventricosa), (Atherina schelkovnikovi), ծածանաատամնավորների (տեսակներ Prolebias и Aphanius), ինչպես նաև ծածանազգիների (Chondrostoma sp., Leuciscinae gen. et sp. indet. և այլն) հայտնաբերումը վկայում է Արարատյան հովտում ծովային՝ աղի, ինչպես նաև քաղցրահամ ջրի առկայության մասին՝ մինչև վերին միոցենի դարաշրջան:
  • Տարբեր տեսակի սաղմոնազգիների (Salmo sp.) և ծածանազգիների (Alburnus sisianensis, Capoeta sp., Rutilus oswaldi, Garra sp. (Leuciscus) հայտնաբերումը վկայում է պլիոցենյան դարաշրջանից սկսած ժամանակակից Հայաստանի տարածքի մեծ մասում քաղցրահամ ջրերի կայուն համակարգի և ժամանակակից ձկնաբանության ձևավորման մասին[4]։

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]