Հայաստանի Հանրապետության բնակչություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ ՀՀ բնակչության թիվ

Արևելյան Հայաստանի հյուսիսային մասերը Ռուսական կայսրության կազմում հայտնվեցին չորս փուլով՝ 1801-1878 թթ․։[1][2] Արևելյան Հայաստանի հարավային մասերը մինչ այժմ Պարսկաստան–Իրանի կազմում են։[3][4] 1828-ին, երբ Արևելյան Հայաստանի Երևանի և Նախիջևանի խանությունները միացել են Ռուսաստանին, կազմելով Հայկական մարզը, այն ունեցել է ընդամենը 161 հազար բնակիչ։ 1828-1829 թթ. Արևելյան Հայաստանի հարավային մասերից, որոնք մինչ այժմ Պարսկաստան–Իրանի կազմում են[5][6], Ատրպատականի հայկական բնակավայրերից և Օսմանյան կայսրության տիրապետության ներքո գտնվող Արևմտյան Հայաստանից շուրջ 150 հազար հայ է տեղափոխվել Հայկական մարզ և Արևելյան Հայաստանի՝ Ռուսական կայսրության կազմում գտնվող հյուսիսային մասերլ հարակից շրջաններ։[7] Արևելյան Հայաստանի Երևանի նահանգում 1-ին մարդահամարն անցկացվել է համառուսաստանյան 1-ին մարդահամարի շրջանակներում՝ 1897-ին, ըստ որի՝ այդ նահանգի բնակչության ընդհանուր թիվը եղել է 798 հազար։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրեին (1913) Արևելյան Հայաստանի Երևանի նահանգի բնակչությունը եղել է 1 մլն։ 1918-ին Արևմտյան Հայաստանից և Այսրկովկասի տարբեր շրջաններից Արևելյան Հայաստանի Երևանի նահանգ և մայիսին այդտեղ կազմավորված Հայաստանի Հանրապետություն է տեղափոխվել մոտ 302 հազար հայ։


որի արդյունքում բնակչության ընդհանուր թիվը

․․․․․․․․․․․․․․․․

Սակայն թուրք-հայկական պատերազմի (28.09-18.12.1920), սովի, դեպի Ռուսաստան արտագաղթի հետևանքով բնակչության թիվը 1920-ին դարձյալ նվազել է մինչև 720 հազարի։‌[փա՞ստ] 1 մլն-ն վերականգնվել է միայն 1930-ին։

Հայաստանի բնակչությունն արագորեն աճել է խորհրդային ժամանակաշրջանում. 1920-1991 ֊ին բնակչության թիվն ավելացել է 4,9 անգամ՝ հասնելով 3,57 մլն-ի։‌[փա՞ստ] Հանրապետությունում վերջին 20 տարիների ընթացքում ազգամիջյան հարաբերությունների սրման, ղարաբաղյան պատերազմի (1991-1994), երկրի տնտեսական շրջափակման, էներգետիկ, ճգնաժամի, ինչպես նաև Սպիտակի երկրաշարժի (զոհվել է 25 հազար մարդ) և արտագաղթի հետևանքով հանրապետության բնակչության թիվը նվազել է շուրջ 800 հազարով, որից 475,8 հազարը՝ 1992-1994-ին։‌[փա՞ստ]

Լեռնային Ղարաբաղը ավելացել է 4,5, քաղաքային բնակչությունը՝ 17,1, իսկ գյուղ, բնակչությունը՝ 1,95 անգամ։ 1990-2009-ին գումարային բնական հավելաճը կազմել է 423 հազար մարդ (12 %)։ 2010-ին մշտական բնակչության 34,4 %-ն ապրել է Երևանում, ՀՀ Արարատի, Արմավիրի, Կոտայքի և Շիրակի մարզերից յուրաքանչյուրում՝ մշտ. բնակչության 8,6-8,7-ական %-ը, Գեղարքունիքի մարզում՝ 7,4 %-ը, Արագածոտնի, Սյունիքի և Տավուշի մարզերից յուրաքանչյուրում՝4,1-4,7-ական %-ը, իսկ 1,7 %-ը՝ Վայոց ձորի մարզում։

Ըստ 2011-ի մարդահամարի՝ ՀՀ մշտական բնակչությունը 3,213 միլիոն էր։‌[փա՞ստ] Հանրապետության բնակչության թիվն իր ամենաբարձր ցուցանիշին հասել է 1992-ին՝ 3.633,3 հազար մարդ։‌[փա՞ստ]


Տարի Ընդամենը՝ տարեսկզբի

դրությամբ (հզ․ մարդ)

Այդ թվում՝ Տոկոսներով՝ ընդհանուրի

նկատմամբ

քաղաքային գյուղական քաղաքային գյուղական
1920 720,0 121,7 598,3 16,9 83,1
1926[Ն 1] 881,3 167,1 714,2 19,0 81,0
1939[Ն 1] 1282,3 366,4 915,9 28,4 71,6
1959[Ն 1] 1765,3 873,1 892,2 49,5 50,5
1970[Ն 1] 2492,6 1472,7 1019,9 59,1 40,9
1979[Ն 1] 3037,3 1985,7 1051,6 65,4 34,6
1989[Ն 1] 3304,7 2222,2 1082,5 67,2 32,8
2001[Ն 1] 3214,5 2066,1 1146,9 64,3 35,7
2005 3217,5 2062,3 1153,6 64,1 35,9
2006 3221,1 2062,6 1156,6 64,1 35,9
2009 3238,0 2073,4 1164,6 64,0 36,0
2010 3249,5 2081,0 1168,5 64,0 36,0
2011 3262,6 2088,5 1174,1 64,0 36,0
2017 2986,1[8] 1901,7 1084,8 63,7 36,3

Բնակչության բնական շարժը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խորհրդային տարիներին Հայաստանի բնակչության ավելացման հիմնական միջոցը եղել է բնական աճը՝ ծնելիության բարձր մակարդակն ու մահացության աստիճանաբար նվազումը։ 1920-ական թվականների կեսերին ծնելիությունը եղել է բավական բարձր՝ 1000 բնակչի հաշվով՝ 56-58 մարդ (56-58 %)։ Չնայած հետագա որոշակի անկմանը՝ ծնելիության բավական բարձր մակարդակ՝ 41,2 %, պահպանվել է մինչև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի (1939-1945) սկզբնական շրջանը (1939-1940)։ Բնական աճն ապահովվել է հիմնականում մահացության նվազման հաշվին։ Խորհրդա–գերմանական Պատերազմի տարիներին (1941-1945) բնական աճը նվազել է, որովհետև կտրուկ իջել է 20-29 տարեկան երիտասարդների և ամուսնությունների թիվը։ 1950-ին արձանագրվել է ծնունդների ու բնական աճի ցուցանիշների զգալի նվազում՝ համապատասխանաբար՝ 32,1 և 23,6 ։ Դրան հաջորդել է պատերազմների ավարտին բնորոշ ժողովրդագրական բռնկում, ծնելիությունն աճել է, մահացությունը նվազել, որոնց շնորհիվ 1960-ին արձանագրվել են ծնելիության ու բնական աճի հետպատերազմյան շրջանի առավելագույն ցուցանիշները՝ համապատասխանաբար՝ 40,1 և 33,3 %։ Ապա հաջորդել է այդ ցուցանիշների նվազման մի շրջան, որը պայմանավորված էր քաղաքային բնակչության արագ աճով, բնակչության մշակութակենցաղային մակարդակի բարձրացումով, կանանց զբաղվածության աստիճանի մեծացումով ու ընտանիքների փոքրացմամբ։ 1970-ական թթ-ին ծնելիության ու բնական աճի ցուցանիշները որոշակիորեն կայունացել են, իսկ 1985-ին արձանագրվել են դրանց վերջին շրջանի առավելագույն արժեքները՝ համապատասխանաբար՝ 24,1 և 18,2 %։ Սպիտակի երկրաշարժի (1988), Դարաբաղյան պատերազմի (1991-1994), տնտեսական շրջափակման և դրանով պայմանավորված արտագաղթի հետևանքով ծնելիությունն ու բնական աճը նվազել են՝ 2001-ին հասնելով իրենց նվազագույն արժեքներին՝ համապատասխանաբար՝ 9,5 և 3,5 %, որից հետո սկսել է դրանց դանդաղ աճի փուլը։ 2005-ին ծնելիությունն աճել է, բայց մահացության աճի պատճառով բնական աճը մնացել է գրեթե նույնը, իսկ 2010-ին ծնելիությունը հասել է 13,8 %-ի, որը մահացության փոքր աճի պայմաններում անգամ ապահովել է բնական աճի որոշ՝ 5.2 % ավելացում։ Բնակչության բնական շարժի փոփոխությունները պայմանավորված են կանանց ծնունակության, տարիքային ծնելիության և ծնելիության գումարային գործակիցների մեծություններով, որոնք թյունը, որի խթանումը ՀՀ- այդ ժամանակաշրջանում կրել են լուրջ ում դարձել է սոցիալական ոլորտի փոփոխություններ։ Եթե 1926-ին 15-49 առաջնահերթություն։ Տարեկան 1000 կնոջը բաժին էր ընկնում 229,1 ծնունդ, ապա 2010-ին՝49,3, 15-49 տարեկան կանայք ունենում էին միջինը 7.2 երեխա, ապա 2010-ին՝ 1,6 երեխա, այն դեպքում, երբ բնակչության պարզ վերարտադրությունն ապահովելու համար անհրաժեշտ է միջինը 2,15 երեխա։ 2010-ին բնակչության ծնելիության գումարային գործակիցը կազմել է 1,6, մոր միջին տարիքը՝ 25,1, առաջին երեխայի ծննդյան ժամանակը՝ 23 տարեկան։

Երևանի նահանգի, Հայկական ԽՍՀ–ի և Հայաստանի Հանրապետության բնակչության բնական շարժը 1915-2011 թվականներին
Տարիները
1000 բնակչի չափով
Ծնվածների թիվը Մահացածների թիվը Բնական աճը, %
1915 46,3 23,9 22,4
1925 51,5 16,2 35,3
1926 56,0 17,0 39,0
1940 41,2 13,8 27,4
1950 32,1 8,5 23,6
1955 38,0 8,8 29,9
1960 40,1 6,8 33,3
1965 26,6 5,7 22,9
1970 22,1 5,1 17,0
1975 22,2 5,5 16,7
1979 22,9 5,6 17,3
1985 24,1 5,9 18,2
1990 22,5 6,2 16,3
1995 13,0 6,6 6,4
2000 9,6 6,0 3,6
2005 11,7 8,2 3,5
2009 13,7 8,5 5,2
2010 13,8 8,6 5,2
2011 13,3 8,6 4,7

Բնակչության միգրացիան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միգրացիան բնակչության տեղաշարժերն են հիմնականում մեծ խմբերով՝ պայմանավորված պատերազմներով, քաղաքական իրավիճակներով, բնական աղետներով, տնտեսական և այլ պատճառներով։ Միգրանտները լինում են արտագաղթողներ, ներգաղթողներ, ներքին տեղափոխվողներ, ինչպես նաև փախստականներ։ Հայերի ամենամեծ արտագաղթը տեղի է ունեցել XI-XV դարերում՝ սելջուկ թուրքերի, մոնղոլ-թաթարների և թուրքմենական ցեղերի տիրապետության շրջանում։ Հայրենիքից հեռացած գաղթական հայերը տարբեր երկրներում (Վրաստան, Հյուսիսային Կովկաս, Ուկրաինա, Ղրիմ, Մոլդովա, Լեհաստան, Բուլղարիա, Ռումինիա և այլուր) ստեղծել են մոտ 25 գաղթավայր։ 1604-ին Իրանի Շահ Աբբասն ավերել ու ամայացրել է Արևելյան Հայաստանի մի շարք շեներ, բնակչությանը (շուրջ 350 հազար հայ) բռնի գաղթեցրել Պարսկաստանի ներքին գավառներ։ Ներգաղթը Հայաստան զգալի էր հատկապես 1828Թուրքմենչայի և 1829Ադրիանապոլսի պայմանագրերից հետո, երբ Արևելյան Հայաստանի Հայկական մարզ են եկել մոտ 50 հազար պարսկահայեր և 100 հազար արևմտահայեր։

Խորհրդային տարիներին կազմակերպվել է սփյուռքահայերի ներգաղթ 3 փուլով՝ 1920-1930-ական թթ., 1946-1950-ական թթ. և 1960-ական թթ-ից հետո։ Ընդհանուր թվով 26 երկրից ՀԽՍՀ է տեղափոխվել ավելի քան 250 հազար հայ։ 1926-39-ին ՀԽՍՀ բնակչության միգրացիոն հոսքերի դրական մնացորդը կազմել է 44 հազար, 1950-70-ին՝ 64,8 հազար, 1970-82-ին՝ 144,3 հազար։ Այդ շրջանում զգալի ներհոսք է եղել նաև հարևան Վրաստանի և Ադրբեջանի հայաբնակ շրջաններից, եկել են հիմնականում երիտասարդ՝ վերարտադրության տարիքի ընտանիքներ, որի շնորհիվ հանրապետությունում մեծացել է բնական աճի տեմպը։

Գերակշիռ մասը (70-75 %) մեկնել է Ռուսաստան, 25-30 %-ը՝ ԱՄՆ, Իսրայել, Հունաստան և այլն։ 1990-2010-ին ՀՀ միգրացիայի բացասական հաշվեկշիռը կազմել է մոտ 1 մլն մարդ՝ բնակչության 18 %-ը։ ՀՀ-ում ակտիվորեն ընթացել են նաև ներհանրապետական տեղաշարժեր։ Ռազմ, գործողությունների հետևանքով Ադրբեջանին սահմանակից մարզերի (Տավուշ, Սյունիք) և ԼՂՀ մոտ 117 հազար բնակիչներ տեղափոխվել են ՀՀ այլ մարզեր և Ե- րևան։ Մյուս կողմից՝ քաղաքներում տնտեսական իրավիճակի վատթարացման պատճառով քաղաքաբնակների որոշ մասը տեղափոխվել է գյուղեր՝ զբաղվելու հողագործությամբ կամ անասնապահությամբ, իսկ նոսր բնակեցված լեռն, ու նախալեռն, շրջաններից և աղետի գոտու բնակավայրերից 90-100 հազար մարդ տեղափոխվել է մայրաքաղաք ու Արարատյան դաշտի բնակավայրեր։

ՀՀ բնակչության սեռատարիքային կազմը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մինչև Խորհրդա–գերմանական պատերազմը (1941- 1945) ՀԽՍՀ բնակչության կազմում գերակշռել են տղամարդիկ, հատկապես՝ տարիքային ցածր խմբերում։ Պատերազմի հետևանքով խախտվել է սեռերի հարաբերակցությունը։ 1959-ին կանայք կազ- ՀՀ մշտական են Բնակչության 52,2 %-ը, 1970-ին՝ բնակչության բաշխումը՝ 51,2 %-ը, 1979-ին 51,3 %-ը, 1989-ին 51 %-ը, ըստ տարիքային խմբերի 2001-ին 52 %-ը, 2010-ին 51,5 %-ը։

Հզ․ մարդ Բնակչության ընդհանուր թվաքանակից, %
2007 2008 2009 2010 2007 2008 2009 2010
Ամբողջ բնակչությունը 3222,9 3230,1 3238,0 3249,5 100 100 100 100
այդ թվում՝ ըստ տարիքի
0-14 634,8 614,0 601,2 595,7 19,7 19,0 18,6 18,3
15-64 2238,9 2268,3 2298,8 2326,8 69,5 70,2 71,0 71,6
65 և բարձր 349,2 347,8 338,0 327,0 10,8 10,8 10,4 10,1

Հրապարակվել են նար 2017թ. տվյալները:[8]

Բնակչության տեղաբաշխումը և խտությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ՀՀ մշտական ՀՀ բնակչության միջին խտությունը 110 է (2010)։ Խտությունն առավել ըստ մարզերի և Երևանի մեծ է Արարատյան դաշտում, որը ՀՀ տարածքի մոտ 26,7 %-ն է, և որտեղ ապրում է ընղհանուր բնակչության ավելի քան 50 %-ը։ Առավել նոսր են բնակեցված ՀՀ լեռնային և սահմանամերձ որոշ բնակավայրեր։ Համեմատաբար խիտ են բնակեցված Արմավիրի (229 մարղ/կմ2), Կոտայքի (134), Արարատի (133), Շիրակի (105), նոսր՝ Լոռու (74), Արագածոտնի (52), Տավուշի (50), Գեղարքունիքի (45), Սյունիքի (34), Վայոց ձորի (24 մարղ/կմ2) մարզերը։

Ընդամենը Քաղաք Գյուղ
ՀՀ 3266,4 2091,1 1175,3
Երևան 1124,3 1124,3
Արագածոտնի մարզ 142,5 33,2 109,3
Արարատի մարզ 281,0 82,9 198,1
Արմավիրի մարզ 286,6 102,2 184,4
Գեղարքունիքի մարզ 242,3 79,9 162,4
Լոռու մարզ 281,8 165,1 116,7
Կոտայքի մարզ 282,7 158,7 124,0
Շիրակի մարզ 281,7 169,3 112,4
Սյունիքի մարզ 152,8 103,4 49,4
Վայոց ձորի մարզ 56,0 19,4 36,6
Տավուշի մարզ 134,7 52,7 82,0

Քաղաքային և գյուղական բնակչություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայերի թիվն աշխարհում մոտ 10 միլիոն է (2011), որից 3,2 մլն-ը՝ ՀՀ-ում, 141 հազարը՝ ԼՂՀ-ում։ Հայկական մեծ համայնքներ կան ՌԴ- ում (1,13 մլն, այլ տվյալով՝ 2,2 մլն), ԱՄՆ-ում (1 մլն, այլ տվյալով՝ 1,6 մլն), Ֆրանսիայում (500 հգ.), Վրաստանում (248 հգ., այլ տվյալով՝ 350 հգ.), Սիրիայում (190 հգ.), Արգենտինայում (130 հգ.), Իրանում (100 հգ.), Լիբանանում (60 հգ., այլ տվյալով՝ 140 հգ.), Ուկրաինայում (100 հգ.), Լեհաստանում (92 հգ.), Թուրքիայում (70 հգ.), Ուզբեկստանում (70 հգ.) և այլն։ ՀՀ ներկայիս տարածքում 1897-ին քաղաքային բնակչությունը 11,1 % էր, 1913-ին՝ 10,4 %։ 1913-ին կար քաղաքային 4 բնակավայր՝ Երևան, Ալեքսանդրապոլ (այժմ՝ Գյումրի), Նոր Բայազետ (այժմ՝ Գավառ) և Գորիս՝ 104 հգ. ընդհանուր բնակչությամբ։ Խորհրդային շրջանում, արդյունաբերության զարգացմամբ պայմանավորված, տեղի է ունեցել արագ քաղաքակենտրոնացում։ Ստեղծվել են նոր քաղաքներ և քաղաքատիպ ավաններ։ 1926-ին քաղաքային բնակչության տեսակարար կշիռը կազմել 119 %, 1940-ին՝ 30 %, 1959-ին՝ 50 %։ 1940-ական թթ-ի վերջերից սկսվել է գյուղերից բնակչության զգալի արտահոսք քաղաքային բնակավայրեր և Արարատյան դաշտի գյուղեր, որի հետևանքով ՀՀ գյուղ, բազմաթիվ բնակավայրերի բնակչության թիվը կտրուկ նվազել է, իսկ մի մասն էլ դադարել է գոյություն ունենալուց։

Մարդկային զարգացվածության գնահատական[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Համաձայն 2016թ. հրապարակված հետազոտության [9]

  • Հայաստանի մարդկային զարգացվածության ցուցանիշը (HDI) ցածր է քան բոլոր հարակից երկրներում
  • Անհավասարության գործակցը (Coefficient of human inequality) Հայաստանում ավելի ցածր է քան բոլոր հարակից երկրներում
  • Անհավասարությունը հաշվի առնող զարգացվածության ցուցցանիշը (inequality-adjusted HDI) Հայաստանում ավելի բարձր է քան բոլոր հարակից երկրներում:

Այսինքն միջին բնակչի զարգացվածության գնահատակը ավելի բարձր է, չնայած նրան որ երկրի ցուցանիշը ավելի ցածր է: Դա բացատրվում է ցածր անհավասարության գործաքցով: Այսինքն հարևան երկրների ցուցանիշները ավելի լավ են շատ փոքր քանակով բարեկեցիկ մարդկանց առկայության շնորհիվ:

Այլ միջազգային ուսումնասիրությունների արդյունքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2017 թ. Հայաստանը զբաղացնում էր 121-րդ տեղը համաձայն Երջանկության գնահատակնի: [10] Հայաստանի երջանկության գնահատակնը նվազել է 2005-2016 թթ. ժամանակահատվածում: [11]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է Հայաստան հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png


Նշումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 Մարդահամարի տվյալներ
  1. Հայաստանի ազգային ատլաս` հատոր Բ, Երևան, 2008։
  2. Աշխարհի ատլաս, Երևան, 2014։
  3. Հայաստանի ազգային ատլաս` հատոր Բ, Երևան, 2008։
  4. Աշխարհի ատլաս, Երևան, 2014։
  5. Հայաստանի ազգային ատլաս` հատոր Բ, Երևան, 2008։
  6. Աշխարհի ատլաս, Երևան, 2014։
  7. Հայաստանի ազգային ատլաս` հատոր Բ, Երևան, 2008։
  8. 8,0 8,1 «ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՍՈՑԻԱԼ-ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՎԻՃԱԿԸ 2017թ - Ժողովրդագրական իրավիճակը» 
  9. «HDI 2016 report» 
  10. «World Happiness Report 2017 – World Happiness Report»։ worldhappiness.report (en-US)։ Վերցված է 2018-01-07 
  11. «երջանկության գնահատականի փոփոխությնները Եվրոպայում 2005-2016 թթ.»