Հակաօքսիդանտ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Հակաօքսիդանտ գլյուտաթիոնի կառուցվածքը

Հակաօքսիդանտ, միացություններ, որոնք արգելակում են օքսիդացումը։

Օքսիդացումը քիմիական ռեակցիա է, որը կարող է բերել ազատ ռադիկալների առաջացման, դրանով իսկ սկիզբ տալով այնպիսի շղթայական ռեակցիաների, որոնք կարող են վնասել կենդանի բջիջներին։ Հակաօքսիդանտներն, օրինակ թիոլները կամ ասկորբինաթթուն (վիտամին C) խզում են այդ շղթայական ռեակցիաները։ Օքսիդային սթրեսը կարգավորելու համար բույսերը և կենդանիներն ունեն հակաօքսիդանտային բարդ համակարգեր, որոնք սինթեզվում են օրգանիզմում, ինչպես օրինակ՝ գլյուտաթիոնը և որոշ ֆերմենտներ (օր․՝ կատալազ կամ սուպերօքսիդ դիսմուտազ), կամ էլ օրգանիզմ են թափանցում սննդի հետ միասին, ինչպես վիտամին C-ն և վիտամին E-ն։

«Հակաօքսիդանտ» տերմինը մեծամասամբ կիրառվում է երկու իրարից խիստ տարբեր խմբերի նյութերի համար. արդյունաբերական քիմիական միացությունների, որոնք ավելացվում են արտադրանքին՝ օքսիդացումը կանխելու համար, և բնական ծագում ունեցող միացությունների, որոնք առկա են սննդի և հյուսվածքների կազմում։ Առաջին խմբի նյութերն՝ արդյունաբերական հակաօքսիդանտներն, ունեն բազմապիսի կիրառություններ․ սննդի և կոսմետիկայի կազմում գործում են որպես պահպանիչներ, իսկ վառելիքների կազմում՝ որպես օքսիդացման արգելակիչներ [1]։

Ցույց չի տրվել, որ հակաօքսիդանտային սննդային հավելումները լավացնում եմ մարդու առողջությունը կամ էլ արդյունավետ են հիվանդությունների կանխարգելման գործընթացում [2]։ Բետա - կարոտինի, վիատամին A-ի և վիտամին E-ի հավելումները չունեն դրական ազդեցություն մահացության աստիճանի[3][4] կամ քաղցկեղի ռիսկի վրա[5][6]։ Բացի դրանից, սելենով կամ վիտամին E-ով հավելումը չի նվազեցնում սրտանոթային հիվանդությունների առաջացման ռիսկը[7][8]։

Ազդեցությունը առողջության վրա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կապը սննդակարգի հետ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չնայած սննդակարգում վիտամինների որոշակի քանակությունն անհրաժեշտ է առողջ լինելու համար, մինչ օրս կան զգալի բանավեճեր այն մասին, թե արդյոք հակաօքսիդանտներով հարուստ սնունդը պաշտպանում է օրգանիզմը հիվանդություններից, թե ոչ։ Ավելին, եթե նրանք իրոք օգտակար են, ապա դեռ պարզ չէ, թե ո՞ր հակաօքսիդանտներն են օգտակար առողջության համար նորմալ սննդակարգում և որոնք նորմայից բարձր քանակություններում [9][10][11]։ Որոշ հեղինակներ բանավիճում են այն վարկածի շուրջ, որ հակաօքսիդանտային վիտամինները կարող են կանխարգելել քրոնիկ հիվանդությունները [9][12], այլ գիտնականներ պնդում են, որ այդ վարկածն ապացուցված չէ և մոլորեցնող է[13]։ Պոլիֆենոլները, որոնք in vitro պայմաններում ցուցաբերում են հակաօքսիդանտային ակտիվություն, ունեն անհայտ հակաօքսիանտային ակտիվություն in vivo պայմաններում՝ մարսողությունից հետո էքստենսիվ նյութափոխանակության և կլինիկական ապացույցների սակավության պատճառով [14]։

Փոխազդեցություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հակաօքսիդանտային ակտիվությամբ օժտված տարածված դեղանյութերը (և հավելումները) կարող են արդյունավետ կերպով փոխազդել որոշակի հակաքաղցկեղային դեղանյութերի և ճառագայթային թերապիայի հետ [15]։

Բացասական ազդեցություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մետաղ(չաշխատող հղում) - խելատացնող ֆիտաթթվի կառուվածքը

Համեմատաբար ուժեղ վերականգնող թթուները կարող են ունենալ հակասնուցող ազդեցություն, քանի որ աղիներում կարող են կապվել սննդային հանքանյութերի, ինչպես օրինակ երկաթի ու ցինկի, հետ և արգելակել նրանց ներծծումը աղիների էպիթելով[16]։ Որպես օրինակ կարող ենք ներկայացնել օքսալաթթուն, տանինները և ֆիտաթթուն, որոնք առավել մեծ քանակություններով պարունակվում են բուսական սննդում[17]։ Զարգացող երկրներում հազվադեպ չեն հանդիպում կալցիումի և երկաթի անբավարարությունները, քանի որ այնտեղ ավելի քիչ միս է օգտագործվում ու լոբու և բաղարջի հացահատիկային հացից ֆիտաթթվի մեծ սպառում կա։ Այնուամենայնիվ, ծլումը, թրջելը կամ մանրէների խմորումը տնային տնտեսության բոլոր ռազմավարություններն են, որոնք նվազեցնում են չզտված հացահատիկի ֆիտաթթվի և պոլիֆենոլների պարունակությունը։ Աղիներով երկաթի, ցինկի և կալցիումի կլանման աճ է նկատվել այն մեծահասակների մոտ, որոնք սնվել են դեֆիտինացված հացահատիկներից պատրաստված հացով, ի տարբերություն իրենց այն հարազատների, որոնք սնվել են առանց վերամշակման ենթարկված վերոնշյալ հացահատիկներով[18]։

Սնունդ Պարունակվող վերականգնող թթուն
Կակաոյի հատիկ և շոկոլադ, սպանախ, շաղգամ և խավարծիլ[19] Օքսալաթթու
Հացահատիկային ձավարեղեն, եգիպտացորեն, հատիկաընդեղեն[20] Ֆիտաթթու
Թեյ, լոբի, կաղամբ[19][21] Տանիններ

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «Automotive Fuels»։ Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry։ 2007։ ISBN 978-3-527-30673-2։ doi:10.1002/14356007.a16_719.pub2 
  2. «Antioxidants: In Depth» (անգլերեն)։ NCCIH։ June 2010։ Արխիվացված է օրիգինալից 25 August 2018-ին։ Վերցված է 20 June 2018 
  3. «Meta-regression analyses, meta-analyses, and trial sequential analyses of the effects of supplementation with beta-carotene, vitamin A, and vitamin E singly or in different combinations on all-cause mortality: do we have evidence for lack of harm?»։ PLOS ONE 8 (9): e74558։ 2013։ Bibcode:2013PLoSO...874558B։ PMC 3765487։ PMID 24040282։ doi:10.1371/journal.pone.0074558 
  4. «Vitamin E and all-cause mortality: a meta-analysis»։ Current Aging Science 4 (2): 158–70։ July 2011։ PMC 4030744։ PMID 21235492։ doi:10.2174/1874609811104020158 
  5. «Drugs for preventing lung cancer in healthy people»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews 10: CD002141։ 2012։ PMID 23076895։ doi:10.1002/14651858.CD002141.pub2 
  6. «Efficacy of antioxidant vitamins and selenium supplement in prostate cancer prevention: a meta-analysis of randomized controlled trials»։ Nutrition and Cancer 62 (6): 719–27։ 2010։ PMID 20661819։ doi:10.1080/01635581.2010.494335 
  7. «Selenium supplementation for the primary prevention of cardiovascular disease»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews 1 (1): CD009671։ 2013։ PMC 7433291 ։ PMID 23440843։ doi:10.1002/14651858.CD009671.pub2։ Արխիվացված է օրիգինալից 12 August 2017-ին։ Վերցված է 23 July 2018 
  8. «Effect of supplemental vitamin E for the prevention and treatment of cardiovascular disease»։ Journal of General Internal Medicine 19 (4): 380–9։ April 2004։ PMC 1492195։ PMID 15061748։ doi:10.1111/j.1525-1497.2004.30090.x 
  9. 9,0 9,1 «A review of the epidemiological evidence for the 'antioxidant hypothesis'»։ Public Health Nutrition 7 (3): 407–22։ May 2004։ PMID 15153272։ doi:10.1079/PHN2003543 
  10. «The key role of micronutrients»։ Clinical Nutrition 25 (1): 1–13։ February 2006։ PMID 16376462։ doi:10.1016/j.clnu.2005.11.006 
  11. «Micronutrients: dietary intake v. supplement use»։ The Proceedings of the Nutrition Society 64 (4): 543–53։ November 2005։ PMID 16313697։ doi:10.1079/PNS2005464 
  12. Food, Nutrition, Physical Activity, and the Prevention of Cancer: a Global Perspective Archived 2015-09-23 at the Wayback Machine.. World Cancer Research Fund (2007). 978-0-9722522-2-5.
  13. «Cancer chemoprevention: a radical perspective»։ Free Radical Biology & Medicine 45 (2): 97–110։ July 2008։ PMID 18454943։ doi:10.1016/j.freeradbiomed.2008.04.004 
  14. «Flavonoids»։ Linus Pauling Institute, Oregon State University, Corvallis։ 2016։ Վերցված է 24 July 2016 
  15. «Potential interactions of prescription and over-the-counter medications having antioxidant capabilities with radiation and chemotherapy»։ International Journal of Cancer 137 (11): 2525–33։ September 2014։ PMID 25220632։ doi:10.1002/ijc.29208 
  16. «Influence of vegetable protein sources on trace element and mineral bioavailability»։ The Journal of Nutrition 133 (9): 2973S–7S։ September 2003։ PMID 12949395։ doi:10.1093/jn/133.9.2973S 
  17. «Bioavailability of iron, zinc, and other trace minerals from vegetarian diets»։ The American Journal of Clinical Nutrition 78 (3 Suppl): 633S–639S։ September 2003։ PMID 12936958։ doi:10.1093/ajcn/78.3.633S 
  18. «Improving the bioavailability of nutrients in plant foods at the household level»։ The Proceedings of the Nutrition Society 65 (2): 160–8։ May 2006։ PMID 16672077։ doi:10.1079/PNS2006489 
  19. 19,0 19,1 «Effect of blanching on the content of antinutritional factors in selected vegetables»։ Plant Foods for Human Nutrition 47 (4): 361–7։ June 1995։ PMID 8577655։ doi:10.1007/BF01088275 
  20. «Bioavailability of minerals in legumes»։ The British Journal of Nutrition։ 88 Suppl 3 (Suppl 3): S281–5։ December 2002։ PMID 12498628։ doi:10.1079/BJN/2002718 
  21. «Overview of dietary flavonoids: nomenclature, occurrence and intake»։ The Journal of Nutrition 133 (10): 3248S–3254S։ October 2003։ PMID 14519822։ doi:10.1093/jn/133.10.3248S