Կրիպտոն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
36 ԲրոմԿրիպտոնՌուբիդիում
Ջրածին Հելիում Լիթիում Բերիլիում Բորр Ածխածին Ազոտ Թթվածին Ֆտոր Նեոն Նատրիում Մագնեզիում Ալյումին Սիլիցիում Ֆոսֆոր Ծծումբ Քլոր Արգոն Կալիում Կալցիում Սկանդիում Տիտան Վանադիում Քրոմ Մանգան Երկաթ Կոբալտ Նիկել Պղինձ Ցինկ Գալիում Գերմանիում Արսեն Սելեն Բրոմ Կրիպտոն Ռուբիդիում Ստրոնցիում Իտրիում Ցիրկոնիում Նիոբիում Մոլիբդեն Տեխնեցիում Ռութենիում Ռոդիում Պալադիում Արծաթ Կադմիում Ինդիում Անագ Ծարիր Թելուր Յոդ Քսենոն Ցեզիում Բարիում Լանթան Ցերիում Պրազեոդիում Նեոդիում Պրոմեթիում Սամարիում Եվրոպիում Գադոլինիում Տերբիում Դիսպրոզիում Հոլմիում Էրբիում Թուլիում Իտերբիում Լյուտեցիում Հաֆնիում Տանտալ Վոլֆրամ Ռենիում Օսմիում Իրիդիում Պլատին Ոսի Սնդիկ Թալիում Կապար Բիսմունտ Պոլոնիում Աստատ Ռադոն Ֆրանցիում Ռադիում Ակտինիում Թորիում Պրոտակտիում Ուրան Նեպտունիում Պլուտոնիում Ամերիցիում Կյուրիում Բերկլիում Կալիֆորնիում Էյնշտեյնիում Ֆերմիում Մենդելեևիում Նոբելիում Լոուրենցիում Ռեզերֆորդիում Դուբնիում Սիբորգիում Բորիում Հասիում Մեյտներիում Դարմշտադտիում Ռենտգենիում Կոպերնիցիում Ունունտրիում Ֆլերովիում Ունունպենտիում Լիվերմորիում Ունունսեպտիում ՈւնունօկտիումՔիմիական տարրերի պարբերական համակարգ
36Kr
Cubic-face-centered.svg
Electron shell 036 Krypton.svg
Պարզ նյութի արտաքին տեսք
Krypton discharge tube.jpg
Անգույն, անհոտ, անհամ, անհոտ իներտ գազ
Krypton Spectrum.jpg
Ատոմի հատկություններ
Անվանում, սիմվոլ, կարգաթիվ Կրիպտոն / Krypton (Kr), 36
Ատոմային զանգված
(մոլային զանգված)
83,798(2)[1] զ. ա. մ. (գ/մոլ)
Էլեկտրոնային կոնֆիգուրացիա [Ar] 3d10 4s2 4p6
Ատոմի շառավիղ (88)[2] պմ
Քիմիական հատկություններ
Կովալենտային շառավիղ 116 պմ
Վան-դեր-Վալսի շառավիղ ...
Իոնի շառավիղ 169 պմ
Էլեկտրաբացասականություն 3.0 [3] (Պոլինգի սանդղակ)
Էլեկտրոդային պոտենցիալ 0
Օքսիդացման աստիճաններ 2
Իոնիզացման էներգիա
(առաջին էլեկտրոն)
 1350,0(13,99) կՋ/մոլ (էՎ)
Պարզ նյութի թերմոդինամիկական հատկություններ
Խտություն (ս. պ.-ում) (հեղուկ, −153 °C-ում) 2,155 գ/սմ3, 0,003749 գ/սմ³
Հալման ջերմաստիճան 116,6 (-156,55 °C)
Եռման ջերմաստիճան 120,85 (-152,3 °C)
Մոլյար ջերմունակություն 20,79[4] Ջ/(Կ·մոլ)
Մոլային ծավալ 32,2 սմ³/մոլ
Պարզ նյութի բյուրեղացանց
Բյուրեղացանցի կառուցվածք Խորանարդ
Բյուրեղացանցի տվյալներ 5,638
Դեբայի ջերմաստիճան 72 Կ
Այլ հատկություններ
Ջերմահաղորդականություն (300 Կ) 0,0095 Վտ/(մ·Կ)
36
Կրիպտոն
Kr
83,80
3d104s24p6

Կրիպտոն (լատ.՝ Kryptonum, հուն.՝ κρυπτός՝ թաքուն, գաղտնի), Kr, պարբերական համակարգի 8-րդ խմբի քիմիական տարր։ Իներտ գազ է, կարգահամարը՝ 36, ատոմական զանգվածը՝ 83,80: Հիմնականում գտնվում է մթնոլորտում։

Բնականոն պայմաններում 1 մ3 օդը պարունակում է 1 սմ3 կրիպտոն։ Ունի 6 կայուն իզոտոպ, որոնցից գերակշռողը 84Kr է (56,90 %):

Պատմություն[խմբագրել]

Կրիպտոնը պարբերական համակարգում մտնում է իներտ գազերի խմբի մեջ։ Հայտնաբերել են անգլիացի քիմիկոսներ Ու. Ռամսեյը և Մ. Տրավերսը (1898)՝ հեղուկ օդի դժվար ցնդող ֆրակցիայի սպեկտրոսկոպիկ ուսումնասիրությամբ։

Անվան ծագում[խմբագրել]

հունարեն՝ κρυπτός թաքուն, գաղտնի։

Բնության մեջ[խմբագրել]

Մթնոլորտային օդում պարունակվում է 1,14·10-4%, ընդհանուր պաշարները՝ 5,3·1012 մ³: 1 մ³ օդում պարունակվում է մոտ 1 սմ³ կրիպտոն։

Ֆիզիկական հատկություններ[խմբագրել]

Կրիպտոն միատոմ գազ է՝ առանց գույնի և հոտի, խտությունը՝ 3,745 գ/լ (0°C, 760 մմ սնդիկին սյուն), հալման ջերմաստիճանը՝ -157,1 °C, եռմանը՝ -153,2 °C:

Քիմիական հատկություններ[խմբագրել]

Կրիպտոնը քիմիապես ինեևտ է։ Կրիպտոնի և ֆտորի փոխազդեցությունից (օրինակ, էլեկտրական աղեղում) ստացվում են KrF2 կամ KrF4 ֆտորիդները, որոնք կայուն են միայն ցածր ջերմաստիճանում։ Համեմատաբար վերջերս, ստացվել է առաջին կապով միացությունը՝ Kr-O (Kr(OTeF5)2)[5]:

KrF վրա Ba(OH)2 լուծույթով ազդելիս ստացվում է բարիումի կրիպտոնատ՝ BaKrCl: Իներտ այլ գազերի նման կրիպտոն առաջացնում է ներկալման միացություններ. Kr•6H2O, Kr•3C6HO5H և այլն[6]: Կրիպտոնը ստանում են օդից։

2003 թվականին Ֆինլանդիայում ֆոտոլիզի եղանակով ստացել են կրիպտոնի առաջին միացությունը C-Kr (HKrC≡CH - հիդրոկրիպտոացետիլեն)[7]:

Իզոտոպներ[խմբագրել]

Բնականոն պայմաններում 1 մ3 օդը պարունակում է 1 սմ3 կրիպտոն։ Ունի 6 կայուն իզոտոպ, որոնցից գերակշռողը 84Kr է (56,90 %)

Իզոտոպ կայունություն Սպին/Պարիտետ Տրոհում (en) Հաճախականություն %
69Kr 32 ms K = 100
70Kr 52 ms 0+ K = 100, β+p = 1,3
71Kr 64 ms 10,5 (K/β+), 8,6 (Kp) 5/2− K/β+ = 100, Kp = 5,2
72Kr 17,2 s 5,04 0+ K/β+ = 100
73Kr 27,0 s 6,67 (K/β+), 3,72 (Kp) 5/2− K/β+ = 100, Kp = 0,68
74Kr 11,50 min 3,14 0+ K/β+ = 100
75Kr 4,3 min 4,899 (5/2) + K/β+ = 100
76Kr 14,8 h 1,311 0+ K/β+ = 100
77Kr 74,4 min 3,063 5/2+ K/β+ = 100
78Kr 2,0 × 1021 a 2,868 0+ KEC 0,35
79Kr 35,04 h 1,626 1/2− K/β+ = 100
79m1Kr 50 s 0,130 7/2+ IT = 100
80Kr stabil 0+ 2,25
81Kr 2,29 × 105 a 0,281 7/2+ K = 100
81m1Kr 13,10 s 0,191 (IT), 0,472 (K) 1/2− IT = 99,9975, K = 2,5 × 10−3
82Kr stabil 0+ 11,6
83Kr stabil 9/2+ 11,5
83m1Kr 1,83 h 0,042 1/2− IT = 100
84Kr stabil 0+ 57,0
85Kr 10,756 a 0,687 9/2+ β = 100
85m1Kr 4,480 h 0,305 (IT), 0,992 (β) 1/2− IT = 21,4, β = 78,6
86Kr stabil 0+ 17,3
87Kr 76,3 min 3,887 5/2+ β = 100
88Kr 2,84 h 2,914 0+ β = 100
89Kr 3,15 min 4,990 (3/2+,5/2+) β = 100
90Kr 32,32 s 4,392 0+ β = 100
91Kr 8,57 s 6,440 (5/2+) β = 100
92Kr 1,840 s 5,987 (β), 0,889 (βn) 0+ β = 100, βn = 0,033
93Kr 1,286 s 8,60 (β), 2,68 (βn) (1/2+) β = 100, βn = 1,95
94Kr 0,20 s 7,3 (β), 3,4 (βn) 0+ β = 100, βn = 5,7
95Kr 0,78 s 9,8 1/2 β = 100
96Kr 80 ms 0+ β = 100, βn = 3,7
97Kr 63 ms β = 100, βn = 8,2
98Kr 46 ms 0+ β = 100, βn = 7
99Kr 40 ms 3/2+ β = 100, βn = 11
100Kr <300 ns 0+ β = 100, βn > 0

Կիրառություններ[խմբագրել]

Կիրառվում է էլեկտրավակուումային տեխնիկայում։ Կրիպտոնով նոսր գազափողակներում էլեկտրական պարպումն ուղեկցվում է սպիտակ լուսարձակմամբ։

Տես նաև[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Michael E. Wieser, Norman Holden, Tyler B. Coplen, John K. Böhlke, Michael Berglund, Willi A. Brand, Paul De Bièvre, Manfred Gröning, Robert D. Loss, Juris Meija, Takafumi Hirata, Thomas Prohaska, Ronny Schoenberg, Glenda O’Connor, Thomas Walczyk, Shige Yoneda, Xiang‑Kun Zhu. Atomic weights of the elements 2011 (IUPAC Technical Report) (en) // Pure and Applied Chemistry. — 2013. — Т. 85. — № 5. — С. 1047-1078. — doi:10.1351/PAC-REP-13-03-02
  2. «Size of krypton in several environments»։ www.webelements.com։ http://www.webelements.com/krypton/atom_sizes.html։ Վերցված է 2009-08-6։ 
  3. «Arsenic: electronegativities»։ WebElements։ http://www.webelements.com/arsenic/electronegativity.html։ Վերցված է 2010 թ․ օգոստոսի 5–ին։ 
  4. Редкол.:Кнунянц И. Л. (гл. ред.) Химическая энциклопедия: в 5 тт. — Москва: Советская энциклопедия, 1990. — Т. 2. — С. 523. — 671 с. — 100 000 экз.
  5. Four Decades of Fluorine Chemistry at McMaster. (անգլերեն)
  6. Успехи химии. — 1974. — Т. 43, № 12, стр. 2179
  7. A Gate to Organokrypton Chemistry: HKrCCH — J. Am. Chem. Soc., 2003, Volume 125, Issue 23, PP. 6876—6877. (անգլերեն)

Գրականություն[խմբագրել]

  • P. Häussinger, R. Glatthaar, W. Rhode, H. Kick, C. Benkmann, J. Weber, H.-J. Wunschel, V. Stenke, E. Leicht, H. Stenger: Noble Gases. In: Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry. Wiley-VCH, Weinheim 2006 (doi:10.1002/14356007.a17_485).
  • Eintrag zu Krypton. In: Römpp Online. Georg Thieme Verlag, abgerufen am 19. Juni 2014.
  • A. F. Holleman, E. Wiberg, N. Wiberg: Lehrbuch der Anorganischen Chemie. 102. Auflage. de Gruyter, Berlin 2007, ISBN 978-3-11-017770-1, S. 417–429.

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]