Կտրիճվորաց եղբայրություններ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Կտրիճվորաց եղբայրություններ, Եղբարց միաբանություններ, երիտասարդական կազմակերպություններ Հայաստանում և հայկական գաղութներում, XII — XIX դարերում։ Կազմավորվել են հավքագործակցության, փոխադարձ օգնության և օժանդակության հիման վրա՝ հայ երիտասարդությանը համախմբելու, միավորելու, նրանց աշխարհիկ ու հոգևոր դաստիարակությանը նպաստելու հիմնական նպատակով։ Ունեցել են նաև կիսառազմական բնույթ, երիտասարդությանը վարժեցրել են կարգ ու կանոնի, զինվորական գործին, որպեսզի անհրաժեշտության դեպքում մասնակցեն իրենց քաղաքների պաշտպանությանը, ուղեկցեն առևտրական քարավաններին։ Կտրիճվորաց եղբայրությունները հիմնականում միավորել են ավագ տարիքի պատանիներին և ամուրի երիտասարդներին։ Կտրճվորաց եղբայրությունների անդամների համար պարտադիր չի եղել առևտրի կամ արհեստի որևէ մասնաճյուղի հետ կապված լինելը։ Կտրճվորաց եղբայրությունները ունեցել են կանոնադրություն և դրամարկղ։ Ղեկավարել են ավագները, որոնք տարբեր տեղերում կրել են զանազան անվանումներ («գլուխ եղբայրության», «ավագ եղբայր», «պատանեկապետ», «վատահ», «պրեֆեկտ», «դիրեքդոր», «սթարշըյ», «սդարեսդա». ամենատարածվածը՝ «լքանկտավագ»)։ Հայաստանում Կտրճվորաց եղբայրություններ են եղել Անիում, Երզնկայում, Կարինում, Վանում, գաղթավայրերում՝ Սուլթանիեում (Իրան, XIV դ.), Կաֆայում (Ղրիմ, XIV դ.), լեհական տիրապետության տակ գտնված ուկրաինական մի շարք քաղաքներում (Կամենեց-Պոդոլսկ, XVI — XVII դդ., Լվով, Ցազլովեց, Ստանիսլավ, XVII ղ., Ռաշկով, Տիսմենիցա, XVIII դ.), Ռումինիայում (Ռաշ, Ռոման, Բոտոշան, Գեռլա, Եղիսաբեթուպոլիս, XVII—XIX դդ.) են։ Գոյություն է ունեցել նաև աղջիկների կամ օրիորդաց եղբայրություն (Գեռլա), որ գլխավորել է «ավագ քույր»-ը։ Պահպանվել են մի քանի Կտրճվորաց եղբայրությունների կանոնադրությունները (Երզնկայի՝ 1280, Ցազլովեցի՝ 1680, Բոտոշանի, Յաշի, Ռոմանի՝ 1690, վերամշակված՝ 1790, Գեռլայի, Եղիսաբեթուպոլսի, քաղվածաբար՝ նաև Ռաշկովի), որոնք արժեքավոր տեղեկություններ են պարունակում այդ կազմակերպությունների ներքին կառուցվածքի, նպատակների, առանձնահատկությունների, տարբեր վայրերում կրած փոփոխությունների, անդամների պարտականությունների, իրավունքների մասին են։ Ըստ Երզնկայի Կտրիճվորաց եղբայրության «Սահ մանք և կանոնք»-ի (կազմող՝ Հովհաննես Երզնկացի Պլուզ), կազմակերպության մեջ ընդգրկվել են արհեստներով և առևտրով զբաղվող ամուրի երիտասարդներ, որոնք կազմել են տասնյակներ՝ տասնապետի («տասին գլուխն») գլխավորությամբ։ Չորս տասնյակներից բաղկացած խումբը վարել է «քառասունին մեծն»։ Կազմակերպության ընդհանուր ղեկավարությունն իրականացրել են «գլխավոր եղբայրքն», որոնց ավագը կամ նախագահը կոչվել է «գլուխ եղբայրության»։ Ընկերության անդամները պարտավոր էին նյութապես օգնել կարիքավոր կտրիճներին (եղբայրներ), այցելել հիվանդներին, ցույց տալ բուժօգնություն, կազմակերպել մեռած եղբայրների թաղումը։ Կրտսեր անդամները պետք է ենթարկվեին ավագներին։ Կանոնադրությունը պարտադիր էր բոլորի համար, չենթարկվողները հեռացվում էին կազմակերպությունից։ Ըստ Ցազլովեցի Կտրիճվորաց եղբայրության կանոնադրության, ընկերության անդամ կարող էին լինել հիմնականում ամուրի երիտասարդները, որոնք ամուսնանալուց հետո մեկ տարի կարող էին մնալ կազմակերպության մեջ. հեռանալը կախված էր տվյալ անձի ցանկությունից։ Կազմակերպությունը կապված չի եղել արհեստի և առևտրի որևէ մասնաճյուղի հետ։ Ունեցել է գանձանակ՝ գոյացած անդամավճարներից ու զանցանքների համար գանձվող տուգանքներից։ Դա, փաստորեն, փոխօգնության դրամարկղ էր։ Կազմակերպությունը գլխավորել են ավագները, իսկ ընդհանուր ղեկավարն էր գաղութի վոյթը։ Ընկերությունը նույնպես կիսազինվորական կազմակերպության տեսք է ունեցել, նրա խնդիրների մեջ ևս մտել են երիտասարդների կրոնահասարակական դաստիարակությունը, կարգ ու կանոնի վարժեցնելը, հրամանատար-ավագների կարգադրություններին ենթարկվելը։ Կարգը խախտողները պատժվել են տուգանքով կամ բանտարկությամբ։ Ժողովների ժամանակ հարցերը լուծվել են քվեարկությամբtԱրշավներին կտրիճները մասնակցելու էին նաև իրենց ձիերով, չունեցողներին ձիեր էին տրվում կազմակերպության միջոցների հաշվին։ Կտրիճները մասնակցելու էին եկեղեցիների նորոգմանը։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվել եկեղեցական ծեսերին կազմակերպված մասնակցելու հարցին։ Ռումինահայ Կտրճվորաց եղբայրությունների կանոնադրությունը, որը հաստատվել է Հայոց կաթողիկոս Եղիազար Ա Այնթափցին, մշակել է Ստեփանոս Ռոշքան՝ օգտվելով լեհահայ կանոնադրություններից։

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 670 CC-BY-SA-icon-80x15.png