Կոստանդնուպոլիս (արեւմտահայերէն)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Կոստանդնուպոլիսը Բիւզանդական շրջանին մանրամասն քարտեզ.
Bizansist touchup.jpg

Կոստանդնուպոլիս[1] (յունարէն՝ Κωνσταντινούπολις Կոնստանդինուպոլիս, ἡ Πόλις ի Պոլիս լատիներէն՝ Constantinopolis, պուլկարերէն՝ Цариград Ցարիկրատ), քաղաք, որ ժամանակին հանդիսացած է Հռոմէական կայսրութեան մայրաքաղաքը (330395 թթ․), Բիւզանդիոյ մայրաքաղաքը (3951204 թթ․ եւ 12611453 թթ․), կարճ ժամանակաւ մը Լատինական կայսրութեան մայրաքաղաքը (12041261 թթ․) եւ Օսմանեան կայսրութեան մայրաքաղաքը (14531922 թթ․)։
Հայերը Կոնստանդնուպոլսոյ մէջ բնակութիւն հաստատած են Բիւզանդական կայսրութեան կազմաւորումին սկիզբէն։ Անոնք հիմնականը զինուորականներ, վաճառականներ, ճարտարապետներ կամ ուսումնառութեան եկած երիտասարդներ էին։ Հայերու թիւը ստուարացած էր, երբ 9-էն 11րդ դարերը Բիւզանդիոյ գահին տիրած էր հայերու մակեդոնական հարստութիւնը։
1453-ին Կոստանդնուպոլիսը գրավելէն ետք Մեհմեդ Բ սուլթանը ի հակակշիռ յոյներու մեծ թվով հայ եւ հրեա շինարար վարպետներ վերաբնակեցրեցաւ քաղաքը։ 1461 թուականին Կոստանդնուպոլսում հաստատուեցաւ Հայոց պատրիարքարան Յովակիմ Բրուսացի եպիսկոպոսի գլխաւորութեամբ, անորը շնորհուեցաւ այն նոյն իրաւասութիւնները, որ ունեցած էր Յունաց Տիեզերական պատրիարքը։

  • Հայերը նոյնպէս քաղաքը կը կոչէին՝ Պոլիս, ինչպէս յոյները եւ յաճախ կը գրէին՝ Կ.Պոլիս:
  • 1930 թուականէն քաղաքը կոչուի Իսթանպուլ (թրքերէն՝ Istanbul):

Հիմնադրումին օրէն մինչեւ 13րդ դարը Կոստանդնուպոլիսը Եւրոպայի ամենէ մեծ եւ հարուստ քաղաքը եղած է[2] եւ կարեւոր դեր խաղացած է քրիստոնէութեան տարածման գործին մէջ որպէս Կոստանդնուպոլսոյ Պատրիարքարանի նստավայր: 15րդ դարուն իր մարզերու մեծ մասը վերջնական կորսցնելէ ետք Բիւզանդական կայսրութիւնը փոքրացաւ մինչեւ Կոստանդնուպոլիսը եւ իր շրջակայքը, որոնց մէջ էին Մորեան՝ Յունաստանի մէջ եւ բուն քաղաքը, որն, ի վերջոյ, նուաճեցան օսմանցիները 1453-ին երկարատեւ պաշարումէն ետք: 1453 թուականին, երկար եւ դաժան կռիւներէ ետք, գրաւուեցաւ օսման թուրքերու կողմէ։ Կռիւներէն ետք քաղաքը՝ մեծ մասամբ, աւերուեցաւ։

Պատմութիւն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիմնումը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մեծն Կոստանդիանոսը քաղաքը կը նուիրաբերէ Աստուծամայրը: Խճանկար պատկեր մը Սբ. Սոֆիա տաճարին ներսը:

Կոստանդնուպոլիսը 324 թուականին հիմնադրած է Մեծն Կոստանդիանոս Ա (272-337 Ք.յ.) Հռովմի կայսրը, արդէն գոյութիւն ունեցող Բիւզանդիոն քաղքին տեղը, որ հիմնած էին Մեկարայ քաղաք-պետութենէ եկած յոյն գաղութարարները շուրջ Ք.ա. 657-ին:
Մինչեւ Ք.ա. 512-ը, երբ ան զաւթեցաւ Դարէհ Ա-ն Բիւզանդիոնը անկախ քաղաք-պետութիւն մը եղած էր: Պարսիկներու տիրապետութիւնը աւարտուեցաւ Ք.ա. 478-ին, երբ սպարտացի զօրավար Պաւսանիասը գրաւեցաւ քաղաքը: Մօտ Ք.ա. 150-ին Բիւզանդիոնը մտաւ Հռովմի կայսրութեան կազմին մէջ:
Կոստանդիանոս Ա կայսեր կողմէ Կոստադնուպոլիսին հիմնադրումը ունեցաւ բացառիկ նշանակութիւն անորով, որ ատիկա հանդիսացաւ տեսակ մը բաժանարար գիծ հին եւ միջնադարեան ժամանակաշրջաններու: Որպէս ատանկ սահման, սակայն, կրնայ համարուիլ նաեւ այլ տարեթիւ մը երբ 392-ին գահակալեցաւ Թեոդոսիոս Ա-ն որպես ամբողջապէս քրիստոնեական կայսրութեան առաջին կայսր:[3]
Քաղաքը հիմնումէն ետք սկսաւ արագ ընդարձակուիլ եւ կէս դարէ ետք Թէօդոսիոս կայսեր օրոք շինուեցաւ քաղաքը արեւմտեան կողմէ պաշտպանող երկրորդ պարիսպը:

Յուստինինոսի Ժամանակները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պատերազմների մէջ յաջողութիւններ ձեռք բերած Յուստինիանոս Ա (527-565) կայսրը հայտնի էր իր բարեփոխումներով եւ կատարած աշխատանքներով: Հռովմի օրինակով ան կառուցեց ձիարշաւարան մը, որը ժամանակի ընթացքին ստացաւ կարեւոր քաղաքական նշանակութիւն: Հոն ժողովուրդը կը կրնար իր հաւանութիւնը արտայայտիլ կայսեր հանհէպ, բացայայտորեն քննադատիլ իշխանութիւնները եւ նոյնիսկ պահանջիլ անցանկալի նախարարներու հրաժարականը: Յուստինիանոսի օրոք քաղաքացիական կարգը քաղաքական հարցի վերածուած էր:
Յուստինիանոսի իշխանութեան տարիներուն Կոստանդնուպոլսի բնակչութիւնը հասած էր 500 000 մարդու[4] Սակայն, ընկերվարական կառուցուածքը խախտուեցաւ 541-542 թուականներու միջեւ, երբ Յուստինիանոսի ժանտախտինի հետեւանքով ոչնչացաւ քաղքին բնակիչներու համարեա թէ 40%-ը:[5]

Փորձութիւններու Ժամանակաշրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խաչակիրներու մուտքը Կոստանդնուպոլիս Էժեն Տելաքրուա (Eugène Delacroix), 1840

7րդ դարուն աւարները եւ այնուհետեւ՝ պուլկարները զաւթեցան Պալքաններու մեծ մասը, փորձեր ընելով գրոհել Կոստանդնուպոլիսը արեւմուտքէն: Նոյն ատենը պարթեւական Սասանեանները արեւելքէն թափանցեցին Անատոլիա: 626-ին պաշարումը յաղթահարելէն ետք Հէրակլիոս կայսրը արշաւեցաւ դէպի Պարսկաստան եւ կարճ ժամանակէն ետք վերականգնեցաւ նախկին կարգավիճակը: Սակայն, յետոյ պատահեցան նօր պաշարումներ արաբներու արշաւանքներուն ատենը՝ առաջինը 624-678 եւ երկրորդը 717-718 թուականներուն: Սա ընթացքին Թեոդոսիոսի պարիսպը քաղաքը անառիկ կը պահէր ցամաքին կողմէ, իսկ նոր ստեղծուած «յունական կրակ» անուանումով յայտնի վառուցիկ նիւթը թոյլ տուաւ բիւզանդական տորմիղը աւերիլ արաբներու նաւերը եւ քաղաքը պահել անառիկ: Երկրորդ պաշարումին ատենը պուլկարներու Թերուել խանը ցոյց տուաւ վճռական օգնութիւն մը եւ մեծ մասամբ ատոր շնորհիւ քաղաքը փրկուեցաւ: Ան ստացաւ «Եւրոպայի փրկիչ» անունը:[6]

Մակեդոնեաններու Եւ Կոմնենոսներու Ժամանակաշրջանը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բիւզանդիոյ եւ անոր հետ միասին՝ Կոստանդնուպոլսոյ երկրորդ մեծագոյն բարգաւաճումը եղաւ Մակեդոնական (Հայկական) հարստութեան իշխանութեան հետ: (856—1071) Բարսէղ Բ կայսրը խոշոր հաղթանակներ տարաւ հիմնական թշնամիներու՝ արաբներու եւ պուլկարներուն դէմ, որուն համար նոյնիսկ Պուլկարասպան անունը ստացած էր: Իրենց զարգացումը սկսան գիտութիւնը, նկարչութիւնը, որուն հիմնական ուղղութիւնը որմնանկարչութիւնը եւ սրբապատկերներն էին եւ գրականութիւնը: Բարեփոխումներէ ետք դեռեւս 425-ին Թէօդոսիոս Բ-ի կողմէ հիմնադրուած Կոստանդնուպոլսոյ Բարձրագոյն Դպրոցը դարձաւ իր տեսակին մէջ Եւրոպայի առաջին համալսարանը:
Կը սկսուի առաքելական գործունէութիւնը, առաւելապէս՝ սլավոններու շրջանը, որպէս օրինակ կը ծառայէ Կիւրէղի եւ Մէթոտիոսի գործունէութիւնը: Հռովմի պապի եւ Պոլսոյ պատրիարքի անհամաձայնութեան հետեւանքով 1054 թուականին քրիստոնէական աշխարհը բաժանուեցաւ եւ Կոստանդնուպոլիսը դարձաւ ուղղափառութեան կեդրոն:
Քանի որ կայսրութիւնն այլեւս Յուստինիանոսի կամ Հէրաքլեսի ժամանակների պէս մեծ չէր եւ հոն կար ոչ մէկ քաղաք՝ Կոստանդնուպոլիսին հետ համեմատելի: Այդ ատենը Կոստանդնուպոլիսը Բիւզանդիոյ կեանքին բոլոր բնագաւառները կը խաղար հիմնարար դէր: 1071 թուականէն, երբ սկսեցան սէլճուկ թուրքերու արշաւանքները, Պոլիսը նօրեն ընկղմուեցաւ խաւարին մէջ:
Կոմնենոսներու հարստութեան տիրապետութեան ժամանակները (1081—1185) Կոստանդնուպոլիսը կը վերապրէ իր վերջին բարգաւաճումը, որ նոյնը չէր եղած, ինչպէս Յուստինիանոսի եւ Մակեդոնեաններու ժամանակները: 11րդ եւ 12րդ դարերուն առեւտրական տիրապետութիւնն իրենց ձեռքը կ'առնեն ճէնովացիները եւ վենետիկցիները եւ կը հաստատուեն Գալաթայի մէջ:

Անկում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սբ.Սոփիոյ տաճարը

1204 ապրիլ 13ին Կոստանդնուպոլիսը կը գրաւեն խաչակիրներու Չորրորդ արշաւանքի ասպետները, ան կը հրդեհէն եւ համարեա թէ հիմնովին կ'աւերէն: Քաղաքը կը դառնայ խաչակիրներու Լատինական կայսրութեան մայրաքաղաքը, որուն մէջ տնտեսական առաւելութիւնը կ'անցնէ վենետիկցիներուն: 1261-ին ճենովացիների օգնութեամբ բիւզանդացիները ետ կը գրաւեն քաղաքը եւ իշխանութիւնը կ'անցնէ բիւզանդական Պալէօլոկներու հարստութեանը:
Մինչեւ 14րդ դարու կէսը Կոստանդնուպոլիսը կը մնար խոշոր առեւտրական կեդրոն, այնուհետեւ աստիճանաբար սկսաւ դատարկուիլ, քաղաքին մէջ տնտեսական հիմնական դիրքերը կ'առնին վենետիկցիները եւ ճենովացիները:
Այդ ատենները օսմանցի թուրքերը քանի մը փորձեր ըրած էին Կոստանդնուպոլիսը տիրանալու: Մեհմեթ Նուաճողին կողմէ 1452-ին Ռումէլի ամրոցը շինելէն ետք քաղաքի գալիքը վճռուած էր եւ 1453 մայիս 29ին երկարատեւ պաշարումէն ետք Կոստանդնուպոլիսը յանձնուեցաւ: Ան դարձաւ նոր ուժեղ պետութեան մը՝ Օսմանական կայսրութեան մայրաքաղաքը:

Կոստանդնուպոլիսը 19րդ դարու վերջին

Օսմանական Կայսրութեան Ժամանակաշրջանը՝ 1453-1922[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քրիստոնեական Ուղղափառ Եկեղեցին այլեւս կը գտնուէր օսմանցիներու վերհսկողութեան ներքոյ: Մեհմեթ Բ-ի ներկայիս յայտնի Թօփքափիի դարբասով Կոստանդնուպոլիս վերջնական մուտք գործելէն ետք ան անմիջապէս քշեց իր ձին դէպի Սբ.Սոփիա, ուր հրամայեց իր զինուորներուն դադրեցնիլ մարմարները ջարդելը եւ բաւարարուիլ աւարով եւ գերիներով, «ասիկա իրեն կը պատկանի:»[7] Ան հրամայեցաւ, որ իմամ մը գայ հոս ազան երգելու եւ սա ուղղափառ տաճարը դարձնելու մուսլիմներու մզկիթ՝[7][8] հաստատելով իսլամական տիրապետութիւնը Կոստանդնուպոլսոյ մէջ:
Մեհմեթի գլխաւոր գործը եղաւ քաղաքի պաշտպանական կառոյցները վերակառուցումը եւ բնակչութեան վերափոխումը: Շինարարութիւններն սկսան անմիջապէս քաղաքը գրաւելէն ետք, որն իր մէջ կը ներառեր պարիսպներու նորոգումը, միջնաբերդի եւ նոր պալատի կառուցումը:[9] Մեհմեթը հրաման արձակեցաւ կայսրութիւնով մէկ, որ մուսլիմները, քրիստոնեաները եւ հրեաները պիտի բնակեցնեն քաղաքը:[9] Ամբողջ օսմանական կայսրութենէ գերեվարածներ եւ տեղահանուածներ ուղարկուեցան Կոստանդնուպոլիս: Սա մարդիկը թուրքերէն կոչուեցան "Sürgün" ([սիւրկիւն] յունարէն՝ σουργουνιδες).

Կարեւոր Իրադարձութիւններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Կոստադնուպոլիսը առաջին եւրոպական քաղաքը եղած է, որուն մէջ 321-էն սկսած Կոստանդիանոս Ա կայսեր հրահանգով կիրակի օրը սկսաւ պահուիլ որպէս հանգիստի օր:

Տե՛ս նաեւ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանօթագրութիւններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Հովհաննես Բարսեղյան (2006). «Աշխարհագրական անունների հայերեն տառադարձության մասին որոշում». Տերմինաբանական և ուղղագրական տեղեկատու. Երևան: 9-րդ հրաշալիք. էջ 51. ISBN 99941-56-03-9. http://issuu.com/5420/docs/texekatu?e=3902245/2725897. 
  2. Pounds, Norman John Greville. An Historical Geography of Europe, 1500–1840, p. 124. CUP Archive, 1979. ISBN 0-521-22379-2.
  3. Նորման Տէյվիս, Եւրոպա.Պատմութիւն http://www.istorija.senamiescio-g.lt/Naudinga/Knygos/Norman.Davies.-.Europa.Istorija.2008.LT.pdf էջ 226 (լիթուաներէն) Վերցուած է 2016 Յունիս 01ին
  4. Early Medieval and Byzantine Civilization: Constantine to Crusades, Dr. Kenneth W. Harl.
  5. Past pandemics that ravaged Europe, BBC News, November 7, 2005.
  6. «Exposition, Dedicated to Khan Tervel»։ Programata 
  7. 7,0 7,1 Mansel, Philip. Constantinople: City of the World's Desire. Penguin History Travel, ISBN 0-14-026246-6. Page 1.
  8. Lewis, Bernard. Istanbul and the Civilization if the Ottoman Empire. 1, University of Oklahoma Press, 1963. p. 6
  9. 9,0 9,1 Inalcik, Halil. “The Policy of Mehmed II toward the Greek Population of Istanbul and the Byzantine Buildings of the City.” Dumbarton Oaks Papers 23, (1969): 229–249. p. 236