Jump to content

Կոմոդյան վարան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Կոմոդյան վարան
Կոմոդյան վարան
Կոմոդյան վարան
Դասակարգում
Թագավորություն  Կենդանիներ (Animalia)
Տիպ/Բաժին Քորդավորներ (Chordata)
Ենթատիպ Ողնաշարավորներ (Vertebrata)
Դաս Սողուններ (Reptilia)
Կարգ Թեփուկավորներ (Squamata)
Ընտանիք Վարաններ (Varanidae)
Ցեղ Վարան (Varanus)
Տեսակ Կոմոդյան վարան (V. komodoensis)
Միջազգային անվանում
Varanus komodoensis
Տարածվածություն և պահպանություն
Հատուկ պահպանության կարգավիճակ՝
Տաքսոնի տարածվածությունը
Տաքսոնի տարածվածությունը

Կոմոդյան վարան, կամ հսկա ինդոնեզական վարան[1], կամ Կոմոդյան վիշապ (լատիներեն՝ Varanus komodoensis)՝ վարանների ընտանիքին պատկանող մողեսների տեսակ։ Ներկայումս այս տեսակը տարածված է Ինդոնեզիայի Կոմոդո, Ռինչա, Ֆլորես և Գիլի-Մոտանգ կղզիներում, թեև նախկինում ունեցել է ավելի լայն տարածում․ մասնավորապես՝ բնակվել է նաև Ավստրալիայում և Ճավայում։ Կղզիների բնիկները նրան անվանում են օրա կամ բուայա դարատ («ցամաքային կոկորդիլոս»)[2]։

Կոմոդյան վարանը ներկայում գոյություն ունեցող ամենամեծ մողեսն է և թեփուկավորների կարգի ամենածանր ժամանակակից ներկայացուցիչը․ այս տեսակի առանձին առանձնյակները կարող են աճել մինչև ավելի քան 4 մետր երկարությամբ և կշռել ավելի քան 130 կիլոգրամ։ Այն Ավստրալիայում առաջացած հսկա վարանների առանձին էվոլյուցիոն ճյուղի ներկայացուցիչ է, այլ ոչ թե մեկուսացված կղզիներում ձևավորված յուրահատուկ էվոլյուցիոն արդյունք։ Ավստրալիայում հայտնաբերված կոմոդյան վարանների ամենահին բրածո մնացորդների տարիքը գերազանցում է 3,8 միլիոն տարին։ Ֆլորես կղզի այս տեսակը հասել է մոտ 900 հազար տարի առաջ՝ խուսափելով այն ոչնչացումից։

Կոմոդյան վարանները գագաթային գիշատիչներ են և ներկայումս, բացի մարդկանցից, ցանցավոր պիթոններից և վայրենացած շներից, չեն համատեղվում այլ խոշոր ցամաքային գիշատիչների հետ։ Երիտասարդ վարանները վարում են ծառաբնակ կենսակերպ և ունեն շատ բազմազան սննդակարգ։ Հասուն կոմոդյան վարանների սննդի հիմնական մասը կազմում են խոշոր սմբակավոր կաթնասունները, սակայն նրանք սնվում են նաև այլ որսով, այդ թվում՝ լեշով և նույնիսկ իրենց ցեղակիցներով։ Նախկինում տարածված է եղել այն առասպելը, թե կոմոդյան վարանների բերանի խոռոչում կուտակվում են մեծ քանակությամբ հիվանդածին բակտերիաներ, որոնք կծած զոհի մոտ արյան վարակ են առաջացնում։ Սակայն ներկայումս այդ պնդումը, որը հիմնված է ոչ հավաստի դիտարկումների վրա, համարվում է սխալ։ Կոմոդյան վարանի բերանի խոռոչում հիվանդածին միկրոօրգանիզմներն ավելի շատ չեն, քան մյուս խոշոր գիշատիչների մոտ, և նրանք մանրակրկիտ կերպով մաքուր են պահում իրենց բերանը։ Փոխարենը, վերջերս պարզվել է, որ կոմոդյան վարանն ունի թունագեղձեր, որոնք արտադրում են թունավոր սպիտակուցներ։ Սակայն դրանց դերը զոհին սպանելու գործընթացում նույնպես վիճարկվում է և լավագույն դեպքում համարվում է աննշան։ Կոմոդյան վարանն ունի անատոմիական առանձնահատուկ կառուցվածքով գանգ և սղոցաձև ատամներ, որոնք հիշեցնում են գիշատիչ դինոզավրերի ատամները և ծառայում են որպես արդյունավետ կտրող գործիք։ Վարանը կարող է սպանել իրենից ավելի քան 10-15 անգամ ծանր կենդանու՝ նախ կտրելով նրա ոտքերի ջլերը, ապա կծելով պարանոցը կամ որովայնի ստորին հատվածը։ Երբեմն արձանագրվել են նաև մարդկանց վրա հարձակումներ։ Կոմոդյան վարաններն ունեն բարձր իմունիտետ, որը կանխում է վերքերի վարակումը։

Զուգավորումը տեղի է ունենում մայիսից օգոստոս, իսկ ձվերը դրվում են սեպտեմբերին։ Կոմոդյան վարանի բազմացման տեմպերը դանդաղ են․ էգը դնում է մինչև 20 ձու՝ իր կամ թռչունների կառուցած բնում, որից հետո, ի տարբերություն շատ այլ վարանների, խնամքով պահպանում է դրանք։ Ձվերը զարգանում են յոթից ութ ամիս և ձագերը դուրս են գալիս ապրիլին։ Կոմոդյան վարանները սեռահասուն են դառնում 8-9 տարեկանում, իսկ նրանց կյանքի տևողությունը գերազանցում է 30 տարին։

Կոմոդյան վարաններն առաջին անգամ արևմտյան գիտնականների կողմից նկարագրվել են 1910 թվականին։ Նրանց հսկայական չափերն ու վտանգավոր համբավը դարձրել են կենդանաբանական այգիների ամենահայտնի ցուցանմուշներից մեկը։ Բնության մեջ տեսակի տարածման սահմանները զգալիորեն կրճատվել են մարդու գործունեության հետևանքով, ինչի պատճառով այն ԲՊՄՄ-ի Կարմիր ցուցակում ընդգրկվել է «Խոցելի» կարգավիճակով։ Կոմոդյան վարանները պաշտպանվում են Ինդոնեզիայի օրենսդրությամբ, իսկ դրանց պահպանության նպատակով ստեղծվել է Կոմոդոյի ազգային պարկը։

Էվոլյուցիա

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Երիտասարդ վարան Բրոնքսի կենդանաբանական այգում

Կոմոդյան վարանի էվոլյուցիոն զարգացումը սկսվել է վարանների ցեղի առաջացմամբ, որը, համաձայն ժամանակակից հետազոտությունների, ծագել է Ասիայում մոտ 40 միլիոն տարի առաջ և հետագայում տարածվել Ավստրալիա։ Մոտավորապես 15 միլիոն տարի առաջ Ավստրալիայի և Հարավարևելյան Ասիայի միջև տեղի ունեցած տեկտոնական բախման հետևանքով վարանները կարողացել են բնակեցնել այն տարածքները, որոնց բարձունքները հետագայում դարձել են Ինդոնեզական արշիպելագը, ինչպես նաև հաստատվել են այնպիսի կղզիներում, ինչպիսին հեռավոր Թիմորն է։

Ավելի վաղ սխալմամբ համարվում է, որ կոմոդյան վարանը ձևավորվել է որպես կղզային գիշատիչ։ Սակայն ներկայումս հաստատվել է, որ այս տեսակը ծագում է Ավստրալիայից։ Կոմոդյան վարանը պլեյստոցենի դարաշրջանում, մոտ 4 միլիոն տարի առաջ, առանձնացել է իր ավստրալական նախնուց։ Քվինսլենդում հայտնաբերված կոմոդյան վարանների բրածո մնացորդները վկայում են, որ այս տեսակը երկար ժամանակ գոյություն է ունեցել Ավստրալիայում, նախքան Ինդոնեզիա հասնելը[3][4]։ Վերջին սառցե դարաշրջանի ընթացքում ծովի մակարդակի իջեցումը բացահայտել է ցամաքի լայն տարածքներ, ինչը կոմոդյան վարաններին հնարավորություն է տվել բնակեցնել իրենց ներկայիս կենսավայրերը։ Ըստ ամենայնի, նրանք հասել են Ֆլորես կղզի մոտ 900 հազար տարի առաջ, սակայն ծովի մակարդակի հետագա բարձրացումը, հակառակը, մեկուսացրել է նրանց առանձին պոպուլյացիաները կղզիներում։ Այսպիսի տարածումն ու դրան հաջորդած մեկուսացումը փրկել են տեսակը ավստրալական մեգաֆաունայի զանգվածային ոչնչացումից։

Կոմոդյան վարանի ամենամոտ ազգակիցներն են Ավստրալիայում պլեյստոցենի ժամանակաշրջանում գոյություն ունեցած մեգալանիան (Megalania), մայրցամաքային Ասիայի հայտնի սիվալենսիս վարանը (Varanus sivalensis), ինչպես նաև Թիմորի և Ավստրալիայի միջին հայտնի, դեռևս չնկարագրված հսկա վարանը։ Այս չորս տեսակները կազմում են հսկա մակրոգիշատիչ վարանների առանձին ցեղ, որը ծաղկել է Ավստրալիայում և Ասիայում մինչև պլեյստոցենի վերջում կլիմայական փոփոխությունների հետևանքով դրանց անհետացումը[5][6]։

Տարածվածություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ներկայումս կոմոդյան վարանները բնակվում են Ինդոնեզիայի մի քանի կղզիներում՝ Կոմոդոյում (մոտ 1700 առանձնյակ), Ռինչայում (մոտ 1300 առանձնյակ), Գիլի-Մոտանգում (մոտ 100 առանձնյակ) և Ֆլորեսում (մոտ 2000 առանձնյակ, որոնք մարդու գործունեության հետևանքով դուրս են մղվել դեպի ափամերձ տարածքներ)։ Այս կղզիները գտնվում են Փոքր Զոնդյան կղզիների խմբում[7]։

Հետազոտողների տվյալներով՝ պլեյստոցենի ժամանակաշրջանում կոմոդյան վարանները բնակվել են նաև Ճավա կղզում, որն այն ժամանակ մայրցամաքային Ասիայի մաս է կազմել։ Միևնույն ժամանակ, կոմոդյան վարանի պատմական հայրենիքը համարվում է Ավստրալիան, որտեղ ձևավորվել և զարգացել է այս տեսակը, իսկ մոտ 900 հազար տարի առաջ այնտեղից տարածվել է դեպի հարակից կղզիներ[8]։

Արտաքին տեսք

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Ժամանակակից Կոմոդո վիշապի գանգը և այս տեսակի տարեց առանձնյակների բրածո մնացորդները։

Հասուն կոմոդյան վարանների գունավորումը մուգ դարչնագույն է՝ սովորաբար մանր դեղնավուն բծերով և կետերով։ Նրանց մաշկը ամրացված է փոքր օստեոդերմներով (ոսկրային թիթեղիկներով)։ Երիտասարդ առանձնյակներն ունեն ավելի վառ գունավորում․ մեջքի վրա շարքերով դասավորված են կարմրանարնջագույն և դեղնավուն ակնանման բծեր, որոնք պարանոցի և պոչի վրա միաձուլվում են շերտերի։

Կոմոդյան վարանի ատամները պլևրոդոնտ են․ ատամների պսակները խիստ սեղմված են կողքերից և առջևի ու հետևի եզրերին ունեն հավասարաչափ սղոցաձև կտրվածքներ (զիֆոդոնտիա)։ Այսպիսի ատամները հարմարեցված են խոշոր որսը սպանելու և այն մսի առանձին կտորների բաժանելու համար[9]։

Չափեր

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ամերիկացի կենսաբան Ուոլտեր Աուֆենբերգի ուսումնասիրությունների համաձայն՝ հասուն կոմոդյան վարանների մարմնի երկարությունը սովորաբար կազմում է 2,25-2,6 մետր, իսկ զանգվածը՝ 35-59 կիլոգրամ (12 առանձնյակներից կազմված ընտրանքի հիման վրա)[2]։ Արուները զգալիորեն խոշոր են էգերից և որոշ դեպքերում կարող են հասնել առնվազն 3 մետր երկարության ու կշռել ավելի քան 70 կիլոգրամ։

Ըստ Գինեսի ռեկորդների գրքի, հասուն արու կոմոդյան վարանների զանգվածը կազմում է 79-91 կիլոգրամ՝ 2,59 մետր երկարության դեպքում, մինչդեռ էգերը կշռում են 68-73 կիլոգրամ՝ 2,29 մետր երկարությամբ[10]։ Սակայն այս տվյալներում կարող է հաշվառված լինել նաև ստամոքսի պարունակությունը, որի զանգվածը կերակրվելուց հետո հասուն վարանների մոտ կարող է հասնել կամ նույնիսկ գերազանցել 20 կիլոգրամը։

Կոմոդո կղզու Լոհ Լիանգ ազգային պարկում ճշգրիտ չափվել է 304 սանտիմետր երկարությամբ (քթի ծայրից մինչև կլոակա՝ 154,05 սանտիմետր) և 81,5 կիլոգրամ զանգվածով վարան՝ առանց ստամոքսի պարունակությունը հաշվառելու[11]։

Գերության պայմաններում այս մողեսները կարող են հասնել նույնիսկ ավելի մեծ չափերի։ Ամենախոշոր հայտնի առանձնյակը, որի վերաբերյալ առկա են հավաստի տվյալներ, պահվել է Սենթ Լուիսի կենդանաբանական այգում․ նրա երկարությունը կազմել է 3,13 մետր, իսկ զանգվածը՝ 166 կիլոգրամ[6]։ Պոչի երկարությունը կազմում է մարմնի ընդհանուր երկարության մոտավորապես կեսը։

Հասուն առանձնյակ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Կոմոդո վիշապի մաշկի մակերեսը

Նախկինում համարվել Է, որ կոմոդյան վարանի խոշոր չափերը կղզային հսկայացման օրինակ են։ Սակայն ներկայումս այս տեսակետը համարվում է սխալ, քանի որ հաստատվել է, որ կոմոդյան վարանը ձևավորվել է Ավստրալիայում՝ նախքան կղզիներ տեղափոխվելը[5][12][13]։ Այնուամենայնիվ, կոմոդյան վարանը և նրան մոտ կանգնած, Թիմոր կղզում բնակված այժմ անհետացած հսկա վարանն (որը չափերով փոքր-ինչ գերազանցել է կոմոդյան վարանին) կղզային խոշոր գիշատիչների օրինակներ են[14]։

Քանի որ կղզիները սովորաբար ունեն սահմանափակ սննդային և տարածքային ռեսուրսներ, խոշոր տաքարյուն գիշատիչները (օրինակ՝ գիշատիչ կաթնասունները) այնտեղ, որպես կանոն, ավելի փոքր են, քան մայրցամաքում։ Միևնույն ժամանակ, կղզիների ռեսուրսները կարող են լիովին բավարար լինել խոշոր սառնարյուն գիշատիչների գոյատևման համար։ Այդուհանդերձ, կոմոդյան վարանը դեռևս զգալիորեն փոքր է, քան նրա անհետացած ավստրալական ազգակիցը՝ մեգալանիան, որը Ավստրալիայում հայտնվել է կոմոդյան վարաններից զգալիորեն ավելի ուշ և եղել է ավելի մասնագիտացված գիշատիչ[5]։

Մեծահասակ վարան

Միաժամանակ, կոմոդյան վարանի զբաղեցրած էկոլոգիական խորշն ու մեծ չափսերը որևէ կերպ կապված չեն կղզիներում խոշոր պլացենտավոր գիշատիչների բացակայության հետ։ Ճավա կղզու պլեյստոցենյան ժամանակաշրջանի կոմոդյան վարանների բրածոները, Հնդկաստանի պլիոցենից հայտնի մոտ ազգակիցը սիվալիկյան վարանն է, ինչպես նաև Ֆլորեսում պլիոցենի և պլեյստոցենի ընթացքում խոշոր գիշատիչ կաթնասունների հավանական գոյությունը ցույց են տալիս, որ Ավստրալիայից ներթափանցած հսկա վարանները ազատորեն համակեցել են խոշոր գիշատիչ կաթնասունների հետ՝ առանց միմյանց դուրս մղելու[15]։

Կոմոդյան վարանը ծովափին

Կենսակերպ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կոմոդյան վարանները վարում են միայնակ կենսակերպ։ Նրանք միմյանց հետ հանդիպում և փոխազդում են միայն ժամանակավոր խմբերով՝ հիմնականում կերակրման ընթացքում կամ բազմացման շրջանում։

Կոմոդյան վարանները փոփոխական մարմնաջերմություն ունեցող կենդանիներ են և հիմնականում ակտիվ են ցերեկային ժամերին, թեև այս տեսակի մոտ արձանագրվել է նաև գիշերային ակտիվություն։ Սովորաբար նրանք որսի են դուրս գալիս օրվա երկրորդ կեսին, իսկ ամենաշոգ ժամերին նախընտրում են մնալ ստվերում։ Գիշերը թաքնվում են ապաստարաններում, որտեղից կրկին դուրս են գալիս վաղ առավոտյան։ Խոշոր չափերի շնորհիվ կոմոդյան վարանները գիշերվա ընթացքում կարողանում են պահպանել համեմատաբար բարձր մարմնի ջերմաստիճան (գիգանտոթերմիա), ինչի հետևանքով առավոտյան ավելի քիչ ժամանակ են ծախսում արևի տակ տաքանալու վրա։

Կոմոդյան վարանը նախընտրում է արևից լավ տաքացվող չոր տեղանքներ և սովորաբար բնակվում է ցածրադիր չոր հարթավայրերում, սավաննաներում և չոր արևադարձային անտառներում։ Շոգ եղանակին (մայիս-հոկտեմբեր) հիմնականում հանդիպում է չորացած գետերի հուների երկայնքով, որոնց ափերը ծածկված են ջունգլիներով։ Հաճախ դուրս է գալիս ծովափ՝ ալիքների կողմից ափ նետված լեշ որոնելու։ Կարող է մտնել ծովային ջրեր, լավ լողում է և նույնիսկ ի վիճակի է լողալով հասնել հարևան կղզի՝ հաղթահարելով զգալի տարածություններ։

Չնայած իրենց խոշոր չափերին՝ նույնիսկ հասուն կոմոդյան վարանները բավականին ճկուն և ճարպիկ են, սակայն վազելիս կարող են զարգացնել առավելագույնը մոտ 20 կմ/ժ արագություն։ Ինչպես մյուս վարանների մոտ, նրանց լեզվի տակ կա հատուկ պոմպ, որը օդը մղում է դեպի թոքեր։ Դրա շնորհիվ կոմոդյան վարանները կարողանում են միաժամանակ շարժվել և շնչել, ինչը բարձրացնում է նրանց աերոբային հնարավորություններն ու դիմացկունությունը։ Բարձրության վրա գտնվող կերը (օրինակ՝ ծառի վրա) հասնելու համար վարանը կարող է կանգնել հետևի վերջույթների վրա՝ պոչն օգտագործելով որպես հենարան, և նույնիսկ ցատկել։ Երիտասարդ առանձնյակներն ավելի արագաշարժ են, լավ են մագլցում և ժամանակի զգալի մասն անցկացնում են ծառերի վրա։

Որպես ապաստարան կոմոդյան վարաններն օգտագործում են 1-5 մետր երկարությամբ բներ, որոնք փորում են իրենց ուժեղ թաթերի և երկար, կոր ու սուր ճանկերի օգնությամբ։ Երիտասարդ վարանների ապաստարան են ծառայում ծառերի փչակներն ու սաղարթը։

Երիտասարդ կոմոդո վիշապ՝ ասիական ջրային գոմեշի դիակի մոտ

Հասուն առանձնյակները բնության մեջ բնական թշնամիներ գրեթե չունեն՝ բացառությամբ ավելի խոշոր ցեղակիցների և մարդու։ Հնարավոր է, որ որոշ վտանգ ներկայացնեն միայն Ֆլորես կղզու գետաբերաններում երբեմն հանդիպող աղի ջրերի կոկորդիլոսները, որոնք ունակ են հաղթահարել նույնիսկ ամենախոշոր գիշատիչ կաթնասուններին։ Սակայն այնպիսի խոշոր, ուժեղ և վտանգավոր որսը, ինչպիսիք են վայրի խոզերն ու գոմեշները, ինքնապաշտպանվելիս երբեմն վնասվածքներ են հասցնում կոմոդյան վարաններին։ Մասնավորապես, հասուն արուների մարմնի վրա հաճախ կարելի է նկատել վայրի խոզերի ժանիքներից մնացած սպիներ։ Ձագերը, հնարավոր է, դառնան օձերի, վայրի կատուների, շների, ցիվետների և գիշատիչ թռչունների զոհը[2]։

Բնության մեջ կոմոդյան վարանների բնական կյանքի տևողությունը, հավանաբար, կազմում է մոտ 50 տարի, իսկ որոշ գնահատականներով՝ կարող է հասնել մինչև 62 տարվա։ Ըստ որոշ տվյալների՝ այս տեսակի էգերը միջինում ապրում են գրեթե երկու անգամ պակաս, քան արուները։ Գերության մեջ մինչ այժմ չի գրանցվել դեպք, երբ կոմոդյան վարանն ապրել է ավելի քան 25 տարի[16][17]։

Ինչպես սողունների մեծ մասը, կոմոդյան վարանները չունեն իրական ձայնային ապարատ։ Նրանց արձակած ձայնը հիշեցնում է խուլ խռպոտ ֆշշոց։ Խոշոր առանձնյակները գրգռված վիճակում արձակում են ֆշշոցի և մռնչոցի միջև ընկած ձայն։

Սննդակարգ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Մի քանի կոմոդյան վարաններ ուտում են վայրի վարազ

Կյանքի տարբեր փուլերում կոմոդյան վարանները սնվում են ամենատարբեր կենդանիներով՝ ինչպես ողնաշարավորներով, այնպես էլ անողնաշարավորներով։ Կախված իրենց չափերից և տարիքից՝ նրանք կարող են որսալ միջատներ (հիմնականում ուղղաթևեր), խեցգետիններ, ձկներ, ափ դուրս եկած ծովային կրիաներ (այդ թվում՝ խոշոր լոգերհեդներ), մողեսներ, օձեր (ներառյալ թունավորները), թռչուններ, կոկորդիլոսների ձագեր, կրծողներ (մկներից և առնետներից մինչև մացառախոզեր), ցիվետներ, եղջերուներ, վայրի խոզեր, ընտանի կամ վայրենացած շներ, կատուներ, այծեր, գոմեշներ, խոշոր եղջերավոր անասուններ, ձիեր և նույնիսկ իրենց ցեղակիցներին։ Կոմոդյան վարանները սնվում են նաև լեշով, թեև նրանց ավելի բնորոշ է ինքնուրույն որսը[2]։

Ամենաբազմազան սննդակարգն ունեն 1-25 կիլոգրամ զանգված ունեցող երիտասարդ կոմոդյան վարանները, որոնց որսի հիմնական տեսակներն են սև առնետները, սմբակավորների ձագերը և մուսանգները։ Մինչդեռ խոշոր հասուն առանձնյակները սնվում են գրեթե բացառապես խոշոր սմբակավորներով՝ հիմնականում եղջերուներով և վայրի խոզերով, իսկ երբեմն նաև թռչուններով և նրանց ձվերով։ Ամենափոքր վարանները հիմնականում սնվում են միջատներով և մանր մողեսներով։

Երիտասարդ վարանները կարող են բարձրանալ ծառեր՝ իրենց ավագ ցեղակիցների համար անհասանելի բարձրության վրա գտնվող փոքր կենդանիներին հասնելու համար, և կյանքի առաջին տարիներին ժամանակի մեծ մասն անցկացնում են ծառերի վրա[2][18]։ Այս վարքագծի պատճառը, բացի ծառաբնակ մանր կենդանիների որսից, նաև այն է, որ կոմոդյան վարանների շրջանում բավականին տարածված է կենդանաբանական կանիբալիզմը, հատկապես սովի տարիներին։ Խոշոր առանձնյակները հաճախ ուտում են երիտասարդ և ավելի փոքր վարաններին, որոնք կարող են կազմել նրանց սննդակարգի մինչև 8,8 %-ը։

Համարվում է, որ հասուն կոմոդյան վարաններն ներկայությունը կղզիներում սահմանափակում է այնպիսի խոշոր օձերի տարածումը, ինչպիսին ցանցավոր պիթոնն է, որը հանդիպում է հարևան տարածքներում։ Խոշոր կոմոդյան վարանը, որպես կանոն, կարողանում է լեշից կամ սննդի մնացորդներից վանել ցանկացած թվով վայրի խոզերի և վայրենացած շների[2]։

Խոշոր կենդանիներով կոմոդյան վարանները սովորաբար սկսում են, երբ նրանց զանգվածը հասնում է մոտ 20 կիլոգրամի։ Այնուամենայնիվ, արձանագրվել են նաև հաջող որսի դեպքեր, երբ ավելի փոքր չափերի, մոտ 10 կիլոգրամ քաշ ունեցող դեռահաս վարանները հարձակվել են շուրջ 50 կիլոգրամ զանգված ունեցող սմբակավորների վրա։ Ընդհանուր առմամբ, կոմոդյան վարանն իր չափերի համեմատ բացառիկ արդյունավետ գիշատիչ է, որն ունակ է սպանել իրենից 10-15 անգամ ավելի ծանր զոհի։ Մի անգամ նույնիսկ դիտվել է, թե ինչպես են վարանները սնվում մոտ 1200 կիլոգրամ զանգված ունեցող հսկայական գոմեշով[2]։ Հնարավոր է, որ անցյալում կոմոդյան վարաններն ակտիվորեն որսացել են նաև գաճաճ ստեգոդոնների, որոնց միջին զանգվածը, կախված տեսակից, տատանվել է 300-ից մինչև 850 և նույնիսկ 2000 կիլոգրամ[19]։

Կոմոդյան վարաններն ունեն բացառիկ զարգացած հոտառություն և իրենց երկար, երկատված լեզվի օգնությամբ կարողանում են հոտով սնունդ գտնել 4-ից մինչև 9,5 կիլոմետր հեռավորությունից։ Պատառոտված դիակի, լեշի կամ նույնիսկ վիրավոր կենդանու հոտը հաճախ մեծ թվով վարանների է հավաքում մեկ վայրում։ Անվելու վայրերում արուների միջև հաճախ տեղի են ունենում կռիվներ՝ հիերարխիան հաստատելու և պահպանելու նպատակով։ Սովորաբար դրանք մահացու չեն լինում, սակայն երբեմն պարտված արուները սպանվում և ուտվում են մրցակիցների կողմից։ Վարանները նաև դիտավորյալ դուրս են մղում ավելի փոքր և թույլ առանձնյակներին ու պարբերաբար փորձում են սպանել և ուտել նրանց։

Կոմոդյան վարանները սնվում են՝ լեշից մեծ կտորներ պոկելով և ամբողջությամբ կուլ տալով։ Նրանք լայն ու կորացած դնչի շնորհիվ կարողանում են միանգամից պոկել մինչև 2,5 կիլոգրամ զանգված ունեցող մսակտորներ։ Սովորաբար առաջին հերթին ուտում են աղիքները, սակայն խուսափում են դրանց բուսական պարունակությունից։ Սոված վարանն ընդամենը մեկ կերակրման ընթացքում կարող է ուտել իր մարմնի զանգվածի մոտ 80 %-ին հավասար քանակությամբ միս։

Զոհի մարմինը բացելն ու ուտելը սովորաբար տեղի է ունենում նույն չափերի գիշատիչ կաթնասունների համեմատ մոտ 10-25 անգամ ավելի արագ։ Օրինակ՝ 42 կիլոգրամ քաշ ունեցող մեկ էգ կոմոդյան վարան ընդամենը 17 րոպեում կերել է 30 կիլոգրամանոց վայրի խոզ[2]։

Միևնույն ժամանակ, համեմատաբար փոքր որսը՝ մինչև հասուն այծի չափերի, հասուն վարանն ունակ է ամբողջությամբ կուլ տալ։ Դրան նպաստում են ստորին ծնոտի ոսկորների շարժուն միացումները և մեծ, ձգվող ստամոքսը։ Չնայած վարաններն արտադրում են մեծ քանակությամբ կարմրավուն թուք, որը հեշտացնում է կուլ տալը, ամբողջական լեշը կուլ տալու գործընթացը բավական երկար է տևում․ օրինակ՝ այծ կուլ տալու համար պահանջվում է մոտ 15-20 րոպե։ Որոշ վարաններ այս գործընթացն արագացնում են՝ լեշը բերանի մեջ հրելով և այն հենելով մոտակա ծառերին, երբեմն այնքան ուժեղ, որ կարող են նույնիսկ ծառը գետնին տապալել[20]։

Կուլ տված որսը մարսվում է ոսկորների հետ, սակայն փետուրները, թեփուկները, եղջյուրները, բուրդը և սմբակները վարանն արտաթքում է լորձով միացած խոշոր գնդերի տեսքով, ինչը հիշեցնում է թռչունների և որոշ այլ սողունների կողմից չմարսված մնացորդների արտաթքման գործընթացը։ Սնվելուց հետո կոմոդյան վարանը մանրակրկիտ լիզում է իրեն և դունչը քսում գետնին։

Արուները ծիսական կռվի ընթացում

Զոհի սպանության մեթոդ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Եղջերուների և վայրի խոզերի վրա կոմոդյան վարանները սովորաբար որսում են դարանակալելով՝ սպասելով զոհին ջրհորի, հանգստավայրի կամ անտառային արահետի մոտ։ Հարձակման ժամանակ կոմոդյան վարանը երբեմն փորձում է կենդանուն գետնին տապալել պոչի հզոր հարվածով (հատկապես, եթե այն փորձում է դիմադրել), իսկ երբեմն նույնիսկ կարող է կոտրել նրա ոտքերը։ Սակայն զոհին անշարժացնելու առավել տարածված մեթոդը վերջույթների ջլերը ատամներով պատռելն ու ծանր, արյունահոսող վերքեր հասցնելն է։

Որսը սպանվում է որովայնի կամ պարանոցի շրջանում բազմաթիվ պատռված վերքեր հասցնելու միջոցով։ Եթե կենդանին ստանում է վերջույթների վնասվածքներ և կորցնում դիմադրելու հնարավորությունը, վարանը կարող է սկսել նրան ուտել դեռ կենդանի վիճակում։ Եթե վայրի խոզին կամ եղջերուին հաջողվում է փրկվել առաջին հարձակումից, վարանը շարունակում է հետապնդել նրան՝ կողմնորոշվելով արյան հոտով։

Ասիական գոմեշները՝ կղզիներում բնակվող ամենախոշոր կենդանիները, հաճախ դառնում են ավելի քան 2,5 մետր երկարությամբ արու կոմոդյան վարանների զոհը։ Վարանը սովորաբար պտտվում է ընտրված զոհի շուրջը՝ խուսափելով սմբակների և եղջյուրների հարվածներից, և ամեն հարմար պահին կծում է նրան՝ հիմնականում փորձելով կտրել կենդանու ոտքերի ջլերը։ Այս գործընթացը շարունակվում է այնքան ժամանակ, մինչև գոմեշը ստացած վնասվածքների հետևանքով ընկնում է գետնին, որից հետո վարանը պատռում է նրա որովայնը։

Կոմոդյան վարանի ձագ

Վարաններն առավել հեշտությամբ հաղթահարում են կապած գոմեշներին, որոնք ստիպված են պայքարել՝ փախչելու փոխարեն։ Մոտավորապես նույն մարտավարությունն են նրանք օգտագործում խոշոր եղջերավոր անասունների և ձիերի դեմ։ Վայրի և ընտանի շները սովորաբար անսպասելիորեն բռնվում են վարանի կողմից դարանակալ հարձակման ժամանակ կամ նույնիսկ մարդու բնակավայրերի տարածքում, և հաճախ դառնում են նույնիսկ երիտասարդ (մոտ 1,5 մետր երկարությամբ) վարանների զոհը։ Համեմատաբար դանդաղաշարժ ընտանի այծերը, ափ դուրս եկած էգ ծովային կրիաները և տարբեր մանր կենդանիները բռնվում են վարանների կողմից՝ զոհի ուղղությամբ արագ նետվելու և այն անմիջապես սպանելու միջոցով[2]։

Որոշ դեպքերում կոմոդյան վարանները ցուցաբերում են արտասովոր որսորդական վարք։ Նկարագրվել է դեպք, երբ հասուն վարանը պոչով այնքան ուժեղ հարվածել է հետևից իրեն մոտեցած շանը, որ կենդանին օդով պտտվելով ընկել է անմիջապես նրա բերանի մեջ։ Այլ դիտարկումներ ցույց են տալիս, որ վարանները կարող են դիտավորյալ հետապնդել և վախեցնել հղի մատակներին՝ նրանց մոտ վիժում առաջացնելու նպատակով։ Ենթադրվում է, որ այնպիսի խոշոր կենդանիներ, ինչպիսիք են գոմեշները, սպանելու կարողությունը որոշ առանձնյակների մոտ ձևավորվել է համապատասխան որսորդական հմտությունների ձեռքբերման արդյունքում[2]։

Դիտարկումների ընթացքում պարզվել է, որ 17 հարձակումներից 12-ի դեպքում եղջերուներն ու վայրի խոզերը սպանվել են կոմոդյան վարանների կողմից հենց տեղում։ Փախուստի դիմած 5 կենդանիներից 1-2-ին հաջողվում է հեռանալ զգալի հեռավորության վրա և, հնարավոր է, հետագայում ապաքինվել է վնասվածքներից, մինչդեռ մնացածները սատկում են ստացած վնասվածքներից կամ որոշ ժամանակ անց հայտնաբերվում և սպանվում են այլ վարանների կողմից։ Սա ցույց է տալիս, որ կոմոդյան վարանը բավական արդյունավետ գիշատիչ է, որի հաջող հարձակումների հաճախականությունը կազմում է առնվազն 70 %[21]։

Առանձին վարանների դիտարկումները նույնպես ցույց են տվել, որ նրանք շատ բարձր հաջողության ցուցանիշ ունեն խոշոր որսի, օրինակ՝ գոմեշների դեմ հարձակվելիս։ Դա կարող է կապված լինել այն հանգամանքի հետ, որ որոշ առանձնյակներ ժամանակի ընթացքում ձեռք են բերում փորձ և յուրացնում խոշոր որսի սպանության հատուկ մարտավարություններ, որոնք մեծացնում են հաջողության հավանականությունը[2]։

Գոյություն ունի տարածված կիսագիտական տեսակետ, ըստ որի՝ խոշոր կենդանիների որսի ժամանակ կոմոդյան վարանին օգնում են ոչ միայն նրա սուր, շեղբանման ատամները, այլև թույնը[22] կամ նույնիսկ հիվանդածին բակտերիաները, որոնք իբր կուտակվում են վարանի թքի մեջ և վերքի մեջ ընկնելով՝ առաջացնում են զոհի ուժեղ բորբոքային արձագանք[23]։

Կոմոդյան վարանի պատկեր ինդոնեզական դրամի վրա

Հաշվի առնելով այն փաստը, որ կոմոդյան վարանները արագավազ գիշատիչներ չեն և պետք է ինչ-որ կերպ զրկեն զոհին փախչելու հնարավորությունից՝ զգալիորեն թուլացնելով, ապակողմնորոշելով կամ կաթվածահար անելով նրան, առաջին հայացքից այս տեսակետը կարող է հավանական թվալ։ Սակայն գոյություն ունեն նաև հակառակ տեսակետներ, որոնց համաձայն՝ ստորին ծնոտի գեղձերի թունավոր նյութերն ունեն այլ գործառույթ, իսկ հետազոտությունները հերքում են այն պնդումը, թե կոմոդյան վարանի թքում առկա են վտանգավոր և միայն այս կենդանուն հատուկ բակտերիաներ[24][25][26][27]։

Վերջույթներին հասցված խայթոցները կամ պարանոցի և որովայնի ծանր մեխանիկական վնասվածքները սովորաբար արդեն բավարար են, որպեսզի արագաշարժ զոհը կորցնի վարարանից փախչելու հնարավորությունը[2][26][28][29][30]։

Ժողովրդական գրականության և տարբեր վավերագրական ֆիլմերի մեջ հաճախ հանդիպող պնդումը, թե կոմոդյան վարանը կծելուց հետո բաց է թողնում զոհին և սպասում, մինչև այն մահանա վերքի բորբոքման հետևանքով, երբեք չի հաստատվել բնության մեջ և իրականում սովորական առասպել է, որը չունի որևէ գիտական հիմք[2][24][26][27][31]։

Իմունիտետ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2017 թվականին հետազոտողները կոմոդյան վարանների արյան պլազմայից առանձնացրել են հզոր հակաբակտերիալ պեպտիդ։ Այս նյութի վերլուծության հիման վրա նրանք սինթեզել են կարճ պեպտիդ, որը ստացել է DRGN-1 անվանումը, և այն փորձարկել են դեղամիջոցների նկատմամբ կայուն բազմաթիվ ախտածինների, այդ թվում՝ կապտաթարախային ցուպիկ և ոսկեգույն ստաֆիլոկոկ (հայտնի նաև որպես Մեթիցիլին-ռեզիստենտ ոսկեգույն ստաֆիլակոկ, MRSA) բակտերիաների դեմ։

Այս փորձարկումների նախնական արդյունքները ցույց են տվել, որ DRGN-1-ը արդյունավետ է դեղակայուն բակտերիալ շտամների ոչնչացման գործում և նույնիսկ որոշ սնկերի դեմ։ Բացի այդ, այն ունի լրացուցիչ առավելություն՝ զգալիորեն նպաստում է վերքերի ապաքինմանը ինչպես չվարակված, այնպես էլ կենսաթաղանթով (բիոֆիլմով) ախտահարված խառը վերքերի դեպքում[32][33]։

Հավանաբար, նման իմունային պաշտպանությունը կոմոդյան վարաններին օգնում է գոյատևել ծանր վնասվածքներից՝ անբարենպաստ միջավայրում գտնվելու պայմաններում։ Դա հատկապես կարևոր է, քանի որ սառնարյուն կենդանիների մոտ վերքերի բնական փակման գործընթացը սովորաբար ավելի երկար է տևում[33]։

Բազմացում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս տեսակի կենդանիները սեռահասունության են հասնում մոտավորապես կյանքի հինգերորդից տասներորդ տարում։ Մինչ այդ տարիքին հասնում է ծնված վարանների միայն փոքր մասը։ Պոպուլյացիայում սեռերի հարաբերակցությունը կազմում է մոտավորապես 3,4:1՝ արուների գերակշռությամբ։ Հնարավոր է, որ դա կղզային պայմաններում տեսակի թվաքանակի կարգավորման մեխանիզմ է։

Քանի որ էգերի քանակը զգալիորեն քիչ է արուների քանակից, բազմացման շրջանում արուների միջև տեղի են ունենում ծիսական կռիվներ էգի համար։ Այդ պայքարի ընթացքում վարանները կանգնում են հետևի ոտքերի վրա և առջևի վերջույթներով գրկելով մրցակցին՝ փորձում են նրան տապալել։ Սովորաբար հաղթում են հասուն և ուժեղ առանձնյակները, իսկ երիտասարդներն ու շատ ծեր արուները նահանջում են կամ նույնիսկ կարող են սպանվել։ Հաղթող արուն մրցակցին սեղմում է գետնին և որոշ ժամանակ ճանկերով քերում նրան, որից հետո պարտվածը հեռանում է[2]։

Կոմոդյան վարանի արուները զգալիորեն ավելի խոշոր և հզոր են, քան էգերը։ Զուգավորման ընթացքում արուն գլուխը շարժում է, ստորին ծնոտը քսում է էգի պարանոցին, ինչպես նաև ճանկերով քերում է նրա մեջքն ու պոչը։ Երբեմն դա կարող է հանգեցնել վնասվածքների, որոնց հետևանքով էգերի մարմնի վրա պահպանվում են երկարաձգված սպիներ[2]։

Զուգավորումը տեղի է ունենում ձմռանը՝ չոր սեզոնի ընթացքում։ Զուգավորումից հետո էգը սկսում է փնտրել ձվադրման համար հարմար վայր։ Հաճախ այդպիսի վայր են դառնում մոլախոտային հավերի բները, որոնք կառուցում են կոմպոստային կույտեր՝ թափված տերևներից կազմված բնական ինկուբատորներ՝ իրենց ձվերի զարգացման ջերմակարգավորման համար։

Կույտը գտնելուց հետո վարանի էգը դրա մեջ փորում է խորը անցք, իսկ հաճախ՝ մի քանի անցքեր՝ վայրի խոզերի և ձվերով սնվող այլ գիշատիչների ուշադրությունը շեղելու համար։ Ձվադրումը տեղի է ունենում հուլիս–օգոստոս ամիսներին։ Կոմոդյան վարանի մեկ ձվադրոցի միջին չափը կազմում է մոտ 20 ձու։ Ձվերի երկարությունը հասնում է 10 սմ-ի, տրամագիծը՝ 6 սմ-ի, իսկ զանգվածը՝ մինչև 200 գ։

Էգը պահպանում է բույնը 8-8,5 ամիս՝ մինչև ձագերի դուրս գալը։ Երիտասարդ մողեսները ծնվում են ապրիլ-մայիս ամիսներին։ Ծնվելուց հետո նրանք հեռանում են մորից և անմիջապես բարձրանում մոտակա ծառերը։ Հասուն վարանների հետ հնարավոր վտանգավոր հանդիպումներից խուսափելու համար երիտասարդ վարանները կյանքի առաջին երկու տարիներն անցկացնում են ծառերի սաղարթներում, որտեղ հասուն առանձնյակները չեն կարող հասնել նրանց[2]։

Կոմոդյան վարանների մոտ հայտնաբերվել է կուսածնություն (պարթենոգենեզ)։ Արուների բացակայության պայմաններում էգը կարող է դնել չբեղմնավորված ձվեր, ինչը դիտվել է Անգլիայի Չեսթերի և Լոնդոնի կենդանաբանական այգիներում։ 2005 թվականի վերջին այգու Սունգայ անունով կոմոդյան վարանը ձվադրել է, թեև ավելի քան երկու տարի նա առանձնացված է եղել արուներից։ Սկզբում գիտնականները ենթադրել են, որ նա կարողացել է պահպանել նախորդ զուգավորումից ստացված սերմնաբջիջները, ինչը հայտնի է որպես սուպերֆեկունդացիա.[34]։

Սակայն 2006 թվականի դեկտեմբերի 20-ին հայտնի է դարձել, որ Անգլիայի Չեստերի կենդանաբանական այգում պահվող Ֆլորա անունով կոմոդյան վարանը դարձել է երկրորդ հայտնի առանձնյակը, որը դրել է չբեղմնավորված 11 ձու, որոնցից յոթից ձագեր են դուրս եկել՝ բոլոր ձագերը արու[35][36]։ Անգլիայի Լիվերպուլի համալսարանի գիտնականները գենետիկական հետազոտություն են անցկացրել ինկուբատոր տեղափոխելուց հետո վնասված երեք ձվերի վրա և հաստատել, որ Ֆլորան երբևէ ֆիզիկական շփում չի ունեցել արու վարանի հետ։ Ֆլորայի ձվերի ծագումը պարզելուց հետո հետազոտվել է նաև Սունգայի ձվերը, և պարզվել, որ դրանք նույնպես առաջացել են առանց արտաքին բեղմնավորման[37][38]։

2008 թվականի հունվարի 31-ին ԱՄՆ Կանզաս նահանգի Ուիչիտա քաղաքի Սեջվիք շրջանի կենդանաբանական այգին դարձել է Ամերիկա մայրցամաքում առաջինը, որը փաստագրել է կոմոդյան վարանների պարթենոգենեզը։ Այգում պահվել է երկու հասուն էգ կոմոդյան վարան, որոնցից մեկը 2007 թվականի մայիսի 19-20-ին դրել էր մոտ 17 ձու։ Տարածքի սահմանափակության պատճառով ինկուբացվել է միայն երկու ձու, որոնք դուրս են եկան համապատասխանաբար 2008 թվականի հունվարի 31-ին և փետրվարի 1-ին՝ երկու ձագերն էլ արու[37][38]։

Քանի որ վարանի արուներն ունեն երկու նույնական քրոմոսոմ, իսկ էգերը՝ հակառակը, տարբեր քրոմոսոմներ, և նույնական քրոմոսոմների համադրությունը կենսունակ է, բոլոր ծնված ձագերը լինում են արուներ։ Յուրաքանչյուր դրված ձու պարունակում է կամ W, կամ Z քրոմոսոմ (կոմոդյան վարանների մոտ ZZ՝ արու է, իսկ WZ՝ էգ), այնուհետև տեղի է ունենում գեների կրկնապատկում։

Դրա արդյունքում առաջացած դիպլոիդ բջիջները, որոնք ունեն երկու W քրոմոսոմ, մահանում են, իսկ երկու Z քրոմոսոմ ունեցող բջիջները զարգանում են նոր մողեսների։ Այս սողունների մոտ սեռական և անսեռ բազմացման ունակությունը, հավանաբար, կապված է նրանց բնակավայրի մեկուսացվածության հետ։ Դա հնարավորություն է տալիս նրանց հիմնել նոր գաղութներ, եթե փոթորկի հետևանքով առանց արուների մնացած էգերը հայտնվեն հարևան կղզիներում[39]։

Ուժեղ կծվածք և որսի սպանության մեխանիզմ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խոշոր որսի վրա հարձակվող կոկորդիլոսները և գիշատիչ կաթնասունները, որպես կանոն, ունեն ավելի հզոր ծնոտներ, քան նրանց՝ ավելի փոքր որս նախընտրող ազգակիցները։ Սակայն այս օրինաչափությունը բոլորովին չի վերաբերում վարաններին[9][40]։

2011 թվականին Ավստրալիայի Նոր Հարավային Ուելսի համալսարանի կենդանաբանները չափել են գերության մեջ պահվող կոմոդյան վարանների կծվածքի ուժը և պարզել, որ մարմնի զանգվածի համեմատ այդ ցուցանիշը նրանց մոտ նույնիսկ փոքր-ինչ ցածր է, քան որոշ այլ սողունների դեպքում։ Հետազոտողների գրանցած ամենաբարձր կծվածքի ուժը կազմել է 148,56 Ն[41]։ Սակայն չափումների ընթացքում վարանները պարզապես կծել են սենսորով հագեցած խայծը, այլ ոչ թե հարձակվել կենդանի որսի վրա, ուստի այս արդյունքները չեն կարող արտացոլել նրանց իրական առավելագույն կծվածքի ուժը[9]։

Բրեյդի Բարը չափել է վայրի կոմոդյան վարանի կծվածքի ուժը և ստացել 550 ֆունտ մեկ քառակուսի դյույմի վրա (psi), կամ մոտավորապես 2500 Ն[42]։ Համեմատության համար՝ նույն զանգվածն ունեցող կոկորդիլոսը կարող է կծել ավելի քան 6840 Ն ուժով[10]։

Կոմոդյան վարանի ծնոտների սեղմման ուժի համեմատաբար ցածր լինելը բազմիցս հաստատվել է նաև կենսամեխանիկական մոդելավորմամբ[9][40]։ Նրա գանգը պարզապես չափազանց թեթև է՝ ծավալուն ծնոտային մկանների հենարան դառնալու համար[9][40]։ Դեռևս 2005 թվականին Ֆ. Թերիենը և նրա համահեղինակները, հիմնվելով գանգի կառուցվածքի վրա, հաշվարկել են կոմոդյան վարանի կծվածքի ուժը։ Նրանց տվյալներով՝ 16,96 սմ երկարությամբ ստորին ծնոտ ունեցող վարանի կծվածքի ուժը պետք է կազմեր Միսիսիպյան ալիգատորի՝ 50,08 սմ երկարությամբ ստորին ծնոտի կծվածքի ուժի 0,086-ապատիկը, այսինքն՝ մոտ 696 Ն[43]։ Սա բավականին բարձր ցուցանիշ է, սակայն այնուամենայնիվ զգալիորեն զիջում է նույն չափերի կոկորդիլոսների ցուցանիշներին[41][44]։

Զոհին սպանելիս և մասնատելիս կոմոդյան վարանը չի հիմնվում ծնոտների սեղմման ուժի վրա, այլ կիրառում է այլ ռազմավարություն։ Եթե կոկորդիլոսները բռնում են զոհին և մասնատում նրան ֆիզիկական ուժով՝ գլուխը վերև-ներքև և կողքեր շարժելով, պտտվելով ու հետ քաշելով, ապա կոմոդյան վարանները սովորաբար չեն պահում իրենց զոհին և հիմնականում միայն դեպի իրենց են ձգում նրան[45]։

Հիմնական ծանրաբեռնվածությունը բաժին է ընկնում պարանոցի և վերջույթների մկաններին, իսկ կոմոդյան վարանի գլխի աշխատանքի սկզբունքը հաճախ համեմատվում է հսկայական պահածոյի բացիչի կամ ձեռքի սղոցի հետ։ Նրա գլուխը՝ սուր, սղոցաձև ատամներով, կատարում է «շեղբի» դերը․ ատամները ծակում են մաշկը և խրվում մսի մեջ, իսկ պարանոցի շարժումներն ու դեպի հետ կատարվող կտրուկ ձգումները թույլ են տալիս պոկել մեծ կտորներ։

Ունենալով հետգանգային հատվածի հզոր մկանային համակարգ (կենդանաբանական այգում վարանները զարգացրել են իրենց մարմնի զանգվածի կեսից ավելիին հավասար ուժ[9][46], իսկ 40-50 կիլոգրամ քաշ ունեցող վայրի վարանն ի վիճակի է պատռել նեյլոնե պարան, որի խզման համար պահանջվում է մոտ 400-500 կիլոգրամ ուժ[2]), կոմոդյան վարանը ծանրաբեռնում չի ստեղծում գլխի մկանների և ոսկորների վրա։ Միևնույն ժամանակ, նրա գանգը բավականաչափ ամուր է՝ խոշոր որսի հակահարվածներից առաջացող ծանրաբեռնվածությանը դիմակայելու համար[41]]։

2024 թվականին Լոնդոնի թագավորական քոլեջի գիտնականները հայտնել են, որ կոմոդյան վարանի ատամների եզրերին առկա են երկաթի պարունակությամբ շերտեր։ Ենթադրվում է, որ դրանք նպաստում են ատամների սրության և ամրության պահպանմանը՝ բարձրացնելով դրանց հարմարվածությունը։ Երկաթի բարակ ծածկույթը պաշտպանում է բարակ էմալը մաշվածությունից, թթուների ազդեցությունից և միկրոճաքերից[47][48]։

Այս ռազմավարության շնորհիվ կոմոդյան վարանների որսի հարաբերական չափը կարող է զգալիորեն գերազանցել նույնիսկ հովազների ցեղի կատվազգիների որսի հարաբերական չափը[2]։ Նմանատիպ գանգային հարմարվածություններ, որոնք նախատեսված են եղել իրենց չափերի համեմատ խոշոր որս սպանելու համար, ունեցել են նաև որոշ գիշատիչ դինոզավրեր[9][43]։

Բերանի խոռոչի բակտերիաներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Համարվում էր, որ կոմոդյան վարանի կծածից հետո առաջացող որոշ հետևանքներ (կծածի հատվածում ուժեղ բորբոքում, սեպսիս և այլն) պայմանավորված են մողեսի բերանի խոռոչում բնակվող բակտերիաներով։ Ուոլթեր Աուֆենբերգը նշում էր, որ կոմոդյան վարանի թքում առկա է ախտածին միկրոֆլորա, որը ներառում է աղիքային ցուպիկ, ստաֆիլակոկեր, պրովիդենսիա, պրոտեուս մորգանի և պրոտեուս միրաբիլիս[2]։

Առաջ է քաշվել այն վարկածը, որ այդ բակտերիաները վարանների օրգանիզմ են մտնում լեշով սնվելու, ինչպես նաև այլ վարանների հետ համատեղ կերակրման ընթացքում[19]։ Սակայն Տեխասի համալսարանի գիտնականները, ուսումնասիրելով կենդանաբանական այգում թարմ մսով սնվող կոմոդյան վարանների բերանի լորձաթաղանթի նմուշները, հայտնաբերել են վայրի վարանների մոտ հանդիպող 57 տարբեր բակտերիալ շտամ, այդ թվում՝ պաստերելլա մուլտոցիդա։ Բացի այդ, վարանի թքից առանձնացված նույն բակտերիան սննդային միջավայրում աճել է զգալիորեն ավելի արագ, քան այլ աղբյուրներից ստացված նույն բակտերիան[49]։

Միևնույն ժամանակ, այդ շտամներից ոչ մեկը հատուկ միայն կոմոդյան վարանի բերանի խոռոչին բնորոշ չէ․ դրանք հանդիպում են նաև այլ գիշատիչ սողունների մոտ։ 2013 թվականի ուսումնասիրությունը հաստատել է, որ կոմոդյան վարանների թքում հայտնաբերվող բակտերիաները նույն հաճախականությամբ հանդիպում են նաև այլ գիշատիչների մոտ։ Ավելին, դրանց մեծ մասը բնակվում է վարանների կողմից որսացվող սմբակավոր կենդանիների աղիներում։

Նշվել է նաև, որ կոմոդյան վարանները մեծ ուշադրություն են դարձնում բերանի խոռոչի հիգիենային և, ըստ երևույթին, չեն թողնում, որ ատամների միջև մսի մնացորդները փտեն։ Սնվելուց հետո նրանք 10-15 րոպե լիզում են շուրթերը և մաքրում բերանը։ Սա նշանակում է, որ նման բակտերիաների առկայությունը նրանց թքում, ամենայն հավանականությամբ, պատահական բնույթ է կրում[24][25][27][50]։

Վարանների կողմից վիրավորված ջրագոմեշների սեպսիսից մահվան հայտնի դեպքերն այսօր բացատրվում են նրանով, որ այդ կենդանիները սիրում են հանգստանալ բակտերիաներով հարուստ ցեխոտ ջրերում նույնիսկ բաց և առատ արյունահոսող վերքեր ունենալու դեպքում[25]։

Թույն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ավստրալացի գիտնականները, ուսումնասիրելով վարանների այլ տեսակներ, պարզել են, որ այս մողեսների առնվազն որոշ տեսակներ իսկապես թունավոր են։ 2005 թվականի վերջին Մելբուռնի համալսարանի գիտնականների խումբը՝ Բրայան Ֆրայի գլխավորությամբ, առաջ է քաշել այն վարկածը, որ հսկա վարանը և վարանների այլ տեսակներ կարող են ունենալ թունավոր թուք, իսկ նրանց կծածների հետևանքները պայմանավորված են թեթև թունավորմամբ։

Հետազոտությունները ցույց տվել, որ մի քանի վարանների, մասնավորապես խայտաբղետ վարանի, ինչպես նաև որոշ մողեսների, այդ թվում՝ մորուքավոր մողեսի, թուքը թունավոր ազդեցություն ունի։ Մինչ այդ գոյություն ունեին հակասական տվյալներ որոշ վարանների, օրինակ՝ մոխրագույն վարանի թքի թունավորության վերաբերյալ[51]։

2009 թվականին նույն հետազոտողները հրապարակել են նոր ապացույցներ այն մասին, որ կոմոդյան վարանն ունի թունավոր կծվածք։ ՄՌՏ հետազոտությամբ հայտնաբերվել են ստորին ծնոտում գտնվող երկու թունագեղձ։ Սինգապուրի կենդանաբանական այգու անբուժելի հիվանդ վարանի մոտից վերցված գեղձերից մեկի ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ այն արտադրում է տարբեր թունավոր սպիտակուցներ պարունակող թույն։

Այդ սպիտակուցների ազդեցությունը ներառում է արյան մակարդելիության արգելակում, արյան ճնշման նվազում, մկանների կաթված և հիպոթերմիայի զարգացում, որոնք կծված կենդանու մոտ կարող են առաջացնել շոկ և գիտակցության կորուստ[27][52]։

0,1 մգ/կգ հարաբերակցությամբ այս թույնն առաջացնում է արտահայտված հիպոտենզիա, իսկ 0,4 մգ/կգ հարաբերակցությամբ՝ հիպոտենզիվ կոլապս (ուշագնացություն)։ Այսպիսով, որպեսզի 40 կգ քաշ ունեցող եղջերուն (որը հասուն վարանների սովորական որսն է) զգա գլխապտույտ, անհրաժեշտ է մոտ 4 մգ կոմոդյան վարանի թույն, իսկ ամբողջական անշարժացման համար՝ մոտ 16 մգ[53]։

Թույնի դերը որսի սպանության մեջ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2009 թվականին ամերիկացի-ավստրալիացի կենսաբան Բրայան Ֆրայը և նրա համահեղինակները նշել են, որ կոմոդյան վարանի գիշատչական վարքագծում գլխավոր դեր ունի հենց թույնը[54]։ Սակայն ներկայումս առավել հավանական է համարվում, որ թքի թունավոր բաղադրիչները խոշոր որսի սպանության գործում ոչ միայն հիմնական, այլ նույնիսկ առաջնային դեր չեն կատարում։

Այս տեսակետը հիմնավորվում է այն փաստով, որ վարանների թունագեղձերը շատ ավելի պարզ կառուցվածք ունեն, քան թունավոր օձերինը։ Կոմոդյան վարանի մոտ դրանք գտնվում են ստորին ծնոտում՝ թքագեղձերի անմիջական տակ, իսկ ծորանները բացվում են ատամների հիմքում՝ առանց ատամների ներսով անցնող հատուկ խողովակների[55][56]։ Այդպիսի խողովակները, որոնք ապահովում են թույնի արդյունավետ ներարկումը զոհի մարմին, առկա են թունատամների և թունավոր օձերի մոտ, բայց բացակայում են վարանների մոտ։

Հետևաբար, կոմոդյան վարանը չի կարող արդյունավետ կերպով ներարկել թույնը կծելու միջոցով։ 160 սմ երկարությամբ առանձնյակի թունագեղձերը կարող են արտադրել մինչև 150 մգ թույն, սակայն դրանից միայն մոտ 30 մգ-ն է կարողանում անցնել սողունի հաստ լնդերի միջով։ Նույնիսկ ամենախոշոր արուների ստորին ծնոտի գեղձերի ամբողջ արտադրանքը բավարար չէ 590 կգ-ից ավելի զանգված ունեցող հասուն ասիական ջրագոմեշին լիովին անշարժացնելու համար[27]։

Բացի այդ, նույն հատկություններով թունավոր սպիտակուցներ արտադրում են նաև վարանների ավելի փոքր տեսակները, որոնք հազվադեպ են կամ ընդհանրապես չեն որսում իրենցից զգալիորեն մեծ կենդանիների, ինչը նույնպես կասկածի տակ է դնում այդ թույնի հիմնական որսորդական նշանակությունը[24][26][27]։ Կոմոդյան վարանների որսի վերաբերյալ դիտարկումները ևս չեն հաստատում, որ թույնը որոշիչ դեր ունի գիշատչության ընթացքում[26][28]։

Հնարավոր է, որ կոմոդյան վարանի թույնի հիմնական գործառույթներից մեկը մարսողությանը նպաստելն է[26]։ Առաջարկվել են նաև այլ վարկածներ, ըստ որոնց թունագեղձերը կարող են նպաստել բերանի խոռոչի մաքրությանը, լինել էվոլյուցիոն առումով մասամբ հետաճած օրգան կամ ծառայել երիտասարդ վարանների ինքնապաշտպանությանը[26][29][30][56]։

Կոնեկտիկուտի համալսարանի կենսաբան դոկտոր Կուրտ Շվենկը կտրականապես քննադատել է Ֆրայի և նրա գործընկերների հետազոտության այն եզրակացությունները, որոնք կոմոդյան վարանի կծվածքի ազդեցությունը բացատրում են հիմնականում թույնով[29][30]։

Պահպանություն և մարդու հետ փոխազդեցություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ուսումնասիրության պատմություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կոմոդո կղզին մինչև XX դարի սկիզբը եղել է անմարդաբնակ՝ հարևան Սումբավա և Ֆլորես կղզիներից այն բաժանող նեղուցներում ուժեղ մուսոնային հոսանքների և ջրապտույտների պատճառով։ Այնուամենայնիվ, 1912 թվականին մի քանի մալայացի մարգարտաորսներ ափ են դուրս եկել կղզում՝ հույս ունենալով հարուստ որս ունենալ անձեռնմխելի ծանծաղուտներում, որտեղ էլ առաջին անգամ տեսել են հսկայական մողեսներին[57]։

«Ցամաքային կոկորդիլոսների» մասին լուրերը հասել են Հոլանդիայի գաղութային վարչակազմի անդամ լեյտենանտ վան Սթեյն վան Հենսբրուկին[58]։ Կոմոդյան վարանները լայն ճանաչում են ձեռք բերել 1912 թվականից հետո, երբ Բոգորի կենդանաբանական թանգարանի տնօրեն Պետեր Աուվենսը հրապարակել է հոդված՝ լեյտենանտից ստացած լուսանկարների, մաշկի և երկու կենդանի վարանների հիման վրա[59]։

Եվրոպա տեղափոխված առաջին երկու կոմոդյան վարանները ցուցադրվել են Լոնդոնի կենդանաբանական այգու տերարիումում, երբ այն բացվել է 1927 թվականին[60][60]։ Ջոան Բոշամ Պրոկտերը առաջիններից է եղել, որն ուսումնասիրել է այդ կենդանիներին գերության մեջ և 1928 թվականին իր դիտարկումները ներկայացրել Լոնդոնի Կենդանաբանական ընկերության գիտական նիստում։

1926 թվականին Ամերիկյան բնագիտական թանգարանի հոգաբարձուներից մեկը՝ երիտասարդ արկածախնդիր Ուիլյամ Դուգլաս Բերդենը, համոզել է թանգարանի նախագահ Հենրի Ֆերֆիլդ Օսբորնին կազմակերպել արշավախումբ դեպի Կոմոդո կղզի՝ վարաններին կինոխցիկով նկարահանելու և մի քանի առանձնյակ Նյու Յորք տեղափոխելու նպատակով։

Արշավախումբը վերադարձել է 12 պահպանված նմուշներով և 2 կենդանի վարաններով, որոնց տեղավորվել են Բրոնքսի կենդանաբանական այգում։ Այս արշավախումբը հետագայում ոգեշնչման աղբյուր է հանդիսացել «Քինգ Քոնգ» (1933) ֆիլմի ստեղծման համար[61]։ Այդ նմուշներից երեքը մինչ օրս ցուցադրվում են թանգարանում[62]։

Հոլանդական իշխանությունները, նկատելով, որ վայրի բնության մեջ վարանների թիվը համեմատաբար փոքր է, անմիջապես արգելել են դրանց սպորտային որսը և սահմանափակել գիտական նպատակներով բնությունից վերցվող առանձնյակների քանակը։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկսվելուց հետո գիտական արշավախմբերը դադարել են իրենց գորշունեությունը և վերսկսվել միայն 1950-1960-ական թվականներին, երբ հետազոտողները սկսել են ուսումնասիրել կոմոդյան վարանների սննդային վարքագիծը, բազմացումը և ջերմակարգավորումը։

Մոտավորապես նույն ժամանակ Ուոլթեր Աուֆենբերգը ծրագրել է կոմոդյան վարանների լայնածավալ ուսումնասիրություն, որը տևել է 11 ամիս՝ 1969 թվականին[63]։ Իր հետազոտությունների ընթացքում Աուֆենբերգը և նրա օգնականը բռնել և կղզիներից դուրս են բերել ավելի քան 50 կոմոդյան վարան, ինչը զգալիորեն ավելացրել է գերության մեջ պահվող այս կենդանիների թիվը[64]։ Աուֆենբերգից հետո բազմաթիվ այլ գիտնականներ նույնպես երկար ժամանակ են հատկացրել կոմոդյան վարանների ուսումնասիրությանը[65]։

2019 թվականին գիտնականները կոմոդյան վարանների մոտ հայտնաբերել են մի շարք գեներ, որոնք պատասխանատու են թթվածնի մասնակցությամբ ընթացող նյութափոխանակության համար։ Պարզվել է, որ այդ գեներն իրենց գործառույթով նման են տաքարյուն կենդանիների համապատասխան գեներին։ Միաժամանակ հաստատվել է նաև, որ վարանանմանները (վարաններ, անականջ վարաններ, իլիկամողեսներ, թունատամներ և անոտ մողեսներ) էվոլյուցիոն առումով քույր խումբ են իգուանանմանների (իգուանաներ, ագամաներ և քամելեոններ) և օձերի նկատմամբ[66]։

Պահպանություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Կոմոդո վարանին կերակրում են լեշով, Սան Դիեգոյի կենդանաբանական այգի, (տեսանյութ)

Կոմոդյան վարանը էնդեմիկ տեսակ է, որը գտնվում է անհետացման վտանգի տակ՝ մարդու տնտեսական գործունեության հետևանքով, մասնավորապես՝ զբոսաշրջության, տարածքների բնակեցման և վարանների սովորական որսի ոչնչացման պատճառով։ Տեսակի պահպանությանը սպառնացող այլ գործոններից են նաև հրաբխային ակտիվությունը, երկրաշարժերը և անտառային հրդեհները[67]։

Ներկայումս կոմոդյան վարանը ներառված էԲՊՄՄ-ի Կարմիր ցուցակում, ինչպես նաև CITES-ի (Վայրի կենդանական և բուսական աշխարհի վտանգված տեսակների միջազգային առևտրի մասին կոնվենցիա) Հավելված I-ում, որի համաձայն այս տեսակի առևտրային առքուվաճառքն արգելված է[68][69].։

1980 թվականին տեսակը անհետացումից պաշտպանելու նպատակով ստեղծվել է Կոմոդոյի ազգային պարկը, որտեղ այսօր պարբերաբար կազմակերպվում են զբոսաշրջային, էկոլոգիական և արկածային շրջագայություններ[70]։

2013 թվականին վայրի բնության մեջ կոմոդյան վարանների ընդհանուր թվաքանակը գնահատվել է 3222 առանձնյակ, սակայն 2014 թվականին այն նվազել է մինչև 3092, իսկ 2015 թվականին՝ մինչև 3014 առանձնյակ[71]։ Խոշոր կղզիներում (Կոմոդո և Ռինչա) պոպուլյացիան մնացել է համեմատաբար կայուն, մինչդեռ փոքր կղզիներում, օրինակ՝ Գիլի-Մոտանգում, այն նվազել է, հավանաբար որսի քանակի կրճատման պատճառով։ Պադար կղզում կոմոդյան վարանների նախկին պոպուլյացիան ամբողջությամբ վերացել է․ վերջին առանձնյակները գրանցվել են 1975 թվականին[72]։ Լայնորեն ընդունված է, որ Պադարում վարանների անհետացման հիմնական պատճառը եղել է խոշոր որսի ապօրինի որսը[73]։

Վտանգ մարդու համար

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կոմոդյան վարանները բավականին ագրեսիվ են և համարվում են մարդու համար պոտենցիալ վտանգավոր գիշատիչներ։ Վարանների կողմից մարդկանց վրա հարձակումներ, այդ թվում՝ մահացու ելքով, արձանագրվել են նաև 21-րդ դարում[74]։

Հավանաբար, դա պայմանավորված է եղել նրանով, որ թեև կղզիներում բնակավայրերը քիչ են, դրանք հիմնականում արագ աճող աղքատ ձկնորսական գյուղեր են (2008 թվականի տվյալներով՝ մոտ 800 բնակիչ), ինչի հետևանքով մեծանում է մարդկանց և վայրի գիշատիչների հանդիպման հավանականությունը։ Քանի որ ներկայումս օրենքով արգելվում է կոմոդյան վարանների սպանությունը, դրանք ժամանակի ընթացքում դադարել են վախենալ նախկինում իրենց որսացող մարդկանցից։

Իրավիճակը բարդանում է նաև նրանով, որ նախկինում տեղի բնակիչները հաճախ կերակրում են վարաններին՝ սոված կենդանիների հարձակումներից խուսափելու համար, սակայն այժմ դա նույնպես արգելված է[75]։ Սովի տարիներին, հատկապես երաշտի ժամանակ, կոմոդյան վարանները շատ մոտ են գալիս բնակավայրերին։ Նրանց հատկապես գրավում են մարդու արտաթորանքի, ընտանի կենդանիների, ձկան և այլ օրգանական մնացորդների հոտերը։ Հայտնի են դեպքեր, երբ վարանները մակերեսային գերեզմաններից դուրս են փորել մարդկային դիակներ։

Վերջին տարիներին կղզիներում բնակվող ինդոնեզացի մուսուլմանները մահացածներին թաղում են հաստ, ամբողջական ցեմենտե սալերով ծածկված գերեզմաններում, որոնք անհասանելի են վարանների համար։ Վտանգավոր համարվող առանձնյակներին անտառապահները սովորաբար բռնում և տեղափոխում են կղզու այլ հատվածներ։

Կոմոդյան վարանների կծվածքները չափազանց վտանգավոր են։ Նույնիսկ համեմատաբար փոքր վարանը կարող է հեշտությամբ պոկել ազդրի կամ ուսի մկանները՝ առաջացնելով զանգվածային արյունահոսություն և դրա հետևանքով զարգացող ցավային շոկ։ Առաջին բժշկական օգնության ուշացման դեպքում մահացության մակարդակը (կոլապսի հետևանքով) հասնում է 99 %-ի։ Ինչպես կոկորդիլոսների կծվածքների դեպքում, վարանների կծվածքներից հետո նույնպես բավական հաճախ զարգանում է սեպսիս[2]։

Քանի որ հասուն վարաններն ունեն բացառիկ զարգացած հոտառություն, նրանք կարող են ավելի քան 5 կմ հեռավորությունից հայտնաբերել նույնիսկ թույլ արյան հոտի աղբյուրը։ Փաստագրված են դեպքեր, երբ կոմոդյան վարանները փորձել են հարձակվել փոքր բաց վերքեր կամ քերծվածքներ ունեցող զբոսաշրջիկների վրա։ Նման վտանգ կարող է սպառնալ նաև այն կանանց, որոնք կոմոդյան վարանների բնակության կղզիներ են այցելում դաշտանի ընթացքում։

Սովորաբար զբոսաշրջիկներին անտառապահները նախապես զգուշացնում են հնարավոր վտանգի մասին։ Զբոսաշրջային բոլոր խմբերը, որպես կանոն, ուղեկցվում են անտառապահներով, որոնք հնարավոր հարձակումներից պաշտպանվելու համար զինված են երկար, երկատված ծայր ունեցող ձողերով։ Նման անվտանգության միջոցները սովորաբար բավարար են, քանի որ զբոսաշրջային գոտիներում վարանները հիմնականում կուշտ են և սովոր են մարդկանց ներկայությանը՝ առանց ակնհայտ սադրանքի ագրեսիա չցուցաբերելով։

Կոմոդյան վարանի պատկերը Արևելյան Նուսա Թենգարա նահանգի զինանշանի վրա:

Տես նաև

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրականություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  • Даревский И. С., Орлов Н. Л. Редкие и исчезающие животные. Земноводные и пресмыкающиеся: Справ. пособие. — М.: Высш. шк., 1988. — С. 293—295.
  • Жизнь животных в 7-ми т. / Гл. редактор В. Е. Соколов. Т. 5. Земноводные и пресмыкающиеся. / А. Г. Банников, И. С. Даревский, М. Н. Денисова и др.; под ред. А. Г. Банникова — 2-е изд., перераб. — М.: Просвещение, 1985. — С. 249—252.
  • Preston, Douglas J. Dinosaurs in the Attic: An Excursion Into the American Museum of Natural History. — St. Martin's Griffin, 1993. — 256 p. — ISBN 978-0312104566.

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. ↑ Ананьева Н. Б., Боркин Л. Я., Даревский И. С., Орлов Н. Л. Пятиязычный словарь названий животных. Амфибии и рептилии. Латинский, русский, английский, немецкий, французский. / под общ. ред. акад. В. Е. Соколова. — М.: Рус. яз., 1988. — С. 269. — 10 500 экз. — ISBN 5-200-00232-X.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 Walter Auffenberg, 1981. The Behavioral Ecology of the Komodo Monitor
  3. ↑ Komodo dragon had Australian origins Արխիվացված 2017-11-17 Wayback Machine.
  4. ↑ «Australia was 'hothouse' for killer lizards» (անգլերեն). ABC News. 2009-09-30. Արխիվացված օրիգինալից 2016-05-31-ին. Վերցված է 2016-05-05-ին.
  5. 1 2 3 Scott A. Hocknull, Philip J. Piper, Gert D. van den Bergh, Rokus Awe Due, Michael J. Morwood Dragon's Paradise Lost: Palaeobiogeography, Evolution and Extinction of the Largest-Ever Terrestrial Lizards (Varanidae)(անգլ.) // PLOS One. — Public Library of Science, 2009-09-30. — В. 9. — Т. 4. — ISSN 1932-6203. — doi:10.1371/journal.pone.0007241
  6. 1 2 Claudio Ciofi The Komodo Dragon(անգլ.) // Scientific American. — Springer Nature. — В. 3. — Т. 280. — С. 84—91. — doi:10.1038/scientificamerican0399-84
  7. ↑ Ciofi, Claudio Varanus komodoensis. — Varanoid Lizards of the World. — Bloomington & Indianapolis: Indiana University Press, 2004. — С. 197—204. — ISBN 0-253-34366-6
  8. ↑ «Dragon's Paradise Lost: Palaeobiogeography, Evolution and Extinction of the Largest-Ever Terrestrial Lizards (Varanidae)» (անգլերեն). plosone. Արխիվացված է օրիգինալից 2012-02-21-ին. Վերցված է 2011-03-06-ին.
  9. 1 2 3 4 5 6 7 Karen Moreno, Stephen Wroe, Philip Clausen, Colin McHenry, Domenic C D’Amore Cranial performance in the Komodo dragon (Varanus komodoensis) as revealed by high-resolution 3-D finite element analysis(անգլ.) // Journal of Anatomy. — 2008-6. — В. 6. — Т. 212. — С. 736—746. — ISSN 0021-8782. — doi:10.1111/j.1469-7580.2008.00899.x
  10. 1 2 Wood, Gerald (1983). The Guinness Book of Animal Facts and Feats.
  11. ↑ «Island differences in population size structure and catch per unit effort and their conservation implications for Komodo dragons». www.academia.edu. Արխիվացված օրիգինալից 2022-02-05-ին. Վերցված է 2016-05-05-ին.
  12. ↑ Chris Mattison, Lizards of the World. — New York: Нп3, 1992. — С. 16, 57, 99, 175. — ISBN 0-8160-5716-8
  13. ↑ Burness G., Diamond J., Flannery T. Dinosaurs, dragons, and dwarfs: The evolution of maximal body size(անգլ.) // Proc Natl Acad Sci USA : journal. — 2001. — Т. 98. — № 25. — С. 14518—14523. — ISSN 0027-8424. — doi:10.1073/pnas.251548698 — PMID 11724953.
  14. ↑ Darren Naish. «Obscure and attractive monitor lizards to know and love». Scientific American Blog Network. Արխիվացված օրիգինալից 2016-05-26-ին. Վերցված է 2016-05-30-ին.
  15. ↑ {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2748693/ |автор=Scott A. Hocknull, Philip J. Piper, Gert D. van den Bergh, Rokus Awe Due, Michael J. Morwood |заглавие=Dragon's Paradise Lost: Palaeobiogeography, Evolution and Extinction of the Largest-Ever Terrestrial Lizards (Varanidae) |год=2009-09-30 |язык=en |издание=[[PLOS One |издательство=Public Library of Science |том=4 |выпуск=9 |issn=1932-6203 |doi=10.1371/journal.pone.0007241 |archive-date=2017-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170208154701/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2748693/}}
  16. ↑ «Komodo dragon (Varanus komodoensis) longevity, ageing, and life history». genomics.senescence.info. Արխիվացված օրիգինալից 2015-12-10-ին. Վերցված է 2015-12-08-ին.
  17. ↑ «http://www.sciencedaily.com/releases/2012/10/121017102941.htm». www.sciencedaily.com. Արխիվացված օրիգինալից 2015-12-10-ին. Վերցված է 2015-12-08-ին. {{cite web}}: External link in |title= (օգնություն)
  18. ↑ Alison Ballance; Morris, Rod (2003). South Sea Islands: A Natural History. Hove: Firefly Books Ltd. International Standard Book Number|ISBNСлужебная:Источники книг/1-55297-609-2.
  19. 1 2 «Deathly Drool: Evolutionary and Ecological Basis of Septic Bacteria in Komodo Dragon Mouths». Արխիվացված օրիգինալից 2021-04-03-ին. Վերցված է 2017-09-30-ին.
  20. ↑ Fry B.G.[de] (2008) Central role for venom in predation by the Komodo dragon and the giant extinct Megalania Արխիվացված 2015-09-24 Wayback Machine.
  21. ↑ Bakker, R. 1986. The Dinosaur Heresies. William Morrow. New York.Служебная:Источники книг/0821756087|ISBN 0821756087, 978-0821756089 pgs: 481.
  22. ↑ Fry B.G.[de] (2008) Central role for venom in predation by the Komodo dragon and the giant extinct Megalania Արխիվացված 2015-09-24 Wayback Machine.
  23. ↑ Bakker, R. 1986. The Dinosaur Heresies. William Morrow. New York. Служебная:Источники книг/0821756087|ISBN 0821756087, 978-0821756089 pgs: 481.
  24. 1 2 3 4 Darren Naish. «Hell yes: Komodo dragons!!! (again)». Scientific American Blog Network. Արխիվացված օրիգինալից 2016-04-28-ին. Վերցված է 2016-05-05-ին.
  25. 1 2 3 «Here Be Dragons: The Mythic Bite of the Komodo - Science Sushi» (անգլերեն). Science Sushi. Արխիվացված օրիգինալից 2017-12-31-ին. Վերցված է 2015-11-20-ին.
  26. 1 2 3 4 5 6 7 Arbuckle K. (2009) Ecological Function of Venom in Varanus, with a Compilation of Dietary Records from the Literature
  27. 1 2 3 4 5 6 «New paper dispells Komodo myth. Also Megalania may have been the world's largest venomous animal. – THE REPTIPAGE» (անգլերեն). reptilis.net. Արխիվացված օրիգինալից 2017-09-24-ին. Վերցված է 2017-09-23-ին.
  28. 1 2 Walter Auffenberg, 1981. «The Behavioral Ecology of the Komodo Monitor». Արխիվացված օրիգինալից 2016-03-20-ին. Վերցված է 2015-11-20-ին.{{cite web}}: CS1 սպաս․ թվային անուններ: authors list (link)
  29. 1 2 3 Zimmer, Carl (2009-05-18). «Chemicals in Komodo Dragon's Glands Stir Venom Debate». The New York Times (անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2018-06-16-ին. Վերցված է 2017-07-20-ին.
  30. 1 2 3 Zimmer, Carl. «Venom might boost dragon's bite». sandiegouniontribune.com (անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2017-09-10-ին. Վերցված է 2017-07-20-ին.
  31. ↑ Fry B.G.[de] (2008) Central role for venom in predation by the Komodo dragon and the giant extinct Megalania Արխիվացված 2015-09-24 Wayback Machine.
  32. ↑ «Из крови комодского варана хотят создать новый антибиотик». BBC Русская служба (անգլերեն). 2017-04-11. Արխիվացված է օրիգինալից 2017-09-23-ին. Վերցված է 2017-09-19-ին.
  33. 1 2 Ezra M.C. Chung, Scott N. Dean, Crystal N. Propst, Barney M. Bishop, Monique L. van Hoek Komodo dragon-inspired synthetic peptide DRGN-1 promotes wound-healing of a mixed-biofilm infected wound (En) // npj Biofilms and Microbiomes. — 2017-04-11. — В. 1. — Т. 3. — ISSN 2055-5008. — doi:10.1038/s41522-017-0017-2
  34. ↑ Morales, Alex (2006 թ․ դեկտեմբերի 20). «Komodo Dragons, World's Largest Lizards, Have Virgin Births». Bloomberg Television. Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ հոկտեմբերի 8-ին. Վերցված է 2008 թ․ մարտի 28-ին.
  35. ↑ Notice by her cage in Chester Zoo in England
  36. ↑ Henderson, Mark (2006 թ․ դեկտեմբերի 21). «Wise men testify to dragon's virgin birth». The Times.
  37. 1 2 «Recent News – Sedgwick County Zoo». Sedgwick County Zoo. Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ փետրվարի 11-ին. Վերցված է 2008 թ․ փետրվարի 12-ին.
  38. 1 2 «Komodo dragons hatch with no male involved». NBC News. 2008 թ․ փետրվարի 8. Վերցված է 2008 թ․ փետրվարի 12-ին.
  39. ↑ Филип Ям (2007-01-01). «Девственное размножение комодских варанов». В МИРЕ НАУКИ. Վերցված է 2011-03-06-ին.{{cite web}}: CS1 սպաս․ url-status (link)
  40. 1 2 3 Matthew R. McCurry, Michael Mahony, Phillip D. Clausen, Michelle R. Quayle, Christopher W. Walmsley The Relationship between Cranial Structure, Biomechanical Performance and Ecological Diversity in Varanoid Lizards(անգլ.) // PLOS One. — Public Library of Science, 2015-06-24. — В. 6. — Т. 10. — С. e0130625. — ISSN 1932-6203. — doi:10.1371/journal.pone.0130625
  41. 1 2 3 Domenic C. D'Amore, Karen Moreno, Colin R. McHenry, Stephen Wroe The Effects of Biting and Pulling on the Forces Generated during Feeding in the Komodo Dragon ( Varanus komodoensis )(անգլ.) // PLOS One. — Public Library of Science, 2011-10-20. — В. 10. — Т. 6. — С. e26226. — ISSN 1932-6203. — doi:10.1371/journal.pone.0026226
  42. ↑ «Largest Lizard on Earth — The Komodo Dragon — Deadly 60 — Indonesia — Series 3 — BBC». Արխիվացված օրիգինալից 2017-07-29-ին. Վերցված է 2017-09-09-ին. {{cite web}}: no-break space character in |title= at position 24 (օգնություն)
  43. 1 2 Therrien F, Henderson DM, Ruff CB (2005) Bite me: Biomechanical models of theropod mandibles and implications for feeding behavior. In: Carpenter KK, editor. The Carnivorous Dinosaurs. Bloomington: Indiana University Press. pp. 179—237.
  44. ↑ Moreno K, Wroe S, McHenry C, Clausen P, D’Amore DC, et al. (2008) Cranial performance in the Komodo dragon (Varanus komodoensis) as revealed by high-resolution 3-D finite element analysis. J Anat 212: 736—746.
  45. ↑ «Дракон убивает потерей крови». Газета.Ru. Արխիվացված է օրիգինալից 2017-09-09-ին. Վերցված է 2017-09-09-ին.
  46. ↑ Domenic C. D'Amore, Karen Moreno, Colin R. McHenry, Stephen Wroe The Effects of Biting and Pulling on the Forces Generated during Feeding in the Komodo Dragon ( Varanus komodoensis )(անգլ.) // PLOS One. — Public Library of Science, 2011-10-20. — В. 10. — Т. 6. — С. e26226. — ISSN 1932-6203. — doi:10.1371/journal.pone.0026226
  47. ↑ «Рвать добычу на части комодским варанам помогают «железные» зубы». «Научная Россия» - электронное периодическое издание (ռուսերեն). 2024-07-25. Արխիվացված օրիգինալից 2024-07-26-ին.
  48. ↑ Aaron R. H. LeBlanc and etc Iron-coated Komodo dragon teeth and the complex dental enamel of carnivorous reptiles(անգլ.) // Nature Ecology & Evolution. — 2024. — ISSN 2397-334X. — doi:10.1038/s41559-024-02477-7
  49. ↑ Montgomery, JM; Gillespie, D; Sastrawan, P; Fredeking, TM; Stewart, GL (2002). «Aerobic salivary bacteria in wild and captive Komodo dragons» Արխիվացված 2010-03-06 UK Government Web Archive (PDF). Journal of wildlife diseases. 38 (3): 545-51. PMID 12238371 Արխիվացված 2017-07-07 Wayback Machine. doi:doi:10.7589/0090-3558-38.3.545|10.7589/0090-3558-38.3.545.
  50. ↑ Goldstein E.J.C., Tyrrell K.L., Citron D.M., Cox C.R., Recchio I.M., Okimoto B., Bryja J. & Fry B.G.[de]; Tyrrell; Citron; Cox; Recchio; Okimoto; Bryja; Fry (2013). «Anaerobic and aerobic bacteriology of the saliva and gingiva from 16 captive Komodo dragons (Varanus Komodoensis): New implications for the „Bacteria as Venom“ model» Արխիվացված 2013-09-16 Wayback Machine (PDF). Journal of Zoo and Wildlife Medicine. 44 (2): 262—272. PMID 23805543 Արխիվացված 2017-06-04 Wayback Machine. doi: doi:10.1638/2012-0022R.1|10.1638/2012-0022R.1.
  51. ↑ Fry, Bryan G.[de], et al. (2006). «Early evolution of the venom system in lizards and snakes». Արխիվացված 2017-10-10 Wayback Machine Nature. Letters. Vol. 439/2 February 2006, pp. 584—588.
  52. ↑ «Комодский варан оказался ядовитым». Արխիվացված է օրիգինալից 2012-01-04-ին. Վերցված է 2011-03-06-ին.
  53. ↑ Fry B.G.[de] (2008) Central role for venom in predation by the Komodo dragon and the giant extinct Megalania Արխիվացված 2015-09-24 Wayback Machine.
  54. ↑ Fry B.G.[de] (2008) Central role for venom in predation by the Komodo dragon and the giant extinct Megalania Արխիվացված 2015-09-24 Wayback Machine.
  55. ↑ Fry B.G.[de] (2008) Central role for venom in predation by the Komodo dragon and the giant extinct Megalania Արխիվացված 2015-09-24 Wayback Machine.
  56. 1 2 Fry B.G.[de], Vidal N., Norman J.A., Vonk F.J., Scheib H., Ramjan S.F.R., Kuruppu S., Fung K., Hedges S.B., Richardson M.K., Hodgson W.C., Ignjatovic V., Summerhayes R. and Kochva E. (2006) Early evolution of the venom system in lizards and snakes
  57. ↑ Preston, 1993, էջ 163
  58. ↑ «Should we really be scared of the Komodo dragon?». Արխիվացված օրիգինալից 2016-03-03-ին. Վերցված է 2016-07-26-ին.
  59. ↑ Ouwens, P.A. (1912). «On a large Varanus species from the island of Komodo». Bull. Jard. Bot. Buit. 2 (6): 1-3.
  60. 1 2 Chalmers Mitchell, Peter. (15 June 1927). «Reptiles at the Zoo: Opening of new house today», The Times, London, p. 17.
  61. ↑ Rony, Fatimah Tobing (1996). The third eye: race, cinema, and ethnographic spectacle. Durham, N.C.: Duke University Press. p. 164. International Standard Book Number|ISBN Служебная:Источники книг/0-8223-1840-7|0-8223-1840-7.
  62. ↑ «Komodo Dragons». 2010-11-23. Արխիվացված է օրիգինալից 2010-11-23-ին. Վերցված է 2016-07-26-ին.
  63. ↑ «National Wildlife® Magazine - National Wildlife Federation». Արխիվացված օրիգինալից 2016-09-16-ին. Վերցված է 2016-07-26-ին.
  64. ↑ Trooper Walsh; Murphy, James Jerome; Claudio Ciofi; Colomba De LA Panouse (2002). Komodo Dragons: Biology and Conservation (Zoo and Aquarium Biology and Conservation Series)Washington, D.C.: Smithsonian Books. International Standard Book Number Служебная:Источники книг/1-58834-073-2.
  65. ↑ «Trapping Komodo Dragons for Conservation». news.nationalgeographic.com. Արխիվացված օրիգինալից 2017-03-09-ին. Վերցված է 2016-07-26-ին.
  66. ↑ Genome of the Komodo dragon reveals adaptations in the cardiovascular and chemosensory systems of monitor lizards Արխիվացված 2019-07-30 Wayback Machine, 2019
  67. ↑ Tara Darling (Illustrator). Komodo Dragon: On Location (Darling, Kathy. on Location.). Lothrop, Lee and Shepard Books.International Standard Book Number Служебная:Источники книг/0-688-13777-6|0-688-13777-6.
  68. ↑ «Varanus komodoensis (Komodo Dragon, Komodo Monitor, Ora)». www.iucnredlist.org. Արխիվացված օրիգինալից 2018-10-06-ին. Վերցված է 2016-07-26-ին.
  69. ↑ «Appendices I, II and III». 2008-03-11. Արխիվացված է օրիգինալից 2008-03-11-ին. Վերցված է 2016-07-26-ին.
  70. ↑ «The official website of Komodo National Park, Indonesia». www.komodonationalpark.org. Արխիվացված է օրիգինալից 2017-09-06-ին. Վերցված է 2016-07-26-ին.
  71. ↑ The Jakarta Post. «Komodo population continues to decline at national park». Արխիվացված օրիգինալից 2016-07-31-ին. Վերցված է 2016-07-26-ին.
  72. ↑ Lilley, R. P. H. (1995). «A feasibility study on the in-situ captive breeding of Komodo dragons (Varanus komodoensis) on Padar Island, Komodo National Park». MSc. Thesis: University of Kent, Canterbury, UK.
  73. ↑ Jessop, T.S.; Forsyth, D.M.; Purwandana, D.; Imansyah, M.J.; Opat, D.S.; McDonald-Madden, E. (2005). «Monitoring the ungulate prey of komodo dragons (Varanus komodoensis) using faecal counts». Zoological Society of San Diego, USA, and the Komodo National Park Authority, Labuan Bajo, Flores, Indonesia: 26. CiteSeer|CiteSeerX: 10.1.1.172.2230 Արխիվացված 2016-03-04 Wayback Machine.
  74. ↑ «Boy killed in dragon attack». Արխիվացված օրիգինալից 2017-02-13-ին. Վերցված է 2017-09-30-ին.
  75. ↑ m_tsyganov. «КОСТЯНАЯ НОГА или ЭКОШИЗА В ДЕЙСТВИИ (Хроники Комодо-1 & FAM-39)». Блог Михаила Цыганова. Արխիվացված օրիգինալից 2017-08-11-ին. Վերցված է 2016-07-26-ին.

Արտաքին հղումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Վիքիցեղերն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Կոմոդյան վարան» հոդվածին։
Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Կոմոդյան վարան» հոդվածին։
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Կոմոդյան_վարան&oldid=10859613» էջից