Կյուրոս Բ Մեծ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
HS Disambig.svg Անվան այլ կիրառումների համար տես՝ Կյուրոս (այլ կիրառումներ)
Picto infobox prétendant à un trône.png
Կյուրոս Բ ՄԵծ
Կայսր
Olympic Park Cyrus-2.png
Իշխանություն Մ.թ.ա. 559 թ.
Մ.թ.ա. 529 թ.
Թագադրում Մ.թ.ա. 559 թ.
Զինվորական կոչում Գերագույն գլխավոր հրամանատար
Ծնվել է՝ Մ.թ.ա. 600 թ.
Ծննդավայր Պարսիս Անշան
Մահացել է՝ Մ.թ.ա. 530 թ.
Վախճանի վայր Սիրդարիա գետ
Կյուրոս Մեծի դամբարան
Քաղաքացիություն Աքեմենյան պետություն
Ազգություն պարսիկ
Հարստություն Աքեմենյան
Նախորդ Կամբյուսես Ա
Հաջորդող Կամբյուսես Բ
Տոհմ Աքեմենյաններ
գերիշխան, ռազմական առաջնորդ և founder
Հայր Կամբյուսես Պարսկաստանից
Մայր Մանդանա Մարաստանից
Երեխաներ Bardiya, Աթոսա, Artystone, Roxane, Կամբյուսես II և Gaumata
Կրոնական հավատքներ Զրադաշտականություն

Կյուրոս II Մեծ ( Հին պարսկերեն ՝ Kūruš, ակկադերեն՝ Kuraš, էլամերեն՝ Kuraš, արամ.՝ Kureš, հին հուն․՝ Κῦρος, լատ.՝ Cyrus), պարսկական արքա (իշխանության տարիները՝ մ.թ.ա. 559 - 530 թթ.), Աքեմենյանների հարստությունից, Պարսկական մեծ տերության (Աքեմենյան տերություն) հիմնադիր։ Կամբյուսես I-ի որդին։ Մայրը, հավանաբար, Մարաստանի արքա Աստիագեսի (հայկական աղբյուրներում՝ Աժդահակ) դուստր Մանդանան էր։

Վարել է զավթողական քաղաքականություն՝ ջախջախելով և իր տերությանը միացնելով Մարաստանը, Բաբելոնական պետությունը, Լիդիան և Փոքր Ասիայի հունական քաղաքները և Էգեյան ծովի մի շարք կղզիներ, այդ թվում Սամոսը։

Իր կյանքի վերջին տարիներում պատերազմներ է վարել Միջին Ասիայում և Հնդկաստանին հարող տարածքներում՝ նվաճելով բուն Պարթևաստանը, Դարգիանան, Արիան, Հորասմիան, Բակտրիան, Սոգդիանեն, Հայդարանը, Սակաստանը, Սատտագիդան, Արախոսիան և Մակը։

Մ.թ.ա. 530 թ. զոհվում է Միջին Ասիայում մասքութների դեմ տարած արշավանքներից մեկի ընթացքում։ Ըստ Հերոդոտոսի տվյալների՝ մասքութների «թագուհի»-առաջնորդ Թոմիրիսը հրամայել է գտնել Կյուրոսի դին, կտրել է նրա գլուխը և թաթախել է այն արյունով լի մի պարկի մեջ՝ հեգնանքով առաջարկելով նրան այդ կերպ հագեցնել արյունի իր անհագ ծարավը։ Սակայն քանի որ հայտնի է, որ Կյուրոսի դին թաղվել է Պարսագադե քաղաքում (այնտեղ նրա աճյունը տեսել է դեռևս Ալեքսանդր Մակեդոնացին), այդ դրվագը ոչ հավաստի է համարվում։

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կյուրոսի մասին կենսագրական տեղեկություններ հիմնականում ստանում ենք Հերոդոտոսի պատմությունից։ Մի քանի կարևոր տեղեկությունների էլ հանդիպում ենք հույն պատմիչ Կտեսիաս Կնիդացու մոտ, ով ապրել է մ.թ.ա. V դարում, ինչպես նաև Հին կտակարանում։ Կյուրոսի մասին տեղեկությունների հարուստ սկզբնաղբյուր է այսպես կոչված «Կյուրոսի գլանի» արձանագրությունը, որտեղ փորագրված են Կյուրոսի տարած հաղթանակները: Պահպանվել են նաև մի քանի բաբելական փաստաթղթեր, որոնք օգնում են կազմելու ժամանակագրությունը։

"Ես Կյուրոսն եմ Աքեմենյան թագավորը" Հին պարսկերեն, էլամերեն և Աքադերեն լեզուներով։ Սյուն Պասարգադում

Անվան ստուգաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կյուրոս անունը հին պարսկերեն Kūruš անունի հունարեն տարբերակի լատիներեն ձևն է։ Անունն ինքնին և դրա բացատրությունը պահպանվել են դեռևս հին ձեռագրերում, ընդ որում՝ տարբեր լեզուներով։ Հին հույն պատմագետներ Կտեսիասն ու Պլուտարքոսը նկատել և գրառել էին այն փաստը, որ մեծն թագավորի անունը եկել է Kuros անունից, որը նշանակել է Արև, հասկացություն, որը թարգմանվել է Արևի նման նշանակությամբ՝ Khurvash՝ հաշվի առնելով այն, որ պարսկերենում արև գոյականը թարգմանվել է որպես khor, իսկ -vash վերջածանցը պարսկերենում օգտագործվել է նման իմաստով։[1] Սա մատնանշում է նաև Պարսկաստանի առասպելական թագավոր Ջամշիդի (Jamshid) և Կյուրոսի անվան միջև կապը, քանզի Jamshid անվան արմատը shid-ն է, որը նույնպես նշանակում է Արև։

Կարլ Հոֆմանն առաջարկել է մի վարկած, որը հիմնված է հնդեվրոպական լեզուներում հանդիպող արմատի նշանակության վրա։ Ըստ դրա՝ Cyrus, որը հենց նույն Կյուրոսն է, նշանակում է «մրցակցությունում թշնամուն նվաստացնող»։ Պարսկերենում «Կյուրոս» գրվում է հետևյալ կերպ «کوروش بزرگ» կամ «Kūrošé Bozorg» , որը թարգմանվում է որպես Կյուրոս Մեծ։ Աստվածաշնչում Կյուրոս անունը հանդիպում է Կուրաշ ձևով (եբր.՝ כורש‎‎)։

Դինաստիական պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1rightarrow.png  Աքեմենյան երրորդ ընտանիք Աքեմենյաններ Թեյսպյաններ
Քառաթև հովանավոր կերպար՝ Կյուրոս Մեծին ներկայացնող, Խորաքանդակ՝ գտնված Պասարգադում, որի վերևի մասում երեք լեզուներով փորագրված էր «Ես Կյուրոսն եմ , Աքեմենյանների թագավորը»

Իրանական բարձրավանդակում Պարսկական տիրապետությունն ու թագավորությունը սկզբնավորվում է Աքեմենյան հարստության օրոք։ Նրանց նախկին սահմանները հավանաբար ընդլայնվում են Ք․ա․ 9-րդ դարից։ Այս հարստության համանուն հիմնադիրը եղել է Աքեմենեսը (հին պարսկերենից Հաքսամենիս)։ Աքեմենյանները Աքեմենեսի հետնորդներն են, օրինակ, Դարեհ Մեծը, որը հարստության 9-րդ թագավորն է, իրեն համարում է Աքեմենյաննեի տոհմի ժառանգորդ և իրեն հռչակում է Աքեմենյան։ Աքեմենեսը ստեղծել է Պարսումաշ պետությունը Իրանի հարավարևմտյան մասում։ Այն հզորացվել է Թեյսպի կողմից, որը կրել է Անշանի թագավոր տիտղոսը։ Անշան քաղաքի տարածքը գրավելուց հետո Թեյսպը ընդարձակել է թագավորությունը ներառյալ Ֆարս նահանգը։ Հնագույն փաստաթղթերը[2] վկայում են, որ Թեյսպն ունեցել է որդի՝ Կյուրոս անունով, որը նույնպես հաջորդել է հորը որպես Անշանի թագավոր։ Կյուրոս I-ը ունեցել է եղբայր, որի անունը վկայված է որպես Արիարամնես։ Մ․թ․ա․600 թվականին Կյուրոս I-ը հաջորդել է հորը՝ Կամբյուսես I-ին, ով գահակալել է մինչև Մ․թ․ա․559 թվականը։ Կյուրոս Մեծը Կամբյուսես I-ի որդին է և հաջորդը[3]։ Կան մի քանի արձանագրություններ՝ Կյուրոսի Մեծից և ավելի ուշ ժամանակի թագավորներից մնացած, որոնք վերաբերում են Կամբիզին։ Այնտեղ Կամբիզը համարվում է Մեծ թագավոր և Անշանի թագավոր։ Արձանագրություններում Կյուրոսն իրեն անվանում է Մեծ թագավորի, Անշանի թագավորի՝ Կամբյուսեսի որդի։ Ուրիշ արձանագրություններում Կամբյուսես I-ը նշվում է որպես հզոր արքա և Աքեմենյան, որը, ըստ գիտնականների կարծիքի, արձանագրված է եղել Դարեհի կողմից։ Այն համարվում է հետագայում Դարեհի կողմից արված կեղծ արձանագրություն։ Վաղ Աքեմենյան Իրանի վեաբերյալ ներկայացված նյութերը առեղծվածային են և ահասկանալի[4]։ Սակայն Կամբյուսես II-ի մայրական տատը՝ Փարնասպեսը, Հերոդոտոսի կողմից նույնպես Աքեմենյան է համարվում.[5]: Քսենոփոնը Կյուրոպեդիայում Կամբյուսեսի կնոջը հիշատակում է Մանդանա անունով, իսկ Կամբիզին հիշատակում է որպես Իրանի թագավորի: Պատմաբանները համաձայն են Կյուրոսի արած արձանագրություների հետ, քանի որ Անշանը և Պարսուան միևնույն երկրում եղել են տարբեր անուններով: Նրանք նույնիսկ համաձայն են ոչիրանական այլ վարկածների հետ, բացառությամբ Հերոդոտոսի հաղորդածի, որ Կամբիզը եղել է ոչ թե թագավոր, այլ պարսկական լավ ընտանիքից[6]: Սակայն, Հերոդոտոսի կարծիքով, մի քանի ուրիշ գրություններ Չիշպիշի որդու անվան վերաբերյալ նույնպես սխալ են, որին նա նշում է որպես Կամբյուսես, բայց, համաձայն ժամանակակից պատմաբանների, կարող է լինել Կյուրոս[7]:

Ավանդական տեսակետները հիմնվում են հնագիտական հետազոտությունների, Բեհիսթունյան արձանագրությունում նշված տոհմաբանության, նաև Հերոդոտոսի ուսումնասիրության վրա՝ կառչելով նրանից, որ Կյուրոսը Աքեմենյան է: Սակայն Մ.Վաթերսի կողմից արվել է այն ենթադրությունը, որ Կյուրոսը կապ չունի Աքեմենյանների կամ Դարեհ Մեծի հետ, և որ նրա ընտանիքը Թեյսպյաններից և Անշանյաններից է և ոչ թե Աքեմենյաններից[8]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. ; Plutarch, Artaxerxes 1. 3 [1]; Photius, Epitome of Ctesias' Persica 52 [2]
  2. e. g. Cyrus Cylinder Fragment A. ¶ 21.
  3. Schmitt R.։ «Iranian Personal Names i.-Pre-Islamic Names»։ Encyclopaedia Iranica։ Vol. 4։ «Naming the grandson after the grandfather was a common practice among Iranians.» 
  4. Visual representation of the divine and the numinous in early Achaemenid Iran: old problems, new directions; Mark A. Garrison, Trinity University, San Antonio, Texas; last revision: 3 March 2009, see page: 11
  5. M. Waters, "Cyrus and the Achaemenids", Iran 42, 2004 (Achemenet.com – ressources – sous presse). p. 92. "Cassandane's identification as such stems primarily from heredotus, but it is supported, directly and indirectly, by analysis of ancient Near Eastern evidence.
  6. Dandamev M. A. (1990)։ «Cambyses»։ Encyclopaedia Iranica։ Encyclopaedia Iranica Foundation։ ISBN 0-7100-9132-X 
  7. (Dandamaev 1989, էջ 9)
  8. M. Waters, "Cyrus and the Achaemenids", Iran 42, 2004 (Achemenet.com > ressources > sous presse), with previous bibliography.