Կլարա Ցետկին

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Կլարա Ցետկին
գերմ.՝ Clara Zetkin
C Zetkin 1.jpg
Ծնվել էհուլիսի 5, 1857(1857-07-05)[1][2][3][4][5][6]
ԾննդավայրԿյոնիգսհայն Վիդերաու, Mittelsachsen, Սաքսոնիա
Մահացել էհունիսի 20, 1933(1933-06-20)[7][2][3][4][5][6] (75 տարեկանում)
Մահվան վայրԱրխանգելսկոյե, Novofedorovskoe, Նարո-Ֆոմինսկի շրջան, Մոսկվայի մարզ, ՌԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ[7]
ՔաղաքացիությունFlag of Germany.svg Գերմանիա
Flag of the German Empire.svg Գերմանական կայսրություն
Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg Վայմարյան Հանրապետություն
Մասնագիտությունքաղաքական գործիչ, լրագրող, ֆեմինիստ, հակապատերազմային ակտիվիստ և սուֆրաժիստ
ԱմուսինՖրիդրիխ Ցունդել
Զբաղեցրած պաշտոններՎայմարի Հանրապետության Ռայխսթագի պատգամավոր
Քաղաքական կուսակցությունԳերմանիայի կոմունիստական կուսակցություն, Գերմանիայի սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցություն և Գերմանական անկախ սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցություն
Պարգևներ և
մրցանակներ
Լենինի շքանշան և Կարմիր դրոշի շքանշան
ԵրեխաներMaxim Zetkin? և Kostja Zetkin?
Ստորագրություն
Clara Zetkin Signature.png
Clara Zetkin Վիքիպահեստում

Կլարա Ցետկին (գերմ.՝ Clara Zetkin, ի ծնե՝ Կլարա Էյսներ գերմ.՝ Clara Eissner, հուլիսի 5, 1857(1857-07-05)[1][2][3][4][5][6], Կյոնիգսհայն Վիդերաու, Mittelsachsen, Սաքսոնիա - հունիսի 20, 1933(1933-06-20)[7][2][3][4][5][6], Արխանգելսկոյե, Novofedorovskoe, Նարո-Ֆոմինսկի շրջան, Մոսկվայի մարզ, ՌԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ[7]), գերմանացի մարքսիստ, ակտիվիստ, Գերմանիայի կոմունիստական կուսակցության (ԳԿԿ) հիմնադիրներից, կանանց իրավունքների պաշտպան[8]։

Կյանք և գործունեություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կլարա Էյսները ծնվել է 1857 թվականի հուլիսի 5-ին, սաքսոնական Վիդերաու քաղաքում, գերմանացի օրաբանվորի, հետագայում՝ գյուղական ուսուցչի ընտանիքում։ Նա կրթություն է ստացել Լայպցիգի մասնավոր մանկավարժական ուսումնական հաստատությունում, որտեղ մտերմացել է Ռուսաստանից գաղթած հեղափոխական ուսանողների հետ, նրանց շարքերում էր նաև Կլարայի ապագա ամուսինը՝ Օսիպ Ցետկինը: Այն բանից հետո, երբ Օտտո ֆոն Բիսմարկը մտցրեց «Բացառիկ օրենք ընդեմ սոցիալիստներիn», 1881 թվականին Կլարա Ցետկինը ստիպված էր լքել Գերմանիան, մեկնել Ցյուրիխ, այնուհետև Ավստրիա և Իտալիա այցելելուց հետո՝ 1882 թվականին մեկնել է Փարիզ, որտեղ գտնվում էր Գերմանիայից արտաքսված Օսիպ Ցետկինը:

1882 թվականի նոյեմբերից Կլարան և Օսիպը սկսել են միասին ապրել Մոնմարտրում գտնվող փոքրիկ բնակարանում: Այդ ժամանակ նա իր օրիորդական ազգանունը փխարինել է Ցետկինով: Այնտեղ ծնվել են նրանց երկու որդիները՝ Մաքսիմը (1883—1965) և Կոնստանտինը (1885—1980): Նրանք ծանր կյանքով են ապրել. Օսիպը գրոշների դիմաց տպագրվում էր ձախ թերթերում, Կլարան դասավանդում և սպիտակեղեն էր լվանում հարուստների մոտ: Այդ ժամանակ Կլարան հեղափոխական գործունեություն էր ուսումնասիրում ընկերուհու՝ Մարսի դստեր Լաուրա Լաֆարգից: Փարիզում նա մեծ բարեկամություն է սկսում Լաուրայի, նրա ամուսնու՝ Պոլ Լաֆարգի, ինչպես նաև Ժյուլ Գեդի հետ, ով Ֆրանսիայում բանվորական շարժման առաջնորդներից էր: Նրանց հետ շփումը Կլարայի համար լուրջ դպրոց էր և հնարավորություն տվեց նրան ընդլայնել և խորացնել իր տեսական գիտելիքները[9]:

1870-ական թվականների վերջից մասնակցել է գերմանական բանվորական շարժմանը։ 1881 թվականին սոցիալիստների դեմ ուղղված բացառիկ օրենքի գործելու շրջանում մտել է գերմանական սոցիալ-դեմոկրատիայի շարքերը և հարկադրաբար տարագրվել։ Մասնակցել է Ֆրանսիայի, Ավստրիայի, Իտալիայի սոցիալիստական շարժմանը։ 1882 թվականից աշխատակցել է Ցյուրիխում հրատարակվող գերմանական սինոդի ընդհատակյա «Սոցիալ-դեմոկրատ» («Der Socialdemokrat») թերթին։

1889 թվականին Օսիպ Ցետկինը մահացավ տուբերկուլոզից: 1889 թվականին մասնակցել է Փարիզում բացված II Ինտերնացիոնալի սահմանադիր կոնգրեսի նախապատրաստմանը և աշխատանքներին։ Սատարման է արժացել Էնգելսի կողմից։ Հետագայում մասնակցել է II Ինտերնացիոնալի բոլոր կոնգրեսներին։ 1890 թվականին, բացառիկ օրենքի վերացումից հետո վերադարձել է Գերմանիա, ղեկավարել՝ սինոդային շարժումը կանանց շրջանում։ Ինչպես իր ընկերուհի Ռոզա Լյուքսեմբերգը, Կլարան ներկայացնում էր Գերմանիայի սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցության ձախ թևը և ակտիվորեն քննադատում էր Էդուարդ Բեռնշտայնի ռեֆորմիստական հայացքները: Տեսական բանավեճերի հետ մեկտեղ, Ցետկինը մասնակցում էր կանանց իրավահավասարության համար մղվող պայքարին, ինչպես նաև կանանց համար աշխատանքային օրենսդրության մեղմացման և համընդհանուր ընտրական իրավունի համար:

1892-1917 թվականներին եղել է գերմանական բանվորուհիների «Գլայհայթ» («Die Gleichheit») սինոդ թերթի պատասխանատու խմբագիրը։ Լինելով գերմանական սինոդի ձախերի ղեկավարներից՝ Ռ․ Կուսեմբուրգի, Կ․ Լիբկնեխաի, Ֆ․ Մերքունգի հետ ակտիվ պայքար է մղել ռևիզիոնիզմի դեմ։ Համոզել է Robert Bosch GmbH-ի հիմնադիր Ռոբերտ Բոշին ֆինանսավորել թերթը: 1897 թվականին 40-ամյա Կլարան սիրահարվել է Շտուտգարի ակադեմիայի ուսանող և ապագա նկարիչ Գեորգ Ֆրիդրիխ Ցունդելին: Նրանց միջև տարիքային տարբերությունը 18 տարի էր: Շուտով նրանք ամուսնացել են: Ցունդելը հաջողություն էր վայելում պատվերով դիմանկարներ վաճառելու գործում, և 1904 թվականին կարողացել է տուն գնել Զիլենբուխում, Շտուտգարտի մերձակայքում, որի պատուհաներից բացվող տեսարանները հիացնում էին Լենինին: 1914 թվականին ամուսինները բաժանվել են: Պատճառը Առաջին համաշխարհային պատերազմի նկատմամբ տարբերվող վերաբերմունքն էր: Կլարա Ցետկինը դեմ էր արտահայտվում իմպերալիստական պատերազմին, իսկ Գեորգ Ֆրիդրիխը որպես կամավոր է գրանցվել պատերազմին: Կլարան անհանգստացած էր ամուսնու հեռանալով և երկար տարիներ չի համաձայնել պտոնական ապահարզանի: 1928 թվականին, երբ Կլարան 71 տարեկան էր համաձայնեց ամուսնալուծվել և նկարիչը ամուսնացավ իր վաղեմի ընտրյալի՝ Պաուլա Բրոշի հետ:

Առաջին համաշխարհային պատերազմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Կարլ Լիբկնեխտի, Ռոզա Լյուքսենբուրգի և Գերմանիայի սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցության արմատական թևի այլ ներկայացուցիչների հետ վարկաբեկել են կուսակցության ղեկավարների համաձայնողականությունը, որը, որպես «քաղաքացիական խաղաղության» ռազմավարության մաս, քվեարկել է ռազմական վարկերի համար և այդպիսով զբաղեցրել սոցիալական շովինիզմի դիրքը: Եղել է ընդդեմ համաշխարհային պատերազմի 1915մարտին Բեռլինումկայացած կանանց միջազգային սոցիալիստական կոնֆերանսի կազմակերպիչներից, բազմիցս բանտարկվել է իպմերալիստական պատերազմին դեմ արտահայտվելու պատճառով:

1916 թվականի սկզբին Ցետկինը ԳՍԴԿ-ի ձախ և կենտրոնական թևերի կազմում , բացահայտելով պատերազմը և հաշտությունը կայզերական կառավարության հետ, մասնակցել է Գերմանիայի անկախ սոցիալ-դեմոկատական կուսակցության հիմնադմանը, որը 1917 թվականին լքել է մայր կուսակցությունը` ի նշան սոցիալ-շովինիզմի դեմ բողոքի: Գերմանիայի անկախ կուսակցության (ԳԱՍԴԿ, 1917) ստեղծումից հետո, որի մեջ մտավ «Սպարտակ միությունը», ընտրվել է ԳԱՍԴԿ ԿԿ-ի անդամ, պայքարել այդ կուսակցության կենտրոնական ղեկավարության դեմ։ 1918 թվականի դեկտեմբերի 31-ից 1919 թվականի հունվարի 1-ը «Սպարտակ միության» հիմքի վրա ստեղծվել է Գերմանիայի կոմունիստական կուսակցությունը: Ցետկինը լավ ծանոթ էր Վ.Ի. Լենինին և Ն.Կ Կրուպսկայային: 1920 թվականին նա առաջն անգամ այցելել է Խորհրդային Ռուսաստան և բոլշևիկների առաջնորդից հարցազրույց վերցրել «Կանանց հարցի» վերաբերյալ:

Կոպենհագենում 1910 թվականին կայացած սոցիալիստական միջազգային կոնֆերանսում Ցետկինի առաջարկությամբ որոշում է ընդունվել այդուհետև մարտի 8-ը նշել Կանանց միջազգային օր։

Սատարել է Հոկտեմբերյան հեղափոխության հաղթանակը։ 1920 թվականից մշտապես ընտրվել է Ռայխստագի պատգամավոր։

Պարգևատրվել է Լենինի, Կարմիր դրոշի շքանշաններով։ Թաղված է Մոսկվայում, Կարմիր հրապարակում, Կրեմլի պատի տակ։ Նախկին ԳԴՀ-ում սահմանվել է Կլարա Ցետկինի անվան մեդալ։

Մատենագիտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Цеткин К. Женский вопрос: пер. с нем. — Гомель: Гомельский рабочий, 1925. — 70 с.
  • Цеткин К. Ленин и освобождение женщины. — М.: Моск. рабочий, 1925. — 25 с.
  • Цеткин К. Международный женский коммунистический день: Доклад на собрании агитаторов в МК РКП(б) 12 февраля 1925 года. — М.: Моск. рабочий, 1925. — 61 с.
  • Цеткин К. Очерк истории возникновения пролетарского женского движения в Германии: Перев. с рукописи. — М.: Ком. акад., 1929. — 158 с.
  • Клара Цеткин. Сборник статей и материалов, М., 1933.
  • Цеткин К. О литературе и искусстве / Предисл., пер. статей и примеч. М. М. Кораллова. — М.: Гослитиздат, 1958. — 132 с.: портр.
  • Цеткин К. Социализм придёт к победе только вместе с женщиной-пролетаркой / Предисл. А. Иткиной. — М.: Госполитиздат, 1960. — 99 с.: портр.
  • Цеткин К. Воспоминания о Ленине. — М.: Политиздат, 1968. — 62 с.
  • Цеткин К. Заветы Ленина женщинам всего мира. — М.: Политиздат, 1974. — 72 с.
  • Цеткин К. Искусство — Идеология — Эстетика: пер. с нем. — М.: Искусство, 1982. — 416 с.
  • Clara Zetkin: Selected Writing, Clara Zetkin, 1991 ISBN 0-7178-0611-1
  • Клара Цеткин. Искусство и пролетариат
  • Крупская Н. К. Клара Цеткин. — М., 1933.
  • Пик В. Клара Цеткин / пер. с нем., М., 1957.
  • Ильберг Г. Клара Цеткин / Пер. с нем. и примеч. А. Штекли. — М.: Мол. гвардия, 1958. — 206 с.: ил., портр.
  • Боярская З. С. Клара Цеткин / Боярская З. С. — М.: Соцэкгиз, 1959. — 115 с.: ил., портр.
  • Кларин В. М. Клара Цеткин в борьбе за коммунистическое воспитание молодёжи, М., 1963.
  • Гуро И. Р. Ольховая аллея: Повесть о Кларе Цеткин. — М.: Политиздат, 1973. (Пламенные революционеры). — 415 с, ил. То же. — 2-е изд. — 1976. — 415 с, ил.
  • Дорнеман Л. Заседание рейхстага объявляю открытым…: Жизнь и деятельность Клары Цеткин. Пер. с нем. — М.: Политиздат, 1976. — 518 с.: ил.
  • Москва. Энциклопедия. Гл. ред. А. Л. Нарочницкий. — М.: «Советская Энциклопедия», 1980. — 688 с. с илл.

Օտարալեզու գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Clara Zetkin: Selected Writing, Clara Zetkin, 1991 ISBN 0-7178-0611-1
  • Clara Zetkin. Eine Auswahibibliographie der Schriften von und über Clara Zetkin, B., 1957.
  • Clara Zetkin as a Socialist Speaker Dorothea Reetz, 1987 ISBN 0-7178-0649-9
  • On the History of the German Working Class Women’s Movement Clara Zetkin, Alan Freeman (introduction) ISBN 0-7453-0453-2

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 German National Library, Berlin State Library, Bavarian State Library et al. Record #118636618 // Gemeinsame Normdatei — 2012—2016.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 data.bnf.fr: տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 SNAC — 2010.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Internet Speculative Fiction Database — 1995.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 Discogs — 2000.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 FemBio
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 Цеткин Клара // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
  8. https://www.bundesstiftung-aufarbeitung.de/wer-war-wer-in-der-ddr-%2363%3b-1424.html?ID=5462
  9. Пик В. Клара Цеткин / пер. с нем., М., 1957.

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։ CC-BY-SA-icon-80x15.png