Կլարա Ցետկին

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Կլարա Ցետկին
գերմ.՝ Clara Zetkin
C Zetkin 1.jpg
Ծնվել էհուլիսի 5, 1857(1857-07-05)[1][2][3][4][5][6][7] կամ հունիսի 5, 1857(1857-06-05)[8]
ԾննդավայրԿյոնիգսհայն Վիդերաու, Mittelsachsen, Սաքսոնիա կամ Rochlitz, Գերմանիա[8]
Մահացել էհունիսի 20, 1933(1933-06-20)[9][2][3][4][5][6][7][8]
Մահվան վայրԱրխանգելսկոյե, Novofedorovskoe, Նարո-Ֆոմինսկի շրջան, Մոսկվայի մարզ, ՌԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ[9] կամ Մոսկվա, ԽՍՀՄ[8]
ՔաղաքացիությունFlag of Germany.svg Գերմանիա[8]
Flag of the German Empire.svg Գերմանական կայսրություն
Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg Վայմարյան Հանրապետություն
Մասնագիտությունքաղաքական գործիչ, լրագրող, ֆեմինիստ, հակապատերազմային ակտիվիստ, սուֆրաժիստ և խմբագիր
ԱմուսինՖրիդրիխ Ցունդել
Զբաղեցրած պաշտոններՎայմարի Հանրապետության Ռայխսթագի պատգամավոր
Քաղաքական կուսակցությունԳերմանիայի կոմունիստական կուսակցություն, Գերմանիայի սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցություն և Գերմանական անկախ սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցություն
Պարգևներ և
մրցանակներ
Լենինի շքանշան և Կարմիր դրոշի շքանշան
ԵրեխաներMaxim Zetkin? և Kostja Zetkin?
Ստորագրություն
Clara Zetkin Signature.svg
Clara Zetkin Վիքիպահեստում

Կլարա Ցետկին (գերմ.՝ Clara Zetkin, ի ծնե՝ Կլարա Էյսներ գերմ.՝ Clara Eissner, հուլիսի 5, 1857(1857-07-05)[1][2][3][4][5][6][7] կամ հունիսի 5, 1857(1857-06-05)[8], Կյոնիգսհայն Վիդերաու, Mittelsachsen, Սաքսոնիա և Rochlitz, Գերմանիա[8] - հունիսի 20, 1933(1933-06-20)[9][2][3][4][5][6][7][8], Արխանգելսկոյե, Novofedorovskoe, Նարո-Ֆոմինսկի շրջան, Մոսկվայի մարզ, ՌԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ[9] և Մոսկվա, ԽՍՀՄ[8]), գերմանացի մարքսիստ, ակտիվիստ, Գերմանիայի կոմունիստական կուսակցության (ԳԿԿ) հիմնադիրներից, կանանց իրավունքների պաշտպան[10]։

Կյանք և գործունեություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կլարա Էյսները ծնվել է 1857 թվականի հուլիսի 5-ին, սաքսոնական Վիդերաու քաղաքում, գերմանացի օրաբանվորի, հետագայում՝ գյուղական ուսուցչի ընտանիքում։ Նա կրթություն է ստացել Լայպցիգի մասնավոր մանկավարժական ուսումնական հաստատությունում, որտեղ մտերմացել է Ռուսաստանից գաղթած հեղափոխական ուսանողների հետ, նրանց շարքերում էր նաև Կլարայի ապագա ամուսինը՝ Օսիպ Ցետկինը: Այն բանից հետո, երբ Օտտո ֆոն Բիսմարկը մտցրեց «Բացառիկ օրենք ընդեմ սոցիալիստներիn», 1881 թվականին Կլարա Ցետկինը ստիպված էր լքել Գերմանիան, մեկնել Ցյուրիխ, այնուհետև Ավստրիա և Իտալիա այցելելուց հետո՝ 1882 թվականին մեկնել է Փարիզ, որտեղ գտնվում էր Գերմանիայից արտաքսված Օսիպ Ցետկինը:

1882 թվականի նոյեմբերից Կլարան և Օսիպը սկսել են միասին ապրել Մոնմարտրում գտնվող փոքրիկ բնակարանում: Այդ ժամանակ նա իր օրիորդական ազգանունը փխարինել է Ցետկինով: Այնտեղ ծնվել են նրանց երկու որդիները՝ Մաքսիմը (1883—1965) և Կոնստանտինը (1885—1980): Նրանք ծանր կյանքով են ապրել. Օսիպը գրոշների դիմաց տպագրվում էր ձախ թերթերում, Կլարան դասավանդում և սպիտակեղեն էր լվանում հարուստների մոտ: Այդ ժամանակ Կլարան հեղափոխական գործունեություն էր ուսումնասիրում ընկերուհու՝ Մարսի դստեր Լաուրա Լաֆարգից: Փարիզում նա մեծ բարեկամություն է սկսում Լաուրայի, նրա ամուսնու՝ Պոլ Լաֆարգի, ինչպես նաև Ժյուլ Գեդի հետ, ով Ֆրանսիայում բանվորական շարժման առաջնորդներից էր: Նրանց հետ շփումը Կլարայի համար լուրջ դպրոց էր և հնարավորություն տվեց նրան ընդլայնել և խորացնել իր տեսական գիտելիքները[11]:

1870-ական թվականների վերջից մասնակցել է գերմանական բանվորական շարժմանը։ 1881 թվականին սոցիալիստների դեմ ուղղված բացառիկ օրենքի գործելու շրջանում մտել է գերմանական սոցիալ-դեմոկրատիայի շարքերը և հարկադրաբար տարագրվել։ Մասնակցել է Ֆրանսիայի, Ավստրիայի, Իտալիայի սոցիալիստական շարժմանը։ 1882 թվականից աշխատակցել է Ցյուրիխում հրատարակվող գերմանական սինոդի ընդհատակյա «Սոցիալ-դեմոկրատ» («Der Socialdemokrat») թերթին։

1889 թվականին Օսիպ Ցետկինը մահացավ տուբերկուլոզից: 1889 թվականին մասնակցել է Փարիզում բացված II Ինտերնացիոնալի սահմանադիր կոնգրեսի նախապատրաստմանը և աշխատանքներին։ Սատարման է արժացել Էնգելսի կողմից։ Հետագայում մասնակցել է II Ինտերնացիոնալի բոլոր կոնգրեսներին։ 1890 թվականին, բացառիկ օրենքի վերացումից հետո վերադարձել է Գերմանիա, ղեկավարել՝ սինոդային շարժումը կանանց շրջանում։ Ինչպես իր ընկերուհի Ռոզա Լյուքսեմբերգը, Կլարան ներկայացնում էր Գերմանիայի սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցության ձախ թևը և ակտիվորեն քննադատում էր Էդուարդ Բեռնշտայնի ռեֆորմիստական հայացքները: Տեսական բանավեճերի հետ մեկտեղ, Ցետկինը մասնակցում էր կանանց իրավահավասարության համար մղվող պայքարին, ինչպես նաև կանանց համար աշխատանքային օրենսդրության մեղմացման և համընդհանուր ընտրական իրավունի համար:

1892-1917 թվականներին եղել է գերմանական բանվորուհիների «Գլայհայթ» («Die Gleichheit») սինոդ թերթի պատասխանատու խմբագիրը։ Լինելով գերմանական սինոդի ձախերի ղեկավարներից՝ Ռ․ Կուսեմբուրգի, Կ․ Լիբկնեխաի, Ֆ․ Մերքունգի հետ ակտիվ պայքար է մղել ռևիզիոնիզմի դեմ։ Համոզել է Robert Bosch GmbH-ի հիմնադիր Ռոբերտ Բոշին ֆինանսավորել թերթը: 1897 թվականին 40-ամյա Կլարան սիրահարվել է Շտուտգարի ակադեմիայի ուսանող և ապագա նկարիչ Գեորգ Ֆրիդրիխ Ցունդելին: Նրանց միջև տարիքային տարբերությունը 18 տարի էր: Շուտով նրանք ամուսնացել են: Ցունդելը հաջողություն էր վայելում պատվերով դիմանկարներ վաճառելու գործում, և 1904 թվականին կարողացել է տուն գնել Զիլենբուխում, Շտուտգարտի մերձակայքում, որի պատուհաներից բացվող տեսարանները հիացնում էին Լենինին: 1914 թվականին ամուսինները բաժանվել են: Պատճառը Առաջին համաշխարհային պատերազմի նկատմամբ տարբերվող վերաբերմունքն էր: Կլարա Ցետկինը դեմ էր արտահայտվում իմպերալիստական պատերազմին, իսկ Գեորգ Ֆրիդրիխը որպես կամավոր է գրանցվել պատերազմին: Կլարան անհանգստացած էր ամուսնու հեռանալով և երկար տարիներ չի համաձայնել պտոնական ապահարզանի: 1928 թվականին, երբ Կլարան 71 տարեկան էր համաձայնեց ամուսնալուծվել և նկարիչը ամուսնացավ իր վաղեմի ընտրյալի՝ Պաուլա Բրոշի հետ:

Առաջին համաշխարհային պատերազմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Կարլ Լիբկնեխտի, Ռոզա Լյուքսենբուրգի և Գերմանիայի սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցության արմատական թևի այլ ներկայացուցիչների հետ վարկաբեկել են կուսակցության ղեկավարների համաձայնողականությունը, որը, որպես «քաղաքացիական խաղաղության» ռազմավարության մաս, քվեարկել է ռազմական վարկերի համար և այդպիսով զբաղեցրել սոցիալական շովինիզմի դիրքը: Եղել է ընդդեմ համաշխարհային պատերազմի 1915մարտին Բեռլինումկայացած կանանց միջազգային սոցիալիստական կոնֆերանսի կազմակերպիչներից, բազմիցս բանտարկվել է իպմերալիստական պատերազմին դեմ արտահայտվելու պատճառով:

1916 թվականի սկզբին Ցետկինը ԳՍԴԿ-ի ձախ և կենտրոնական թևերի կազմում , բացահայտելով պատերազմը և հաշտությունը կայզերական կառավարության հետ, մասնակցել է Գերմանիայի անկախ սոցիալ-դեմոկատական կուսակցության հիմնադմանը, որը 1917 թվականին լքել է մայր կուսակցությունը` ի նշան սոցիալ-շովինիզմի դեմ բողոքի: Գերմանիայի անկախ կուսակցության (ԳԱՍԴԿ, 1917) ստեղծումից հետո, որի մեջ մտավ «Սպարտակ միությունը», ընտրվել է ԳԱՍԴԿ ԿԿ-ի անդամ, պայքարել այդ կուսակցության կենտրոնական ղեկավարության դեմ։ 1918 թվականի դեկտեմբերի 31-ից 1919 թվականի հունվարի 1-ը «Սպարտակ միության» հիմքի վրա ստեղծվել է Գերմանիայի կոմունիստական կուսակցությունը: Ցետկինը լավ ծանոթ էր Վ.Ի. Լենինին և Ն.Կ Կրուպսկայային: 1920 թվականին նա առաջն անգամ այցելել է Խորհրդային Ռուսաստան և բոլշևիկների առաջնորդից հարցազրույց վերցրել «Կանանց հարցի» վերաբերյալ:

Կոպենհագենում 1910 թվականին կայացած սոցիալիստական միջազգային կոնֆերանսում Ցետկինի առաջարկությամբ որոշում է ընդունվել այդուհետև մարտի 8-ը նշել Կանանց միջազգային օր։

Սատարել է Հոկտեմբերյան հեղափոխության հաղթանակը։ 1920 թվականից մշտապես ընտրվել է Ռայխստագի պատգամավոր։

Պարգևատրվել է Լենինի, Կարմիր դրոշի շքանշաններով։ Թաղված է Մոսկվայում, Կարմիր հրապարակում, Կրեմլի պատի տակ։ Նախկին ԳԴՀ-ում սահմանվել է Կլարա Ցետկինի անվան մեդալ։

Մատենագիտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Цеткин К. Женский вопрос: пер. с нем. — Гомель: Гомельский рабочий, 1925. — 70 с.
  • Цеткин К. Ленин и освобождение женщины. — М.: Моск. рабочий, 1925. — 25 с.
  • Цеткин К. Международный женский коммунистический день: Доклад на собрании агитаторов в МК РКП(б) 12 февраля 1925 года. — М.: Моск. рабочий, 1925. — 61 с.
  • Цеткин К. Очерк истории возникновения пролетарского женского движения в Германии: Перев. с рукописи. — М.: Ком. акад., 1929. — 158 с.
  • Клара Цеткин. Сборник статей и материалов, М., 1933.
  • Цеткин К. О литературе и искусстве / Предисл., пер. статей и примеч. М. М. Кораллова. — М.: Гослитиздат, 1958. — 132 с.: портр.
  • Цеткин К. Социализм придёт к победе только вместе с женщиной-пролетаркой / Предисл. А. Иткиной. — М.: Госполитиздат, 1960. — 99 с.: портр.
  • Цеткин К. Воспоминания о Ленине. — М.: Политиздат, 1968. — 62 с.
  • Цеткин К. Заветы Ленина женщинам всего мира. — М.: Политиздат, 1974. — 72 с.
  • Цеткин К. Искусство — Идеология — Эстетика: пер. с нем. — М.: Искусство, 1982. — 416 с.
  • Clara Zetkin: Selected Writing, Clara Zetkin, 1991 ISBN 0-7178-0611-1
  • Клара Цеткин. Искусство и пролетариат
  • Крупская Н. К. Клара Цеткин. — М., 1933.
  • Пик В. Клара Цеткин / пер. с нем., М., 1957.
  • Ильберг Г. Клара Цеткин / Пер. с нем. и примеч. А. Штекли. — М.: Мол. гвардия, 1958. — 206 с.: ил., портр.
  • Боярская З. С. Клара Цеткин / Боярская З. С. — М.: Соцэкгиз, 1959. — 115 с.: ил., портр.
  • Кларин В. М. Клара Цеткин в борьбе за коммунистическое воспитание молодёжи, М., 1963.
  • Гуро И. Р. Ольховая аллея: Повесть о Кларе Цеткин. — М.: Политиздат, 1973. (Пламенные революционеры). — 415 с, ил. То же. — 2-е изд. — 1976. — 415 с, ил.
  • Дорнеман Л. Заседание рейхстага объявляю открытым…: Жизнь и деятельность Клары Цеткин. Пер. с нем. — М.: Политиздат, 1976. — 518 с.: ил.
  • Москва. Энциклопедия. Гл. ред. А. Л. Нарочницкий. — М.: «Советская Энциклопедия», 1980. — 688 с. с илл.

Օտարալեզու գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Clara Zetkin: Selected Writing, Clara Zetkin, 1991 ISBN 0-7178-0611-1
  • Clara Zetkin. Eine Auswahibibliographie der Schriften von und über Clara Zetkin, B., 1957.
  • Clara Zetkin as a Socialist Speaker Dorothea Reetz, 1987 ISBN 0-7178-0649-9
  • On the History of the German Working Class Women’s Movement Clara Zetkin, Alan Freeman (introduction) ISBN 0-7453-0453-2

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 German National Library, Berlin State Library, Bavarian State Library et al. Record #118636618 // Gemeinsame Normdatei — 2012—2016.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 data.bnf.fr: տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 SNAC — 2010.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Internet Speculative Fiction Database — 1995.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 Discogs — 2000.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 FemBio
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 Բրոքհաուզի հանրագիտարան
  8. 8,00 8,01 8,02 8,03 8,04 8,05 8,06 8,07 8,08 8,09 8,10 8,11 WeChangEd
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 9,5 Цеткин Клара // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохорова — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
  10. https://www.bundesstiftung-aufarbeitung.de/wer-war-wer-in-der-ddr-%2363%3b-1424.html?ID=5462
  11. Пик В. Клара Цеткин / пер. с нем., М., 1957.

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։ CC-BY-SA-icon-80x15.png