Jump to content

Կիևի հարձակողական գործողություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Կիևի հարձակողական գործողություն
ճակատամարտ Խմբագրել Wikidata
Մասն էՀայրենական մեծ պատերազմ Խմբագրել Wikidata
ԵրկիրՈւկրաինա Խմբագրել Wikidata
ՎայրԿիև Խմբագրել Wikidata
Կոորդինատներ50°27′0″N 30°31′24″E Խմբագրել Wikidata
Թվական1943 Խմբագրել Wikidata
Սկսած3 նոյեմբերի 1943 Խմբագրել Wikidata
Ավարտված22 դեկտեմբերի 1943 Խմբագրել Wikidata
Քարտեզ

Կիևի հարձակողական գործողություն, Կարմիր բանակի և նրա Չեխոսլովակիայի ստորաբաժանումների հարձակողական գործողություն, որի նպատակն էր ազատագրել Կիևը նացիստական ​​Գերմանիայի զորքերից Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ։ Այն իրականացվել է 1943 թվականի նոյեմբերի 3-13-ը Ուկրաինական 1-ին ռազմաճակատի ուժերի կողմից՝ բանակի գեներալ Ն.Ֆ.Վատուտինի հրամանատարությամբ։ Գործողության արդյունքներն էին Կիևի, Ժիտոմիրի, ինչպես նաև Կիևի և Ժիտոմիրի շրջանների աջափնյա շրջանների ազատագրումը։ Ստեղծվեց կամուրջ, որը հետագայում մեծ նշանակություն ունեցավ Աջափնյա Ուկրաինայի ազատագրման համար[1]։

Նախապատրաստում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սեպտեմբերի վերջին Վորոնեժի ռազմաճակատի (հոկտեմբերի վերջին վերանվանվեց 1-ին Ուկրաինական ռազմաճակատ) զորքերը գրավեցին Դնեպրի աջ ափի կամուրջները Կիևից հյուսիս և հարավ և երկու անգամ փորձեցին ազատագրել քաղաքը: Հիմնական հարձակումն իրականացվել է Բուկրինի կամրջից, իսկ օժանդակ հարձակումը՝ Լյուտեժի կամրջից։

Հոկտեմբերի 24-ին Գերագույն հրամանատարության շտաբի հրամանով ռազմաճակատի հիմնական ջանքերը տեղափոխվեցին Լյուտեժի կամրջի գլխամաս, որտեղ Բուկրինի կամրջից գաղտնի տեղափոխվեցին 3-րդ գվարդիական տանկային բանակը[2], 23-րդ հրաձգային կորպուսը, 7-րդ հրետանային կորպուսը և այլ կազմավորումներ ու ստորաբաժանումներ։ Զորավարժությունների գաղտնիության շնորհիվ հակառակորդը չբացահայտեց խորհրդային զորքերի վերախմբավորումը։

Խորհրդային զորքերի առաջխաղացման գոտում 4-րդ տանկային բանակն ուներ մոտ 11 վատ խոցված հետևակային դիվիզիա՝ պահեստային 2 տանկային դիվիզիաներով։ Կիևը, պաշտպանում էին Վերմախտի 7-րդ բանակային կորպուսի ստորաբաժանումները[3]։ Կիևը հյուսիսից ծածկելու համար թշնամին կառուցեց երեք ամրացված պաշտպանական գիծ՝ ինժեներական ամրությունների մշակված համակարգով[4]։ Մյուս կողմից, խորհրդային հրամանատարությունը մարտի մեջ մտցրեց առաջին էշելոնում 17-20 հրաձգային դիվիզիաներ, 3-4 տանկային կորպուս և 1 հեծելազոր[3]։

Նոյեմբերի 1-ին Բուկրինի կամրջից սկսվեց հարձակումը, որի հիմնական նպատակը թշնամու ուժերին ճնշելն էր։ Նոյեմբերի 3-ի առավոտյան ռազմաճակատի հիմնական խումբը անցավ գրոհի։ 40 րոպե տևած հրետանային հրետակոծությունից հետո խորհրդային ​​զորքերը անարգել առաջ շարժվեցին 1–2 կմ։ Օրվա վերջում 38-րդ բանակի զորքերը 5-րդ պահակային տանկային կորպուսի և 60-րդ բանակի ստորաբաժանումների հետ միասին առաջ են անցել 5-12 կմ։ 60-րդ բանակը առաջ է շարժվել Կոզարովիչի-Գլեբովկա-Յասնոգորոդկա գյուղերի մոտ գտնվող կամրջից, որը գրավել է 75-րդ գվարդիական հրաձգային դիվիզիան, և Լյուտեժ գյուղի մոտ գտնվող կամրջից, որը գրավել է 240-րդ հրաձգային դիվիզիան, ընդգրկելով աջ, բաց թևը[5] հյուսիսից հյուսիս-արևմուտք:

Գործողության առաջին օրվա վերջում 240-րդ հրաձգային դիվիզիան, որն ուղղակիորեն հարձակվել էր Կիևի վրա և աջակցում էր 7-րդ հրետանային կորպուսի ստորաբաժանումները, արդեն գտնվում էր Կիևի Պուշչա-Վոդիցա արվարձանում։ Միաժամանակ հետ են մղվել գերմանական մի շարք հակագրոհներ, որոնց մասնակցել են 20-րդ մոտոհրաձգային դիվիզիայի ստորաբաժանումները[4]։ Նոյեմբերի 4-ի երեկոյան 38-րդ բանակի ստորաբաժանումները (51-րդ հրաձգային կորպուս), չնայած 5-րդ գվարդիական տանկային կորպուսի և 3-րդ գվարդիական տանկային բանակի աջակցությանը, կարողացան հյուսիսից միայն 5-6 կմ առաջ շարժվել դեպի Կիև՝ հասնելով Պրիորկա արվարձան և քաղաքի հյուսիսային սահման: Նոյեմբերի 4-5-ը մարտի մեջ մտան 1-ին գվարդիական հեծելազորային կորպուսը և 3-րդ գվարդիական տանկային բանակը՝ Կիևի արևմտյան ծայրամասում կտրելով Կիև-Ժիտոմիր մայրուղին։ Ուկրաինայի մայրաքաղաքի ազատագրմանը նպաստել է նաև նոյեմբերի 4-ին 237-րդ հրաձգային դիվիզիայի ուժերը Կոզաչի կղզու տարածքում՝ Կիևից 15 կմ հարավ գտնվող Վիտա-Լիտովսկայա և Պիրոգովո գյուղերի դիմաց Դնեպրի հատմամբ: Վիտա-Լիտովսկում խորհրդային ստորաբաժանումները կարողացան վերահսկողության տակ վերցնել Դնեպրի ափերով Կիև տանող մայրուղին: Այսպիսով, գերմանացիները չկարողացան Բուկրինի կամրջի գլխամասից Կիև տեղափոխել ուժեղացում։ Նոյեմբերի 5-ի առավոտյան թշնամին սկսեց նահանջել քաղաքից Վասիլկով տանող մայրուղու երկայնքով[4]։

Նոյեմբերի 6-ի առավոտյան Կիևն ազատագրվեց։

Նոյեմբերի 7-ին խորհրդային զորքերը (91-րդ առանձին բրիգադ, 6-րդ պահակային տանկային կորպուս, 51-րդ առանձին գունդ) ազատագրեցին Ֆաստովը, իսկ նոյեմբերի 13-ին՝ Ժիտոմիրը։ Գերմանական 7-րդ բանակային կորպուսի ստորաբաժանումները դադարեցրել են իրենց նահանջը Կիևից միայն 50 կմ հարավ։ 60-րդ և 13-րդ բանակները, որոնք շարունակեցին հարձակումը, մինչև ամսվա վերջ հասան Նարովլյայից, Ելսկից, Օվրուչից հյուսիս և Կորոստենից արևելք գտնվող գիծ։ Նոյեմբերի սկզբին բանակային խմբի հարավային հրամանատարությունը չկարողացավ օգտագործել իր սահմանափակ շարժական ռեզերվները Կիևի մոտ տանկի (ներառյալ 25-րդ TD և 509-րդ ՏԲ) և մոտոհրաձգային դիվիզիաների տեսքով, քանի որ այդ ժամանակ նախատեսվում էր հակահարձակում Դնեպրի ստորին հոսանքներում Կրիվոյ Ռոգի, Ապոստոլովոյի և Նիկոպոլի մոտ[3]: Սա դարձավ այն կարևոր գործոններից մեկը, որ Կիևի ազատագրման համար մղվող մարտերը գերմանական կողմի համար վերածվեցին պասիվ նահանջի և մարտերի անցկացման շարքի։ Բայց տանկային ստորաբաժանումների ժամանումով նոյեմբերի 10–11-ին Ֆաստովի և Ֆաստովեցի մոտ սկսվեցին գերմանական առաջին լուրջ հակագրոհները[4]։

Կիևի ազատագրման գործողությունը բնութագրվում է կարևոր ռազմավարական և քաղաքական արդյունքներով (Կիևի ազատագրում) և Կիևը շրջանցող գրոհների միանգամայն տրամաբանորեն ընտրված ուղղություններով (քաղաքից հարավ և արևմուտք տանող երկու մայրուղիների կտրում), որոնց իրականացման համար հատկացվել են անհրաժեշտ թվով ուժեր։ Սակայն մարտավարական մակարդակում խորհրդային կողմը չափին չէր։ Կորուստների հարաբերակցությունը վկայում է այն մասին, որ գերմանացիները կազմակերպված նահանջել են և արդյունավետ մարտեր վարել։

Հակառակորդի կրած վնասների մասին խոսելիս հարկ է նշել խորհրդային արխիվային աղբյուրները։ Օրինակ, 7-րդ պահակային տանկային կորպուսի մարտական ​​մատյանում ասվում է, որ միայն նոյեմբերի 4-ի լույս 5-ի գիշերը Սվյատոշինոյի վրա հարձակման ժամանակ ոչնչացվել և այրվել են 16 տանկ, 6 ինքնագնաց կայանք, 12 զրահափոխադրիչ, մինչև 200 մեքենա, 110 սայլ զինտեխնիկայով, իսկ 83 զինվոր սպանվել։ Կորպուսը կորցրել է 3 տանկ, 2 հակատանկային հրացան և 30 անձնակազմ։ Ընդհանուր առմամբ, գործողության ընթացքում կորպուսը ոչնչացրել է հակառակորդի 14955 զինվոր և սպա և գերեվարել 1023 մարդ[6]։

Ուկրաինայի փոստային նամականիշ, 1993

Մյուս կողմից, 3-րդ գվարդիական տանկային բանակի շտաբը կազմել է հաշվետվություն 1943 թվականի նոյեմբերի 3-10-ը ընկած ժամանակահատվածում թշնամու ոչնչացված կենդանի ուժի և տեխնիկայի մասին: Փաստաթղթում նշվում է, որ ոչնչացվել են 229 տանկ և ինքնագնաց հրետանային կայանք, 130 զրահափոխադրիչներ և զրահամեքենաներ, 315 ականանետեր և այլն: Բացի այդ, ոչնչացվել են 12201 գերմանացի զինվորներ և սպա, որոնցից միայն 3052-ը եղել են 7-րդ գվարդիական տանկային կորպուսից[7]։

Ի լրումն այս ամենի, զեկույց է կազմվել նաև 1943 թվականի նոյեմբերի 3-10-ը 3-րդ գվարդիական տանկային բանակի ստորաբաժանումների կողմից գերեվարվաածներիմասին: Նրանց ընդհանուր թիվը հասնում էր 2546 մարդու, որից 221-ը պատկանում էր 7-րդ պահակային տանկային կորպուսին[8]։ Նույն փաստաթղթում նշվում է միայն 8 գրավված ինքնագնաց հրետանային կայանք և 8 զրահամեքենաներ և զրահափոխադրիչներ, ինչը խիստ անհամաչափ է հետևյալ երեք գործոնների հետ կապված.

  1. հայտարարված ոչնչացված թշնամու տանկերին և ինքնագնաց հրետանային կայանքների
  2. Կիևից գերմանական հապճեպ նահանջի փաստին. որքան արագ է նահանջը, այնքան մեծ է լքված տեխնիկայի և զենքի անդառնալի կորուստների տոկոսը
  3. այս տարածքում գործող գերմանական տանկային դիվիզիաների թվին (7-րդ տանկային դիվիզիա, 8-րդ տանկային դիվիզիա և 20-րդ մոտոհրաձգային դիվիզիա՝ ընդհանուր առմամբ ոչ ավելի, քան 200 տանկ): 1944 թվականի կազմակերպչական աղյուսակի համաձայն՝ գերմանական տանկային դիվիզիան ուներ մոտ 220 տանկ և 2000 տարբեր մեքենաներ։

Ուստի կարելի է կասկածի տակ առնել նաեւ ոչնչացված գերմանական տեխնիկայի վերաբերյալ տվյալների օբյեկտիվությունը։

7-րդ գվարդիական տանկային կորպուսի դեմ մարտերում գերմանական վերջնական կորուստների թիվը (համարժեք է մեկ ամբողջական դիվիզիայի կորստի) կարող է գերագնահատվել, քանի որ նման կորուստները չեն նշվում գերմանական աղբյուրներում[9]: Չնայած, համեմատության համար, նույնիսկ հետպատերազմյան գերմանական հուշագրության գրականության մեջ նշվում է նոյեմբերյան այդ օրերին Ֆաստովի մոտ 25-րդ տանկային դիվիզիայի պարտությունը, որը չկորցրեց իր ողջ անձնակազմը, բայց կորցրեց գրեթե ամբողջ տեխնիկան[3][10]:

Գրականություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  • ВОВ. Энциклопедия, 424, Лютежский плацдарм
  • Гончаров В. Наступление 1-го Украинского Фронта на Киевском направлении в 1943-м году. // Битва за Днепр. 1943 г.. — М.: АСТ; АСТ Москва; Хранитель, 2006. — С. 6—193. — 487 с. — ISBN 5-17-038789-X ; 5-9713-3633-9 ; 5-9762-0500-3

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. ↑ «Киевская наступательная операция 1943». Министерство обороны РФ. Վերցված է 2023 թ․ հունվարի 12-ին.
  2. ↑ Алферов С. Перегруппировка 3-й гвардейской танковой армии в битве за Днепр (октябрь 1943). // Военно-исторический журнал. — 1980. — № 3. — С.16-24.
  3. 1 2 3 4 Манштейн Э. Утерянные победы — М.: АСТ; СПб.: Terra Fantastica, 2002. — 896 c. — ISBN 5-17-010652-1 (АСТ); ISBN 5-7921-0240-6 (TF)
  4. 1 2 3 4 Москаленко К. С. На Юго-Западном направлении. 1943—1945. Кн. II. — М.: Наука, 1973.
  5. ↑ Гончаров В. Битва за Днепр. 1943 г. — М.: АСТ; АСТ Москва; Хранитель, 2006. — ISBN 5-17-038789-X ; 5-9713-3633-9 ; 5-9762-0500-3
  6. ↑ Центральный архив Министерства обороны Российской Федерации (ЦАМО): фонд 3406 (7 гв. ТК), опись 1, дело 81, лист 5.
  7. ↑ документ № 111532883(չաշխատող հղում) // Память народа
  8. ↑ документ № 111532884(չաշխատող հղում) // Память народа
  9. ↑ Human Losses in World War II Heeresarzt 10-Day Casualty Reports per Army/Army Group, 1943 (BA/MA RW 6/556, 6/558) Արխիվացված 2013-05-25 Wayback Machine
  10. ↑ Меллентин Ф. В. Танковые сражения 1939—1945 гг.: Боевое применение танков во второй мировой войне. / Сокр. пер. с англ. П. Н. Видуэцкого и В. И. Саввина. Под. ред. А. П. Панфилова. — М.: Изд. иностр. лит., 1957.

Արտաքին հղումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Կիևի հարձակողական գործողություն» հոդվածին։