Կիսաստված

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Կիսաստվածը անկատար աստվածություն է: Տերմինը տարբեր ժամանակներում և տարբեր ժողովուրդների շրջանում օգտագործվում էր տարբեր կերպ, բայց այն սովորաբար վերաբերում էր այնպիսի կերպարի, որը մահից հետո հասել էր աստվածային կարգավիճակի կամ ծնվել էր մահկանացուի հետ աստվածության կապի արդյունքում:

Կիսաստված
Cuslayshound.jpg
Ենթատեսակսահմանային արարած և Դիցաբանական հիբրիդներ
Լատինական գրաձևsemideus
Demigods Վիքիպահեստում

Դասական ժամանակաշրջանում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հին Հունաստանում և Հռոմում «կիսաստված» տերմինը (լատ.՝ semideus, հին հուն․՝ ἡμίθεος) հետևողական սահմանում չուներ, այն օգտագործվում էր հազվադեպ և ուներ մի քանի իմաստ[1]: Արխաիկ ​​ժամանակաշրջանում դրա առաջին հիշատակումները հանդիպում են Հոմերոսի և Հեսիոդոսի մոտ: Նրանք երկուսն էլ նկարագրում են մահացած հերոսներին որպես «θεμίθεοι» (այսինքն՝ «կիսաստվածներ»)՝ առանց նշելու, որ նրա ծնողներից մեկը աստվածային է, իսկ մյուսը՝ մահկանացու[2][3]: Նրանք, ովքեր դրսևորել էին ուժ, իշխանություն, լավ ընտանիք, փառավորել էին իրենց անունը նշանավոր գործերով՝ հատկապես սխրանքներով, հաճախ անվանում էին հերոսներ, իսկ մահից հետո նրանք կարող էին դասակարգվել ἡμίθεοι՝ գործընթաց, որը բնութագրվում է որպես «հերոսացում»[4]: Հին հույն բանաստեղծ Պինդարոսընույնպես հաճախ օգտագործել էր ἡμίθεος տերմինը որպես հերոսի հոմանիշ[5]:

Ըստ հռոմեացի հեղինակ Դիոն Կասսիոսի Հռոմեական Սենատը մ.թ.ա. 46-ին Գայոս Հուլիոս Կեսարին Տապսի ճակատամարտում հաղթանակից հետո հռչակեց կիսաստված[6]: Այնուամենայնիվ, ժամանակակից քննադատները կասկածի տակ են դնում այն, թե իրականում սենատը արե՞լ է դա, ինչպես գրել է Դիոն Կասսիոսը մ. թ. ա.3-րդ դարում, այսինքն՝ Կեսարի մահից մի քանի դար անց, և չէր կարող լինել այդ իրադարձությանը ականատես[7]:

Թերևս առաջին հռոմեացին, ով կարող էր օգտագործել «կիսաստված» տերմինը, կարող էր լինել Օվիդիուսը (մ. թ. ա. 17 կամ 18-րդ դարերում), ով մի քանի անգամ օգտագործել է semideus բառը՝ փոքր աստվածություններին անդրադառնալու համար: Բանաստեղծ Մարկոս Աննեոս Լուկանոսը (39-65) նույնպես գործածել է այդ բառը Պոմպեյին հղելու համար՝ մահից հետո նրա աստվածային կարգավիճակը նշելու համար[8]:

Ավելի ուշ հռոմեական գրող Մարցիան Կապելլան (360-428) առաջարկեց աստվածների հետևյալ հիերարխիան[9].

  • բուն աստվածներ կամ գլխավոր աստվածներ;
  • հանճարներ կամ դայմոններ;
  • կիսաստվածներ կամ սեմոններ (բնակվում է մթնոլորտի վերին շերտերում);
  • հերոսների ստվերներն ու ուրվականները (ապրում են մթնոլորտի ստորին շերտերում);
  • աստվածներ, որոնք բնակվում են երկրի վրա, ինչպիսիք են այծամարդերը և սատիրները:

Կելտերի մոտ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կելտական դիցաբանության մեջ որպես կիսաստված հայտնի էր Կուխուլին՝ «Ցուլի առևանգումը Կուալնժեից» իռլանդական ազգային էպոսի հերոսը: Նա իռլանդական աստված Լուգի և մահկանացու արքայադուստր Դեխտիրայի որդին է:

Հինդուիզմում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հինդուիզմում կիսաստվածները տիեզերքի կառավարիչներն են: Նրանք վերահսկում են տիեզերքի օրենքների ընդհանուր կարգը և պահպանում են այն: Բացի այդ, նրանք վերահսկում են անհատական ​​և կոլեկտիվ կարմայական ռեակցիաները, երջանկությունն ու դժբախտությունը` համաձայն անցյալում մարդկանց որոշակի գործողությունների: Այս առումով տիեզերքում տեղի ունեցող գործընթացների տեսակետը ըստ վեդական մշակույթի հիմնականում համահունչ է հին եգիպտացիների, հույների, հռոմեացիների, Աֆրիկայի ցեղերի, ամերիկայի հնդկացիների և ավստրալիական աբորիգենների բնական հավատալիքներին: Ինչպես և նախաքրիստոնեական ավանդույթների մեծ մասում, հինդուիզմն ընդունում է այն փաստը, որ Տիեզերքի գործերը կառավարում են Աստծո զանազան օգնականները (կիսաստվածները):

Հայտնի կիսաստվածներից նշվում են Բրահման` տիեզերքի ստեղծողը և առաջին արարածը, Շիվան՝ տիեզերքի կործանիչը, թագավոր Ինդրան, որը կառավարում է երկնային մոլորակները և եղանակը, Վայուն`քամու և օդի համար պատասխանատու կիսաստվածը, Չանդրան, որը ղեկավարում է լուսինն ու բույսերը, Ագնին` կրակի կիսաստվածը, Վարունան՝ ծովերի և օվկիանոսների տերը, մահվան տերը՝ Յամարաջան (Յաման) և շատ այլ կիսաստվածներ, որոնք վերահսկում են երկրի տարերքները և կենդանի մարդկանց մարմինները:

Այնուամենայնիվ, վեդական սուրբ գրությունները, հակառակ տարածված կարծիքների, չեն հիմնվում բազմաստվածության կամ պանթեիզմի վրա՝ այս բառերի սովորական իմաստով: Վերջիվերջո նրանք ներկայացնում են աշխարհի միաստվածական հայեցակարգ՝ պնդելով, որ այս բոլոր աստվածություններից վեր (իրականում կիսաստվածներ) գոյություն ունի Գերագույն Աստված, որի ամենահանրաճանաչ անուններն են՝ Կրիշնա, Հարի, Ռամ, Նարայանա և Վիշնու: Այս անուններից յուրաքանչյուրը վերաբերում է նույն Գերագույն անձնավորությանը[10]:

Չինական դիցաբանության մեջ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չինական դիցաբանության մեջ հայտնի է մի նշանավոր կիսաստված՝ Էրլան-շենը: «Ճանապարհորդություն արևմուտք»-ի մեջ նշվում է, որ նեֆրիտյան կայսեր կրտսեր քույրը Յու-դին իջավ մահկանացուների աշխարհ և ծնեց մի երեխա՝ Յանգ Ցիանգ անունով: Հետագայում նա մեծացավ՝ դառնալով մի աստվածություն, որը հայտնի է որպես Էրլան-շեն:

Ֆիլիպինյան դիցաբանության մեջ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆիլիպինների ավանդական, նախաքրիստոնեական կրոնական դիցաբանության մեջ կիսաստվածները հաճախ են հանդիպում հեքիաթներում: Այս կիսաստվածներից շատերի իշխանությունը հավասար է հիմնական աստվածների և աստվածուհիների իշխանությանը: Նման կիսաստվածներն են՝ Մայարին՝ տագալների լուսնի աստվածուհին, ով ամեն երեկո ղեկավարում է աշխարհը, Թալան՝ աստղերի աստվածուհին , Հանան՝ առավոտյան աստվածուհին, Ապո Աննոն՝ Կանկանայի ժողովրդի հերոս-կիսաստվածը, Օրիոլը՝ կիսաօձ-կիսաստվածուհի բիկոլանների մոտ, Լաոն՝ Հիլիգալ կիսաստվածը, ով կարող է խոսել կենդանիների հետ և Կանլաոն լեռան վրա ջախջախեց խենթ վիշապին և Օվուգը՝ որոտի և կայծակի կիսաստվածը[11][12][13][14][15][16][17]:

Տերմինի ժամանակակից օգտագործումը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անգլերենում «կիսաստված» (demigod) տերմինը առաջին անգամ հայտնվեց 16-րդ դարի վերջին -17-րդ դարի սկզբին (լատ. semideus «կիսաստված» և հին հունարեն δαίμων «ոգի, աստվածություն»)[18]: Նման ձևով այս տերմինը ձևավորվեց ֆրանսերենում` demi-dieu: Իսպաներեն, իտալերեն և ռոմանական խմբի այլ լեզուներում այն վերափոխվեց լատիներեն semideus-ից[19]:

«Կիսաստված» տերմինը հաճախ փոխաբերականորեն օգտագործվում է անսովոր ունակություններով մարդկանց նկարագրելու համար[20]: Անգլիացի բանաստեղծ Ջոն Միլթոնը իր «Կորուսյալ դրախտ» բանաստեղծության մեջ պնդում է, որ հրեշտակները կիսաստվածներ են[21]: Ամերիկացի գրող Ռիք Ռիորդանի գրքերում կիսաստվածները կատարում են կարևոր դեր: Ռիորդանիի աշխատանքներում կիսաստվածը սահմանվում է որպես անձ, ում ծնողներից մեկը մարդ է, իսկ մյուսը` աստված[22]:

God of War համակարգչային խաղերի շարքում աստվածների հետ միասին հանդես են գալիս նաև կիսաստվածները, ինչպիսիք են՝ Պերսևսը, Հերկուլեսը, գլխավոր հերոս Կրատոսը և նրա եղբայր Դեյմոսը՝ Զևսի և նրա մահկանացու կնոջ որդիները:

2016 թվականի դիսնեյյան «Մոանա» մուլտֆիլմում Դուեյն Ջոնսոնը հնչյունավորել է պոլինեզիացիների դիցաբանության կիսաստված Մաուի դերը[23]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. H. Charles Talbert (1975). The Concept of Immortals in Mediterranean Antiquity. In: Journal of Biblical Literature. — 94 (3): 419—436.
  2. Greek World Study Tool // Perseus Digital Library
  3. William Hansen (2005). Handbook of Classical Mythology. — ABC-CLIO Ltd, 2004. — 199 p. (ISBN 0195300351).
  4. Theodora Hadzisteliou Price (1973). Hero-cult and Homer. In: Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte. — 22 (2): 129—144.
  5. Henry George Liddel, Robert Scott. A Greek-English Lexicon (5th ed.). — Oxford: Oxford University Press. — P. 596.
  6. Дион Кассий. Римская история. 43. 21. 2.
  7. Duncan Fishwick (1975). The name of the Demigod. In: Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte. — 24 (4): 624—628.
  8. Марк Анней Лукан. Гражданская война. Кн. 9.
  9. Martianus Capella. De nuptiis Philologiae et Mercurii. 2. 156.
  10. Полубоги // Восточная философия.
  11. F. Landa Jocano. Notes on Philippine Divinities.
  12. Benguet community races against time to save Apo Anno // Inquirer.net.
  13. Perla S. Intia. Three Tales from Bicol. — New Day Publishers, 1982.
  14. Damiana L. Eugenio. Philippine Folk Literature: The Myths. — UP press, 1993.
  15. H. Otley Beyer, 1913.
  16. M. C. Cole, 1916.
  17. Hinilawod: Adventures of Humadapnon // Chanted by Hugan-an and recorded by Dr. F. Landa Jocano. — Metro Manila: Punlad Research House, 2000. ISBN 9716220103.
  18. Oxford English Dictionary. 3. — UK: Oxford University Press, 1961. — P. 180.
  19. Semideus // Latin World Study Tool. Perseus.
  20. "demigod" // Collins English Dictionary.
  21. Джон Мильтон. Потерянный рай, 9, 937
  22. Rick Riordan. Percy Jackson: The Demigod Diles. — London: Puffin Books, 2010. — P. 71. ISBN 0141329505.
  23. WikiLeaks Adds Thousands of Hacked Sony Emails // The Wrap.