Կիպրոսի Հանրապետության սահմանադրություն
Կիպրոսի Հանրապետության սահմանադրություն (անգլ.՝ The Constitution of the Republic of Cyprus) նախատեսում կրոնի ազատություն: Կիպրոսի Հանրապետության կառավարությունը կղզում միակ միջազգայնորեն ճանաչված կառավարությունն է և կառավարում է կղզու երկու երրորդը[1]:
Կրոնական ժոզովրդագրություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Կիպրոսն ունի 5,747 քառակուսի մղոն (14,880 կմ2) տարածք և կառավարության կողմից վերահսկվող տարածքում բնակչությունը 2022 թվականին կազմել է 918,100 մարդ[1]:
Կառավարության կողմից վերահսկվող տարածքի 2011 թվականի մարդահամարը նշում է, որ բնակչության 89.1%-ը դավանում է հույն ուղղափառ քրիստոնեություն, 2.9%-ը՝ կաթոլիկ, 2%-ը՝ բողոքական, 1.8%-ը՝ մուսուլման և 1%-ը՝ բուդդայական։ Մնացածը կազմում են մարոնիտ կաթոլիկները, հայ ուղղափառները, հրեաները, Եհովայի վկաները և բահայիները[1]:
Կառավարությունը պահանջում է հույն ուղղափառ կրոնական ուսուցում հանրային դպրոցներում. ոչ հույն ուղղափառ աշակերտները կարող են ազատված լինել դասերից[1]:
2023 թվականին երկիրը կրոնական ազատության համար գնահատվել է 4-ից 4 միավորով։[2]
Թուրքերը Կիպրոսում
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Կղզու մոտավորապես մեկ երրորդը վերահսկվում է կիպրոսեցի թուրքերի կողմից։ Սահմանադրությունը նշում է, որ տարածքը աշխարհիկ հանրապետություն է և ապահովում է խղճի և կրոնական հավատքի ազատություն։ Կրոնի վերաբերյալ պաշտոնական վիճակագրություն չկա, սակայն գնահատվում է, որ բնակչության 97%-ը սուննի մուսուլմաններ են։ Մնացածը կազմված է ալևիներից, բողոքականներից, հույն ուղղափառներից, մարոնիտ կաթոլիկներից, ռուս ուղղափառներից, անգլիկան եկեղեցուց, բահայիներից, հրեաներից և Եհովայի վկաներից[3]: Նախակրթարանի աշակերտները պետք է կրոնական կրթություն ուսումնասիրեն հինգ տարի, չնայած ոչ մուսուլմանները պարտավոր չեն քննություն հանձնել այս առարկայից։
Այս հոդվածը հիմնված է ԱՄՆ Պետդեպարտամենտի 2007 և 2014 թվականների զեկույցների վրա. ավելի ուշ շրջանի զեկույցները հասանելի են[1]:
Մինչև 1974 թվականը երկիրը երկարատև հակամարտության շրջան էր ապրում իր հույն կիպրոսյան և թուրք կիպրոսյան համայնքների միջև։ Ի պատասխան՝ Կիպրոսում ՄԱԿ-ի ուժերը (UNFICYP) 1964 թվականին սկսեցին խաղաղապահ գործողություններ։ Կղզին դե ֆակտո բաժանված է 1974 թվականի թուրքական ռազմական միջամտությունից ի վեր, որը տեղի ունեցավ Հունաստանից իրականացված պետական հեղաշրջումից հետո։ Կղզու հարավային մասը գտնվում է Կիպրոսի Հանրապետության կառավարության վերահսկողության տակ, մինչդեռ հյուսիսային մասը կառավարում են թուրք կիպրոսեցիները։ 1983 թվականին նրանց վարչակազմը հռչակեց իրեն «Հյուսիսային Կիպրոսի Թուրքական Հանրապետություն» («ՀԿԹՀ»)։ Միացյալ Նահանգները չի ճանաչում «ՀԿԹՀ»-ն, ինչպես նաև որևէ այլ երկիր, բացի Թուրքիայից։ Երկու մասերը բաժանվում են բուֆերային գոտու կամ «կանաչ գծի» միջոցով, որը պարեկում է UNFICYP-ը։ 2003 թվականին թուրք կիպրոսյան իշխանությունները մեղմացրին երկու համայնքների միջև տեղաշարժի բազմաթիվ սահմանափակումներ, այդ թվում՝ բոլոր անցման վճարների վերացումը։ Նոր ընթացակարգերը հանգեցրին համայնքների միջև համեմատաբար անարգել շփման և թույլ տվեցին հույն կիպրոսեցիներին և թուրք կիպրացիներին այցելել մյուս համայնքում գտնվող կրոնական վայրեր, սակայն, կիպրոսցիները, ինչպես նաև օտարերկրացիները, պետք է ներկայացնեն անձը հաստատող փաստաթուղթ բուֆերային գոտու անցակետերում՝ մեկ կողմից մյուսը անցնելու համար։
Վերջին (2001թ.) բնակչության մարդահամարի համաձայն՝ կառավարության կողմից վերահսկվող տարածքում մշտական բնակչության 94.8 տոկոսը պատկանում է Կիպրոսի ինքնավար հույն ուղղափառ եկեղեցուն։ Բացի այդ, բնակչության 0.5 տոկոսը մարոնիտ կաթոլիկներ են, 0.3 տոկոսը՝ հայ ուղղափառներ, 1.5 տոկոսը՝ կաթոլիկներ, 1 տոկոսը՝ բողոքականներ, 0.6 տոկոսը՝ մուսուլմաններ և 1.3 տոկոսը՝ աթեիստներ, «այլ» կամ «չնշված» անձինք։
Նիկոսիայում կա բուդդայական տաճար, իսկ Լառնակայում՝ սինագոգ։ Երկուսն էլ հիմնականում այցելում են արտագաղթածներ և օտարերկրյա բնակիչներ։
1998 թվականի հասարակական կարծիքի հարցումը ցույց է տվել, որ կիպրահույների 48 տոկոսը պարբերաբար մասնակցում է եկեղեցական արարողություններին, մինչդեռ 49 տոկոսը մասնակցում է միայն խոշոր կրոնական տոներին և արարողություններին, ինչպիսիք են հարսանիքներն ու հուղարկավորությունները: Մնացածը ընդհանրապես չի մասնակցել կրոնական արարողություններին:
Կրոնական ազատության կարգավիճակ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Իրավական և քաղաքականության շրջանակ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Կիպրոսի Հանրապետության 1960 թվականի Սահմանադրությունը նախատեսում է կրոնի ազատություն, և կառավարությունը գործնականում ընդհանուր առմամբ հարգել է այս իրավունքը: Կառավարությունը բոլոր մակարդակներում ձգտել է լիովին պաշտպանել այս իրավունքը և չի հանդուրժել դրա չարաշահումը՝ ո՛չ կառավարական, ո՛չ էլ մասնավոր գործիչների կողմից:
Սահմանադրությունը նշում է, որ Կիպրոսի ինքնավար հույն ուղղափառ եկեղեցին, որը չի գտնվում մայրցամաքային Հույն ուղղափառ եկեղեցու իրավասության ներքո, ունի բացառիկ իրավունք կարգավորելու և կառավարելու իր ներքին գործերը և ունեցվածքը՝ համաձայն իր սուրբ կանոնների և կանոնադրության: Կիպրոսի եկեղեցին ազատված է կրոնական գործունեության հարկերից և, ըստ օրենքի, պարտավոր է հարկեր վճարել միայն խիստ առևտրային գործունեության համար: Սահմանադրությունը նաև ուղեցույցներ է սահմանում Վաքըֆի համար՝ թուրք կիպրացիների կրոնական գործունեությունը կարգավորող մուսուլմանական հաստատության, որը նույնպես ունի բացառիկ իրավունք կարգավորելու և կառավարելու իր ներքին գործերը և ունեցվածքը՝ համաձայն իր օրենքների և սկզբունքների: Սակայն, այս զեկույցում ընդգրկված ժամանակահատվածում Վաքըֆը գործել է միայն թուրք կիպրացիների կողմից կառավարվող տարածքում: Ոչ մի օրենսդրական, գործադիր կամ այլ ակտ չի կարող հակասել կամ միջամտել ուղղափառ եկեղեցուն կամ վաքըֆին:
1960 թվականի Սահմանադրությամբ ճանաչվում են երեք այլ կրոնական խմբեր՝ մարոնիտ կաթոլիկներ, հայ ուղղափառներ և «լատիններ» (հռոմեական կաթոլիկներ): Այս խմբերը նույնպես ազատված են հարկերից և, Կիպրոսի եկեղեցու և Վաքըֆների հետ միասին, իրավունք ունեն ստանալ կառավարության կողմից իրենց կրոնական հաստատություններին տրամադրվող սուբսիդիաները:
Կառավարությունն ունի սահմանադրական և այլ իրավական արգելքներ կրոնական խտրականության դեմ: 1975 թվականի Վիեննայի III համաձայնագիրը մնում է հիմնական համաձայնագիրը, որը կարգավորում է կիպրոսեցի թուրքերի կողմից կառավարվող տարածքում բնակվող հույների և մարոնիտների, ինչպես նաև կառավարության կողմից վերահսկվող տարածքում բնակվող կիպրոսցի թուրքերի վերաբերմունքը: Այլ բաների շարքում, այս համաձայնագիրը նախատեսում է կրոնական պաշտամունքի համար հարմարություններ: Հինգ ճանաչված կրոններից բացի այլ կրոնները պարտավոր չեն գրանցվել կառավարությունում. սակայն, եթե նրանք ցանկանում են ֆինանսական գործարքներ կատարել, ինչպիսիք են բանկային հաշիվ վարելը, պետք է գրանցվեն որպես ոչ առևտրային կազմակերպություն: Գրանցվելու համար խումբը պետք է դիմում ներկայացնի փաստաբանի միջոցով, որում նշված են ոչ առևտրային կազմակերպության նպատակները և կազմակերպության կորպորատիվ տնօրենների անունները: Հաստատումից հետո ոչ առևտրային կազմակերպությունները ազատված են հարկերից և պարտավոր են ներկայացնել իրենց գործունեության տարեկան հաշվետվություններ: Գրանցումը տրամադրվում է անհապաղ: Հաշվետու ժամանակահատվածում ոչ մի կրոնական խմբի գրանցում չի մերժվել:
Կառավարության կողմից վերահսկվող տարածքում միսիոներական գործունեության կամ քարոզչության դեմ արգելքներ չկան: Արտասահմանցի միսիոներները պետք է ստանան և պարբերաբար երկարաձգեն բնակության թույլտվությունները՝ երկրում ապրելու համար. սովորաբար, երկարաձգման հայտերը հաստատվում են:
Կառավարությունը պահանջում է, որ պետական տարրական և միջնակարգ դպրոցների երեխաները սովորեն հունական ուղղափառ կրոնով։ Այլ կրոնների ծնողները կարող են խնդրել, որ իրենց երեխաները ազատվեն։ Այս երեխաներն ազատված են կրոնական արարողություններին և դասերին մասնակցելուց։
Կրթության նախարարությունը հետաձգեց իր 2006 թվականի փետրվարի առաջարկի իրականացումը, որը նախատեսում էր հանրային դպրոցներում կրոնական ուսուցման պարտադիր ժամերի քանակը շաբաթական 2 ժամից կրճատել մինչև 1 ժամ: Կիպրոսի եկեղեցին և այլ կրոնական կազմակերպություններ կտրականապես դեմ էին առաջարկին. նախարարությունը հետաձգեց իրականացումը՝ հանրային քննարկումներ և քննարկումներ հնարավոր դարձնելու համար, սակայն հաշվետու ժամանակահատվածում նման քննարկումներ և քննարկումներ չպլանավորեց:
Կիպրոսի կառավարությունը հետևյալ սուրբ օրերը ճանաչում է որպես ազգային տոներ՝ Աստվածահայտնություն, Ավետում, Ավագ Ուրբաթ, Զատիկ, Սուրբ Հոգու տոն (Հոգեգալստյան օր), Վերափոխում և Սուրբ Ծնունդ։
Կրոնական ազատության սահմանափակումներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Կառավարության քաղաքականությունն ու գործելակերպը նպաստեցին Կիպրոսում կրոնի ընդհանուր առմամբ ազատ դավանանքին։
2003 թվականից ի վեր, երբ կղզու հյուսիսային մասում տեղաշարժի սահմանափակումները մեղմացվեցին, կիպրոսհույները, ինչպես նաև այլ կրոնական խմբերը, հայտնել են, որ ավելի լավ են մուտք գործել կիպրոսեցի թուրքերի կողմից կառավարվող տարածքում գտնվող կրոնական վայրեր: Թուրք կիպրոսցիները համեմատաբար հեշտ մուտք ունեին կառավարության կողմից վերահսկվող տարածքում գտնվող կրոնական վայրեր:
Կառավարությունը հայտնել է, որ 2006 թվականին իր վերահսկողության տակ գտնվող տարածքում 17 մզկիթների և այլ մուսուլմանական պաշտամունքի վայրերի պահպանման համար ծախսել է 173,272 դոլար (130,280 եվրո): Նույն նախագծի 2007 թվականի բյուջեն կազմել է 462,414 դոլար (347,680 եվրո):
Միսիոներներն ունեն քարոզչություն անելու օրինական իրավունք, սակայն կառավարությունը ուշադիր հետևում է միսիոներական գործունեությանը: Միսիոների համար անօրինական է կրոնական դավանափոխություն կատարելու համար «ֆիզիկական կամ բարոյական հարկադրանքի» կիրառումը: Ոստիկանությունը կարող է հետաքննել միսիոներական գործունեությունը քաղաքացու բողոքի հիման վրա: Նրանք կարող են նաև հետաքննություն սկսել, եթե միսիոներները կասկածվում են անօրինական գործունեության մեջ, որը սպառնում է հանրապետության անվտանգությանը, սահմանադրական կամ հասարակական կարգին, կամ հանրային առողջությանը և բարոյականությանը:
Խղճի ազատության համար զինծառայությունից հրաժարվողները, այդ թվում՝ կրոնական պատճառներով, ազատված են ակտիվ զինվորական ծառայությունից, սակայն նրանք օրենքով պարտավոր են անցնել այլընտրանքային զինվորական ծառայություն և կատարել պահեստազորի ծառայություն Կիպրոսի հույն ազգային գվարդիայում (ԿՀՀԳ): Ոստիկանության դեմ բողոքների և մեղադրանքների քննության անկախ մարմինը փակեց հետաքննությունը, որը ծագել էր 2006 թվականի մայիսին ոչ կառավարական կազմակերպության (ՀԿ) կողմից Մարմնին և Օմբուդսմենին ներկայացված բողոքի հիման վրա՝ մուսուլման ապաստան հայցողների նկատմամբ ոստիկանության վերաբերմունքի վերաբերյալ: ՀԿ-ն հաղորդել էր մուսուլմանական ծագում ունեցող քաղաքական ապաստան ստացածների բողոքների մասին, որոնք դժվարանում էին աշխատանք գտնել իրենց կրոնի պատճառով: Մի քանի կանայք նաև հայտնել էին, որ պոտենցիալ գործատուներին դուր չեն գալիս իրենց գլխաշորերը: Մեկ այլ ապաստան ստացած պնդել էր, որ չի կարողանում բնակարան ստանալ իր մուսուլմանական հավատքի պատճառով: Օմբուդսմենի գրասենյակը չի շարունակել հետաքննությունը, քանի որ չի կարողացել գտնել բողոքողներից մեկին: Անկախ մարմինը ՀԿ-ից խնդրել է լրացուցիչ տեղեկատվություն, որը ՀԿ-ն չի կարողացել տրամադրել: Արդյունքում, Անկախ մարմինը փակել է հետաքննությունը:
Կրոնական ազատության հանգման հարցում բարելավումներ և դրական զարգացումներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]2007 թվականի փետրվարի 21-ին Կիպրոսի եկեղեցու արքեպիսկոպոս Քրիզոստոմոս II-ը և Կիպրոսի թուրք-կիպրական համայնքի կրոնական գործերի ղեկավար Ահմեդ Յոնլուերը հանդիպեցին «Լեդրա Պալաս» հյուրանոցում՝ վերջին 33 տարվա ընթացքում համայնքների կրոնական առաջնորդների առաջին հանդիպմանը։
2006 թվականի հուլիսի 3-5-ը Կիպրոսը Մալայզիայի հետ համատեղ կազմակերպեց Ասիա-Եվրոպա միջկրոնական երկխոսության երկրորդ հանդիպումը, որի նպատակն էր խթանել տարբեր կրոնների միջև ավելի մեծ փոխըմբռնումը և օգնել ահաբեկչության դեմ պայքարում։
Հասարակական չարաշահումներ և խտրականություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Քանի որ կրոնն ու էթնիկ պատկանելությունը հաճախ սերտորեն կապված են, դժվար է շատ միջադեպեր դասակարգել որպես բացառապես կրոնական ինքնության վրա հիմնված։ Նրանք, ովքեր գերիշխող կրոնական խմբի անդամ չեն, ասում են, որ հաճախ վախենում են բացասական սոցիալական արձագանքներից, եթե որոշեն չմասնակցել կրոնական բնույթի հասարակական արարողություններին։ Նմանապես, հույն կիպրոսցիները, որոնք հունական ուղղափառությունից անցել են այլ հավատքների, ասում են, որ երբեմն բախվել են սոցիալական մեկուսացման։ Այնուամենայնիվ, Կիպրոսի եկեղեցու և կառավարության կողմից վերահսկվող տարածքում գտնվող այլ կրոնական համայնքների միջև հարաբերությունները ջերմ են[4]:
2007 թվականի մայիսին մի «ՀԿ» հայտնեց, որ շարունակում է բողոքներ ստանալ մուսուլմանական ծագում ունեցող ճանաչված քաղաքական ապաստան ստացողներից, ովքեր դժվարություններ ունեին աշխատանք գտնելու հարցում իրենց կրոնի պատճառով: Մի իրանցի ապաստան ստացող պնդում էր, որ իրեն ազատել են Կիպրոսի եկեղեցու հետ ամուր կապեր ունեցող խոշոր հեռուստաընկերության աշխատանքից, երբ նշել է, որ մուսուլման է:
2007 թվականի ապրիլին սկսվեց դատական գործընթաց 13 կասկածյալների նկատմամբ, որոնք մեղադրվում էին թուրք կիպրացի ուսանողների վրա հարձակման մեջ: 2006 թվականի նոյեմբերի 22-ին 15-20 կիպրահույն դեռահասներ, որոնք ենթադրաբար անդամակցում էին «Հունական հոգով երիտասարդության ազգային ձայն» ծայրահեղ ազգայնական խմբին, մտան Նիկոսիայի անգլիական դպրոց և հարձակվեցին թուրք կիպրացի ուսանողների խմբի վրա՝ պատճառելով թեթև վնասվածքներ: Հույն կիպրոսյան մամուլում նույն դպրոցում տեղի ունեցած ավելի վաղ տեղի ունեցած միջադեպի մասին հաղորդագրությունները, որոնցում հաղորդվում էր, որ 11-ամյա թուրք կիպրացի ուսանողը բանավոր վիրավորել է քրիստոնեական խաչ կրող հույն կիպրացի ուսանողի, մեղադրվեցին վերջին դեպքը հրահրելու մեջ: Կառավարությունը դատապարտեց նոյեմբերի 22-ի հարձակումը որպես շեղում, որը չի վկայում թուրք կիպրացիների նկատմամբ խտրականության կամ ռասայական ատելության ավելի լայն մթնոլորտի մասին:
Չնայած կիպրոսցի թուրքերը պարբերաբար հաղորդում են, որ կառավարության կողմից վերահսկվող տարածքում չօգտագործվող մզկիթները վանդալիզմի են ենթարկվել, Կիպրոսի կառավարությունը պարբերաբար պահպանում և վերանորոգում է դրանք: 2016 թվականին Դենեա գյուղի 19-րդ դարի մզկիթը ենթարկվել է հրկիզման: Հարձակումը դատապարտվել է նախագահ Նիկոս Անաստասիադիսի կողմից: Սա մզկիթի վրա հարձակման առաջին դեպքը չէր. նախորդ վերականգնման ժամանակ այն լուրջ վնաս է կրել մեկ այլ հարձակման ժամանակ:[5][6]
Լառնակայի հրեական համայնքային կենտրոնը հայտնել է, որ հրեական գերեզմանատան ջրաչափը 2014 թվականին երկու անգամ ոչնչացվել և հանվել է: Կենտրոնը նաև հայտնել է, որ իրենց երեք աշակերտների նկատմամբ ոտնձգություններ են եղել Սուկկոտի տոնի ժամանակ տուն վերադառնալու ճանապարհին:[4]
Կիպրոսի հումանիստական ասոցիացիան մեղադրել է Կրթության նախարարությանը աթեիստների նկատմամբ խտրականության մեջ: Ասոցիացիայի տվյալներով՝ նախարարությունը իր պաշտոնական կայքի միջոցով տարածում է հակաաթեիստական կրթական նյութեր[7]: Միջազգային հումանիստական միությունը ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների խորհրդի 37-րդ նստաշրջանի ընթացքում Կիպրոսը ներառել է Սաուդյան Արաբիայի, Եգիպտոսի և Մալայզիայի շարքում՝ աթեիստների և հումանիստների նկատմամբ պետական ատելություն տարածող կազմակերպությունների շարքում[8]:
Ծանոթագրություններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- ԱՄՆ ժողովրդավարության, մարդու իրավունքների և աշխատանքի բյուրո։ Կիպրոս. Միջազգային կրոնական ազատության զեկույց 2007։ Այս հոդվածը ներառում է հանրային սեփականության մեջ գտնվող այս աղբյուրից վերցված տեքստ։
- 1 2 3 4 5 US State Dept 2022 report on the Republic of Cyprus
- ↑ Freedom House website, retrieved 2023-08-08
- ↑ US State Dept, Turkish Cypriot report, 2022
- 1 2 United States Department of State 2014 report
- ↑ «Anastasiades condemns arson attack on Denia mosque». Cyprus Mail. Արխիվացված է օրիգինալից 2016-02-22-ին. Վերցված է 2016 թ․ մայիսի 23-ին.
- ↑ «Cypriot leaders condemn Deneia mosque arson». Cyprus Weekly. Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ փետրվարի 22-ին. Վերցված է 2016 թ․ մայիսի 23-ին.
- ↑ Evie Andreou (2018 թ․ հունվարի 23). «Atheists are selfish and 'act without moral inhibitions', Cyprus schools tell children». Humanists International. Վերցված է 2023 թ․ նոյեմբերի 23-ին.
- ↑ Elizabeth O'Casey (2018 թ․ մարտի 9). «Actually, 'freedom from religion' is a human right, IHEU tells Vatican at the UN». International Humanist and Ethical Union. Արխիվացված է օրիգինալից 2018 թ․ ապրիլի 23-ին. Վերցված է 2018 թ․ ապրիլի 23-ին.