Jump to content

Կինամոն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Դարչին
սննդային բաղադրամաս, հում դեղանյութ, բուսական դեղամիջոց Խմբագրել Wikidata
Ենթակատեգորիա• սննդային հավելում
 • համեմունք
  • hամեմունքներ Խմբագրել Wikidata
Մասն էթուրքական խոհանոց, կատալոնական խոհանոց Խմբագրել Wikidata
Ստեղծում2000 BC Խմբագրել Wikidata
This taxon is source ofsmell of cinnamon Խմբագրել Wikidata
Նյութկեղև Խմբագրել Wikidata
Water footprint15 526 cubic metre per ton Խմբագրել Wikidata
Բնական տոքսինԴարչին, Cinnamomum cassia, Cinnamomum burmanni, Cinnamomum loureiroi, Cinnamomum citriodorum Խմբագրել Wikidata
Cinnamomum verum փոքրիկ ծառի չորացրած կեղևի շերտեր, կեղևի փոշի և ծաղիկներ

Կինամոն (դարչին), համեմունք, որը ստացվում է Cinnamomum ցեղի մի քանի ծառատեսակների ներքին կեղևից։ Դարչինն օգտագործվում է հիմնականում որպես բուրավետ համեմունք և համային հավելանյութ խոհանոցների լայն շրջանակում, մասնավորապես՝ քաղցր ու աղի ուտեստներում, ինչպիսիք են թխվածքաբլիթները, նախաճաշի հացահատիկային արտադրանքը, խորտիկները, բեյգլները, թեյերը, տաք շոկոլադը և ավանդական ուտեստները։ Դարչինի բնորոշ Իգ. բույրն ու համը[1] բխում են նրա եթերայուղից և հիմնական բաղադրիչից՝ ցինամալդեհիդից, ինչպես նաև բազմաթիվ այլ բաղադրիչներից, այդ թվում՝ եվգենոլից։

Cinnamomum verum, Կյոլերի «Բուժիչ բույսեր» գրքից (1887)
Հում դարչինի կեղևի մոտիկից տեսք

Դարչինը մի քանի ծառատեսակների և դրանցից ստացվող առևտրային համեմունքային արտադրանքի ընդհանուր անվանումն է։ Բոլորը պատկանում են Cinnamomum ցեղին՝ Դափնազգիների ընտանիքում։ Առևտրային նպատակով մշակվում է Cinnamomum ցեղի միայն մի քանի տեսակ։ Cinnamomum verum-ը (այլ կերպ՝ C. zeylanicum)՝ հայտնի որպես «ցեյլոնյան դարչին»՝ Շրի Լանկայում (նախկինում՝ Ցեյլոն) իր ծագման պատճառով, համարվում է «իսկական դարչին»[2], սակայն միջազգային առևտրում շրջանառվող դարչինի մեծ մասը ստացվում է չորս այլ տեսակից, որոնք ավելի ճիշտ կոչվում են «կասսիա». C. burmanni (ինդոնեզական դարչին կամ Պադանգի կասսիա), C. cassia (չինական դարչին կամ չինական կասսիա), C. loureiroi (սայգոնյան դարչին կամ վիետնամական կասսիա), և ավելի հազվադեպ հանդիպող C. citriodorum (մալաբարյան դարչին)[2][3][4]։

2023 թվականին դարչինի համաշխարհային արտադրությունը կազմել է 238 403 տոննա՝ Չինաստանի գլխավորությամբ, որին բաժին է ընկել ընդհանուրի 39%-ը[5]։

Ստուգաբանություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անգլերեն «cinnamon» բառը, որի գործածությունը հայտնի է 15-րդ դարից, ծագում է հին հունարեն κιννάμωμον (թարգմ. grc – transl. kinnámōmon, ավելի ուշ՝ κίνναμον. թարգմ. grc – transl. kínnamon) բառից՝ լատիներենի և միջնադարյան ֆրանսերենի միջանկյալ ձևերի միջոցով։ Հունարենը փոխառված է եղել փյունիկերեն բառից, որը նման էր եբրայերեն קנמון (թարգմ. he – transl. qinnāmōn) բառին։

«Cassia» անվանումը, որն առաջին անգամ գրանցվել է ուշ հին անգլերենում լատիներենից, ի վերջո ծագում է եբրայերեն קציעה թարգմ. he – transl. qetsīʿāh բառից, որը קצע թարգմ. he – transl. qātsaʿ («կեղևազրկել») բայի ձև է։

Վաղ նոր անգլերենում օգտագործվել են նաև canel և canella անվանումները, որոնք նման են դարչինի ներկայիս անվանումներին մի քանի այլ եվրոպական լեզուներում. դրանք ծագում են լատիներեն cannella բառից՝ canna («խողովակ») բառի փաղաքշական ձևից, ինչը կապված է կեղևի չորանալիս խողովակաձև ոլորվելու հետ։

Պատմություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Դարչնի ծառ

Դարչինը հայտնի է եղել հեռավոր հնագույն ժամանակներից[6]։ Այն Եգիպտոս է ներմուծվել դեռևս մ.թ.ա. 2000 թվականին, սակայն նրանք, ովքեր հայտնում էին, թե այն եկել է Չինաստանից, այն շփոթել էին Cinnamomum cassia ազգակից տեսակի հետ[4]։ Դարչինը հին ազգերի շրջանում գնահատվում էր այնքան բարձր, որ համարվում էր միապետներին[6] և նույնիսկ աստվածությանը վայել նվեր. մի մակագրություն վկայում է դարչնի և կասսիայի նվիրատվության մասին Միլետոսի Ապոլլոնի տաճարին[7]։ Համեմունքների առևտրով զբաղվողները դարեր շարունակ գաղտնի էին պահում նրա ծագման վայրը Միջերկրածովյան աշխարհում՝ պաշտպանելու իրենց մատակարարման մենաշնորհը[8]։

Cinnamomum verum-ը, որը լատիներենից թարգմանաբար նշանակում է «իսկական դարչին», բնիկ է Հնդկաստանում, Շրի Լանկայում, Բանգլադեշում և Մյանմայում[9]։ Cinnamomum cassia-ն (կասսիա) բնիկ է Չինաստանում։ Ազգակից տեսակները, որոնք ժամանակակից շրջանում բոլորը հավաքվում և վաճառվում են որպես դարչին, բնիկ են Վիետնամում («սայգոնյան դարչին»), Ինդոնեզիայում և հարավարևելյան Ասիայի այլ տաք կլիմայով երկրներում[10]։

Հին Եգիպտոսում դարչինն օգտագործվում էր մումիաներ զմռսելու համար[11]։ Սկսած Պտղոմեոսյան թագավորությունից, Հին Եգիպտոսում kyphi-ի՝ այրման համար օգտագործվող բուրավետ նյութի, բաղադրատոմսերը ներառում էին դարչին և կասսիա։ Հելլենիստական տիրակալների նվերները տաճարներին երբեմն ներառում էին կասսիա և դարչին[12][13][14]։

κασία թարգմ. grc – transl. kasía բառի առաջին հունարեն հիշատակումը հանդիպում է Սապֆոյի բանաստեղծության մեջ՝ մ.թ.ա. 7-րդ դարում։ Հերոդոտոսի համաձայն՝ և՛ դարչինը, և՛ կասսիան աճում էին Արաբիայում՝ խնկի, զմուռսի և լաբդանումի հետ միասին, և պահպանվում էին թևավոր օձերի կողմից[15][16]։ Հերոդոտոսը, Արիստոտելը և այլ հեղինակներ Արաբիան համարում էին դարչինի ծագման վայրը. նրանք պատմում էին, թե ինչպես հսկա «դարչնաթռչունները» դարչնի ցուպիկները հավաքում էին անհայտ մի երկրից, որտեղ աճում էին դարչնի ծառերը, և օգտագործում դրանք իրենց բներ կառուցելու համար։

Պլինիոս Ավագը գրել է, որ դարչինը փոխադրվում էր Արաբական թերակղզու շուրջը «ղեկերից, առագաստներից ու թիակներից զուրկ լաստերով»՝ օգտվելով ձմեռային առևտրային քամիներից[17]։ Նա նաև հիշատակել է կասսիան որպես գինու համային հավելանյութ[18], և որ դարչնի՝ դարչնաթռչունների բներից հավաքվելու մասին պատմությունները վաճառականների հորինվածք էին՝ ավելի բարձր գին պահանջելու համար։ Այնուամենայնիվ, այս պատմությունը Բյուզանդիայում շրջանառության մեջ էր մնացել մինչև 1310 թվականը[19]։

Ըստ Պլինիոս Ավագի՝ մեկ հռոմեական ֆունտ (327 grams [11.5 oz]) կասսիա, դարչին (serichatum ), արժեր մինչև 1500 դինար, ինչը հավասար էր հիսուն ամսվա աշխատավարձի[20]։ Դիոկղետիանոսի 301 թվականի Առավելագույն գների հրովարտակը[21] մեկ ֆունտ կասսիայի համար սահմանում է 125 դինար գին, մինչդեռ գյուղատնտեսական բանվորը վաստակում էր 25 դինար օրական։ Դարչինը չափազանց թանկ էր, որպեսզի սովորաբար օգտագործվեր Հռոմում դիակիզման խարույկների վրա, սակայն ասում են, թե Ներոն կայսրը մ.թ. 65 թվականին իր կնոջ՝ Պոպպեա Սաբինայի հուղարկավորության ժամանակ այրել է քաղաքի մեկ տարվա ողջ պաշարը[22][23]։

Միջնադար

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միջնադարի ընթացքում դարչնի հիմքով պատրաստված cameline սոուսը Արևմտյան Եվրոպայի սեղանների ամենատարածված ուտեստներից էր[24]։ Այնուամենայնիվ, համեմունքի ծագման աղբյուրը արևմտյան աշխարհի համար մնում էր առեղծված։ Կարդալով Հերոդոտոսին մեջբերող լատինագիր հեղինակներին՝ եվրոպացիներն իմացել էին, որ դարչինը Կարմիր ծովով հասնում է Եգիպտոսի առևտրային նավահանգիստներ, սակայն թե որտեղից էր այն գալիս, պարզ չէր։ Երբ Ժուանվիլի սենյորը 1248 թվականին Ֆրանսիայի Լյուդովիկոս IX-ի՝ իր թագավորի, հետ Եգիպտոս ուղևորվեց Յոթերորդ խաչակրաց արշավանքի ընթացքում, նա հայտնեց, և ինքն էլ հավատում էր, ինչ իրեն ասել էին. թե դարչինը ցանցերով բռնում են Նեղոսի ակունքի մոտ՝ աշխարհի ծայրամասում (այսինքն՝ Եթովպիայում)։ Մարկո Պոլոն խուսափում էր այս թեմայի շուրջ ճշգրտություններից[25]։

Առաջին հիշատակումը, թե համեմունքն աճում է Հնդկաստանի շրջանում, հանդիպում է Մայմոնիդեսի «Mishneh Torah»-ում՝ մոտավորապես 1180 թվականին[26]։ Առաջին հիշատակումը, թե համեմունքն աճում է հատկապես Շրի Լանկայում, հանդիպում է Զաքարիա ալ-Կազվինիի «թարգմ. ar – transl. Athar al-bilad wa-akhbar al-'ibad» («Վայրերի հուշարձանը և Աստծո ծառաների պատմությունը») աշխատության մեջ՝ մոտավորապես 1270 թվականին[27]։ Դրան կարճ ժամանակ անց հաջորդեց Ջովաննի դա Մոնտեկորվինոն՝ մոտավորապես 1292 թվականի նամակում[28]։

Ինդոնեզական լաստերը դարչինը ուղղակիորեն փոխադրում էին Մոլուկյան կղզիներից Արևելյան Աֆրիկա (տես նաև՝ Ռապտա), որտեղից տեղացի վաճառականները այն հյուսիս էին տանում մինչև Եգիպտոսի Ալեքսանդրիա[29][30][31]։ Իտալիայի վենետիկյան վաճառականները Եվրոպայում մենաշնորհ ունեին համեմունքների առևտրի վրա՝ դարչին բաշխելով Ալեքսանդրիայից։ Այս առևտրի խաթարումը՝ Միջերկրական ծովի այլ տերությունների, ինչպիսիք էին Մամլուքյան սուլթանները և Օսմանյան կայսրությունը, վերելքի հետևանքով, եղավ մի քանի գործոններից մեկը, որը եվրոպացիներին մղեց ավելի լայնորեն փնտրել Ասիա տանող այլ ուղիներ[32]։

Վաղ նոր ժամանակաշրջան

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1500-ականներին Ֆերդինանդ Մագելանը Իսպանիայի անունից փնտրում էր համեմունքներ. Ֆիլիպիններում նա հայտնաբերեց Cinnamomum mindanaense -ը, որը սերտորեն կապված էր C. zeylanicum-ի՝ Շրի Լանկայում հայտնաբերվող դարչինի հետ։ Այս դարչինը ի վերջո մրցակցեց շրի-լանկյան դարչնի հետ, որը վերահսկվում էր պորտուգալացիների կողմից[33]։

1638 թվականին հոլանդացի վաճառականները Շրի Լանկայում հիմնեցին առևտրային կայան, 1640 թվականին վերահսկողության տակ վերցրին մանուֆակտուրաները, և 1658 թվականին վտարեցին մնացած պորտուգալացիներին։ «Կղզու ափերը լցված են դրանով,− հայտնել է հոլանդացի կապիտանը,− և այն Արևելքի ամենալավն է։ Երբ կղզուց քամու ուղղությամբ ես գտնվում, դարչնի բույրը դեռ զգացվում է ութ լիգ ծովից»[34]։ Հոլանդական Արևելյան Հնդկաստանի ընկերությունը շարունակեց կատարելագործել վայրի բերքահավաքի մեթոդները և ի վերջո սկսեց մշակել իր սեփական ծառերը[35][36]։

1767 թվականին Բրիտանական Արևելյան Հնդկաստանի ընկերության Լորդ Բրաունը հիմնեց Անջարակկանդիի դարչնի կալվածքը՝ Հնդկաստանի Կերալա նահանգի Կաննուր շրջանում գտնվող Անջարակկանդիի մոտակայքում[37]։ Հետագայում այն դարձավ Ասիայի ամենամեծ դարչնի կալվածքը։ Բրիտանացիները 1796 թվականին հոլանդացիներից վերցրին Ցեյլոնի վերահսկողությունը[38]։

Մշակում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Վայրի դարչնի ծառի տերևներ
Դարչնի ծաղիկներ

Դարչինը մշտադալար ծառ է, որը բնութագրվում է ձվաձև տերևներով, հաստ կեղևով և հատապտուղով։ Համեմունքի բերքահավաքի ժամանակ բույսի հիմնական օգտագործվող մասերն են կեղևն ու տերևները[11]։ Այնուամենայնիվ, Ճապոնիայում հավաքվում են ավելի կծու արմատներ՝ nikki (ニッキ) արտադրելու համար, ինչը դարչինից (シナモン shinamon) տարբեր արտադրանք է։ Դարչինը մշակվում է՝ երկու տարի աճեցնելով ծառը, ապա այն կտրելով («coppicing»)՝ այսինքն՝ ցողունները հատելով գետնի մակարդակին։ Հաջորդ տարի արմատներից ձևավորվում է մոտ մեկ տասնյակ նոր շիվ՝ փոխարինելով կտրվածներին։ Բույսերի աճը կարող են ազդել մի շարք վնասատուներ, ինչպիսիք են Colletotrichum gloeosporioides-ը, Diplodia տեսակները և Phytophthora cinnamomi-ն (շերտավոր վնասվածք)[39]։

Ցողունները պետք է մշակվեն անմիջապես բերքահավաքից հետո, քանի դեռ ներքին կեղևը թաց է։ Կտրված ցողունները մշակվում են՝ քերելով արտաքին կեղևը, ապա մուրճով հավասարաչափ ծեծելով ճյուղը՝ ներքին կեղևը թուլացնելու համար, որից հետո այն երկար փաթաթված շերտերով անջատվում է։ Օգտագործվում է ներքին կեղևի ընդամենը 0.5 mm (0.02 in)-ը[40]. արտաքին, փայտանման հատվածը դեն է նետվում, մնում են մետրանոց դարչնի շերտեր, որոնք չորանալիս ոլորվում են փողակների («quills»)։ Մշակված կեղևը լիովին չորանում է չորսից վեց ժամում, եթե պահվում է լավ օդափոխվող և համեմատաբար տաք միջավայրում։ Չորանալուց հետո կեղևը կտրվում է վաճառքի համար 5 to 10 cm (2 to 4 in) երկարությամբ կտորների։

Ոչ իդեալական չորացման միջավայրը նպաստում է կեղևում վնասատուների բազմացմանը, ինչը կարող է պահանջել բուժում ֆումիգացիայի միջոցով՝ ծծմբի երկօքսիդով։ 2011 թվականին Եվրոպական միությունը հաստատեց ծծմբի երկօքսիդի օգտագործումը մինչև 150 mg/kg (0.0024 oz/lb) խտությամբ՝ Շրի Լանկայում հավաքված C. verum կեղևը մշակելու համար[41]։

Տեսակներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Որպես դարչին հաճախ վաճառվում են մի քանի տեսակներ[42].

  • Cinnamomum cassia (կասսիա կամ չինական դարչին, ԱՄՆ-ում ամենատարածված առևտրային տեսակը)
  • C. burmanni (Կորինտյե, Պադանգի կասսիա կամ ինդոնեզական դարչին)
  • C. loureiroi (սայգոնյան դարչին, վիետնամական կասսիա կամ վիետնամական դարչին)
  • C. verum (շրի-լանկյան դարչին, ցեյլոնյան դարչին կամ Cinnamomum zeylanicum)
  • C. citriodorum (մալաբարյան դարչին)

Կասսիան ունի ուժեղ, կծու համ և հաճախ օգտագործվում է թխման մեջ, հատկապես կապված է դարչնով ռուլետների հետ, քանի որ լավ է դիմանում թխման պայմաններին։ Կասսիաների մեջ չինական դարչինը հիմնականում միջին կամ բաց կարմրաշագանակագույն է, կոշտ ու փայտանման հյուսվածքով և ավելի հաստ (2–3 mm (0.079–0.118 in) հաստությամբ), քանի որ օգտագործվում են կեղևի բոլոր շերտերը։ Ցեյլոնյան դարչինը, որն օգտագործում է միայն ներքին բարակ կեղևը, ունի ավելի բաց շագանակագույն գույն և ավելի նուրբ, ավելի քիչ խիտ ու ավելի փշրվող հյուսվածք։ Այն կասսիայից ավելի նուրբ ու բուրավետ համ ունի, և եփելիս կորցնում է իր համի մեծ մասը։

Տեսակների կեղևը հեշտությամբ տարբերվում է, երբ ամբողջական է, ինչպես մակրոսկոպիկ, այնպես էլ մանրադիտակային հատկանիշներով։ Ցեյլոնյան դարչնի փողակները («quills») ունեն բազմաթիվ բարակ շերտեր և հեշտությամբ կարող են վերածվել փոշու՝ սուրճի կամ համեմունքի աղացով, մինչդեռ կասսիայի ցուպիկները շատ ավելի կոշտ են։ Ինդոնեզական դարչինը հաճախ վաճառվում է մեկ հաստ շերտից կազմված կոկիկ փողակների տեսքով, որոնք կարող են վնասել համեմունքի կամ սուրճի աղացը։ Սայգոնյան դարչինը (C. loureiroi) և չինական դարչինը (C. cassia) միշտ վաճառվում են հաստ կեղևի կոտրված կտորների տեսքով, քանի որ կեղևը բավականաչափ ճկուն չէ, որպեսզի փաթաթվի փողակների մեջ։

Փոշիացված կեղևն ավելի դժվար է տարբերել, սակայն եթե այն մշակվի յոդի թուրմով (օսլայի թեստ), մաքուր ցեյլոնյան դարչնի դեպքում գրեթե ոչ մի ազդեցություն չի երևում. սակայն երբ առկա է չինական դարչին, առաջանում է մուգ կապույտ երանգ[6][43][44]։

Փողակների դասակարգումը

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շրի-լանկյան դասակարգման համակարգը դարչնի փողակները բաժանում է չորս խմբի.

  • Ալբա, 6 մմ-ից փոքր տրամագծով
  • Կոնտինենտալ, 16 մմ-ից փոքր տրամագծով
  • Մեքսիկական, 19 մմ-ից փոքր տրամագծով
  • Համբուրգյան, 32 մմ-ից փոքր տրամագծով

Այս խմբերն ավելի են բաժանվում կոնկրետ դասերի։ Օրինակ՝ Մեքսիկականը բաժանվում է M00000 հատուկ, M000000 և M0000 դասերի՝ կախված փողակի տրամագծից և մեկ կիլոգրամում փողակների քանակից։ Կեղևի 106 mm (4.2 in)-ից կարճ ցանկացած կտոր դասակարգվում է որպես մանր փողակ («quillings»)։ «Featherings»-ը ճյուղիկների և ոլորված շիվերի ներքին կեղևն է։ «Chips»-ը փողակների եզրաքսումներն են, արտաքին և ներքին կեղևը, որը հնարավոր չէ առանձնացնել, կամ փոքր ճյուղիկների կեղևը։

Արտադրություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Դարչնի արտադրություն
2023, տոննա
{{{2}}} Չինաստան91 892
{{{2}}} Վիետնամ65 341
 Ինդոնեզիա55 213
{{{2}}} Շրի Լանկա22 410
Աշխարհ238 403
Աղբյուր՝ United Nations|ՄԱԿ-ի FAOSTAT[5]

2023 թվականին չորս երկրների բաժին է ընկել համաշխարհային դարչնի արտադրության 98%-ը, ընդհանուր 238 403 տոննա. Չինաստան, Վիետնամ, Ինդոնեզիա և Շրի Լանկա[5]։

Կեղծում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

C. verum կեղևից ստացված իսկական դարչինը կարող է խառնվել կասսիայի (C. cassia) հետ՝ որպես կեղծում, և կեղծ կերպով վաճառվել որպես իսկական դարչին։ Մի վերլուծության մեջ իսկական ցեյլոնյան դարչնի կեղևը պարունակել է 12–143 մգ/կգ կումարին՝ ֆենոլային միացություն, որի պարունակությունը սովորաբար ցածր է իսկական դարչնում,− սակայն շուկայական նմուշները պարունակել են կումարին մինչև 3462 մգ/կգ մակարդակով, ինչը վկայում է կասսիայով հավանական աղտոտման մասին կեղծված դարչնում[45]։ ConsumerLab.com-ը նույն խնդիրը հայտնաբերել է 2020 թվականի վերլուծության մեջ. «ամենաբարձր կումարինի պարունակությամբ հավելումը պիտակավորված էր որպես ցեյլոնյան դարչին»[46]։

Կիրառություն սննդում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Չեփած դարչնով ռուլետներ

Դարչնի կեղևն օգտագործվում է որպես համեմունք։ Այն հիմնականում կիրառվում է խոհարարության մեջ որպես համեմունք ու համային նյութ։ Օգտագործվում է շոկոլադի պատրաստման մեջ, հատկապես Մեքսիկայում։ Դարչինը հաճախ օգտագործվում է հավի և գառան աղի ուտեստներում։ ԱՄՆ-ում և Եվրոպայում դարչինն ու շաքարը հաճախ օգտագործվում են հացահատիկային նախաճաշերի, հացով ուտեստների, ինչպիսին է տոստը, և մրգերի, հատկապես խնձորի համային հատկություններն ընդգծելու համար. այս նպատակների համար առանձին վաճառվում է դարչնի ու շաքարի խառնուրդ (դարչնի շաքար)։ Այն նաև օգտագործվում է պորտուգալական և թուրքական խոհանոցներում՝ և՛ քաղցր, և՛ աղի ուտեստներում։ Դարչինը կարող է օգտագործվել նաև մարինացման մեջ և Սուրբ Ծննդյան խմիչքներում, ինչպիսիք են էգնոգը և համեմունքային տաքացրած գինին։ Դարչնի փոշին վաղուց կարևոր համեմունք է եղել պարսկական խոհանոցի համային հատկությունները հարստացնելու համար և օգտագործվում է տարբեր տեսակի թանձր ապուրների, խմիչքների և քաղցրավենիքի մեջ[47]։

Դարչինը հրեական խոհանոցի տարածված բաղադրիչն է տարբեր համայնքներում։ Սեփարադական խոհարարության մեջ այն ավելացվում է բանջարեղենային շոգեխաշուկների և աղանդերների մեջ, ինչպիսիք են tishpishti-ն ու travados-ը, որոնք երկուսն էլ թրջվում են մեղրով։ Աշքենազյան խոհանոցում դարչինը հանդիպում է այնպիսի ուտեստներում, ինչպիսիք են մեղրով տորթերը և kugels-ը[48]։ Այն նաև մալայական խոհանոցի համար անհրաժեշտ «չորս եղբայր համեմունքներից» (rempah empat beradik) մեկն է՝ մեխակի, աստղային անիսոնի և կարդամոնի հետ միասին[49]։

Սննդային կազմ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աղացած դարչինը 11% ջուր է, 81% ածխաջրեր (այդ թվում՝ 53% սննդային մանրաթել), 4% սպիտակուց և 1% ճարպ։

Հատկություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հյուսվածք

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Ցեյլոնյան դարչնի (Cinnamomum verum, ձախում) և ինդոնեզական դարչնի (C. burmanni, աջում) փողակներ

Ցեյլոնյան դարչինը կարելի է ձեռքով մանրացնել փոքր կտորների, մինչդեռ ինդոնեզական դարչինը պահանջում է հզոր բլենդեր։

Բույր, հոտ և համ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դարչնի համը պայմանավորված է բուրավետ եթերայուղերով, որոնք կազմում են դրա բաղադրության 0,5-ից 1%-ը։

Դարչնի կեղևը կարելի է թրջել («macerate»), ապա հանել 80% էթանոլում՝ ստանալով թուրմ[50]։

Դարչնի եթերայուղը կարելի է ստանալ՝ կեղևը կոպիտ ծեծելով, ծովի ջրում թրջելով, ապա ամբողջը արագ թորելով։ Այն ոսկեդեղնավուն է՝ դարչնի բնորոշ հոտով և շատ կծու, բուրավետ համով։

Դարչնի յուղի նանոէմուլսիան կարելի է պատրաստել [[polysorbate 80|պոլիսորբատ 80]-ով, դարչնի եթերայուղով և ջրով՝ ուլտրաձայնային էմուլգացման միջոցով[51][52]։

Դարչնի յուղի մակրոէմուլսիան կարելի է պատրաստել դիսպերսացնող-էմուլգացնող հոմոգենիզատորով[52][53]։

Ցինամալդեհիդը պատասխանատու է կծու համի ու հոտի համար և կազմում է դարչնի կեղևի եթերայուղի մոտ 90%-ը[54]։ Ցինամալդեհիդը բարձր խոնավության և բարձր ջերմաստիճանի պայմաններում քայքայվում է՝ վերածվելով ստիրոլի[55], և հնանալիս թթվածնի հետ ռեակցիայի հետևանքով մգանում է ու առաջացնում խեժանման միացություններ[6][56]։

Դարչնի բաղադրիչների մեջ կան մոտ 80 բուրավետ միացություններ[57], այդ թվում՝ եվգենոլը, որը հանդիպում է դարչնի ծառերի տերևների կամ կեղևի յուղում[58]։

Ալկոհոլային համային հավելանյութ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դարչինն օգտագործվում է որպես համային հավելանյութ դարչնով լիկյորում[59], ինչպիսին է դարչնի համով վիսկին Միացյալ Նահանգներում, և թարգմ. el – transl. rakomelo|ռակոմելոն՝ դարչնով բրենդին Հունաստանում։

Առողջության հետ կապված հետազոտություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դարչինն ունի ավանդական բժշկության մեջ կիրառման երկար պատմություն, այդ թվում՝ որպես մարսողությանը նպաստող միջոց։ Այնուամենայնիվ, մի ուսումնասիրություն չի կարողացել գտնել որևէ նշանակալի բուժական կամ թերապևտիկ ազդեցության հստակ ժամանակակից ապացույցներ[60][61]։

Արյան շաքար և շաքարախտ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վեց մետավերլուծությունների վրա հիմնված 2023 թվականի մետավերլուծությունը ցույց է տվել, որ դարչնի հավելումների ընդունումը կարող է հանգեցնել քաղցած վիճակում պլազմայի գլյուկոզայի և հեմոգլոբին A1C-ի (HbA1c, քրոնիկապես բարձրացած պլազմայի գլյուկոզայի ցուցիչ) մակարդակների չափավոր, բայց նշանակալի նվազման։ Կլինիկական փորձարկումների ավելի հին վերանայումները (2012–2019) զեկուցել են քաղցած վիճակում պլազմայի գլյուկոզայի նվազում և հակասական ազդեցություններ A1c-ի վրա[62][63][64][65][66]։ Չորս վերանայումներ զեկուցել են քաղցած վիճակում պլազմայի գլյուկոզայի նվազում[62][63][64][66], միայն երկուսը՝ ավելի ցածր HbA1c[62][64], և մեկը՝ երկու ցուցանիշներից ոչ մեկի փոփոխություն[65]։ 2012 թվականի Քոքրեյն վերանայումը նշել է, որ փորձարկումների տևողությունը սահմանափակված էր 4-ից 16 շաբաթով, և որ ոչ մի փորձարկում չի զեկուցել կյանքի որակի, հիվանդացության կամ մահացության մակարդակի փոփոխությունների մասին։ Քոքրեյնի հեղինակների եզրակացությունն էր. «Բավարար ապացույցներ չկան դարչնի կիրառումն աջակցելու համար 1-ին կամ 2-րդ տիպի շաքարային դիաբետի դեպքում»[65]։ Հղում կատարելով Քոքրեյնի վերանայմանը՝ ԱՄՆ-ի Կոմպլեմենտար և ինտեգրատիվ առողջության ազգային կենտրոնը 2017 թվականին հայտարարել է. «Մարդկանց վրա կատարված ուսումնասիրությունները չեն հաստատում դարչնի օգտագործումը որևէ առողջական խնդրի համար»[60]։ Այնուամենայնիվ, ուսումնասիրությունների արդյունքները դժվար է մեկնաբանել, քանի որ հաճախ պարզ չէ, թե դարչնի որ տեսակն ու բույսի որ մասն են օգտագործվել[67]։

Մեկ այլ վերանայում զեկուցել է մարմնի քաշի կամ ինսուլինային դիմադրողականության փոփոխության բացակայության մասին[66]։

Արյան լիպիդների մակարդակներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դարչնի հավելումների փորձարկումների լիպիդային չափումների 2017 թվականի մետավերլուծությունը զեկուցել է ընդհանուր խոլեստերինի և տրիգլիցերիդների ցածր մակարդակների մասին, սակայն ցածր խտության լիպոպրոտեինների (LDL) խոլեստերինի կամ բարձր խտության լիպոպրոտեինների (HDL) խոլեստերինի նշանակալի փոփոխություններ չեն նշվել[68]։

Թունավորություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դարչնի օգտագործման հետևանքով առաջացած անբարենպաստ երևույթների համակարգված վերանայումը որպես ամենահաճախ զեկուցվող կողմնակի ազդեցություններ նշել է ստամոքսաղիքային խանգարումներն ու ալերգիկ ռեակցիաները[69]։

Կումարին

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2008 թվականին Եվրոպական պարենային անվտանգության մարմինը քննարկել է կումարինի՝ դարչնի բաղադրիչի, թունավորությունը և հաստատել առավելագույն առաջարկվող թույլատրելի օրական չափաբաժինը (ԹՕՉ)՝ մարմնի քաշի յուրաքանչյուր կիլոգրամի համար 0,1 մգ կումարին։ Հայտնի է, որ կումարինը բարձր կոնցենտրացիաներում առաջացնում է լյարդի և երիկամների վնասում, իսկ CYP2A6 պոլիմորֆիզմ ունեցող մարդկանց մոտ՝ նաև նյութափոխանակային ազդեցություններ[70][71]։ Այս գնահատականի հիման վրա Եվրոպական միությունը սահմանել է ուղեցույց՝ սննդամթերքում կումարինի առավելագույն պարունակության համար՝ սեզոնային ուտեստներում 50 մգ մեկ կիլոգրամ խմորի հաշվով, իսկ ամենօրյա թխվածքային ուտեստներում՝ 15 մգ մեկ կիլոգրամի հաշվով[72]։

C. cassia C. verum
Նվազագույն Առավելագույն Նվազագույն Առավելագույն
մգ կումարին/գ դարչին 0.09 12 (He et al., 2005)[73] 0.007 0.9
ԹՕՉ դարչին՝ 50 կգ մարմնի քաշի (bw) դեպքում 59 գ 0.4 գ 714 գ 6 գ

C. cassia-ում կումարինի փոփոխական քանակի պատճառով, որը սովորաբար զգալիորեն գերազանցում է 1 մգ մեկ գրամ դարչնի հաշվով և երբեմն հասնում է դրա 12 անգամ ավելի, C. cassia-ն ունի անվտանգ ընդունման ցածր վերին սահման՝ վերոնշյալ ԹՕՉ-ին համապատասխանելու համար[73]։ Ի հակադրություն, C. verum-ը պարունակում է կումարինի միայն հետքային քանակներ[74]։

Կապարով աղտոտում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2024 թվականի մարտին ԱՄՆ Սննդի և դեղերի վարչությունը երաշխավորել է դարչնով խնձորի պյուրեի վեց ապրանքանիշերի կամավոր հետկանչում՝ կապարով ծայրահեղ աղտոտման պատճառով[75], ինչին հաջորդել է հետաքննություն՝ ամբողջ ԱՄՆ-ում երեխաների կապարային թունավորման մասին 500 զեկույցների հիման վրա[76]։ ԱՄՆ Սննդի և դեղերի վարչությունը որոշել է, որ դարչինը (Էկվադորի AUSTROFOOD S.A.S. ընկերության արտադրած խնձորի պյուրեի տոպրակներում, որի դարչինը մատակարարել էր Էկվադորի Negasmart ընկերությունը) աղտոտված է եղել կապարի քրոմատով[77]։ Երկու մատակարարներն այժմ ընդգրկված են Կարմիր ցուցակում՝ ապագա աղտոտումը կանխելու համար[78]։

Պատկերասրահ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. ↑ «cinnamon». Scents and Flavors. Scents and Flavors. Վերցված է 2026 թ․ ապրիլի 3-ին.
  2. 1 2 «Cinnamon, plant and spice». Encyclopaedia Britannica. Արխիվացված օրիգինալից 2023 թ․ օգոստոսի 18-ին. Վերցված է 2022 թ․ հուլիսի 10-ին.
  3. ↑ Iqbal, Mohammed (1993). «International trade in non-wood forest products: An overview». FO: Misc/93/11 – Working Paper. Food and Agriculture Organization of the United Nations. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ մարտի 16-ին. Վերցված է 2012 թ․ նոյեմբերի 12-ին.
  4. 1 2 Toussaint-Samat, Maguelonne (2009). A history of food. Translated by Anthea Bell (New expanded ed.). Chichester, West Sussex, UK: Wiley-Blackwell. ISBN 978-1-4051-8119-8. «Cassia, also known as cinnamon or Chinese cinnamon is a tree that has bark similar to that of cinnamon but with a rather pungent odour»
  5. 1 2 3 «Global cinnamon production in 2023; Crops/Regions/World Regions/Production Quantity/Year (pick lists)». UN Food and Agriculture Organization Corporate Statistical Database(FAOSTAT). 2025. Վերցված է 2025 թ․ մարտի 2-ին.
  6. 1 2 3 4  One or more of the preceding sentences incorporates text from a publication now in the public domain: Chisholm, Hugh, ed. (1911). «Cinnamon». Encyclopædia Britannica (անգլերեն). Vol. 6 (11th ed.). Cambridge University Press. էջ 376.
  7. ↑ Toussaint-Samat 2009, p. 437
  8. ↑ Mohammadifar, Shamameh (2010-08-23). «The Origin, History and Trade Route of Cinnamon». Journal for the History of Science. 8 (1): 37–51. ISSN 1735-0573. Արխիվացված օրիգինալից 2023 թ․ սեպտեմբերի 26-ին. Վերցված է 2021 թ․ հունիսի 7-ին.
  9. ↑ «Cinnamon». Encyclopaedia Britannica. Encyclopaedia Britannica. 2008. ISBN 978-1-59339-292-5. Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ հունվարի 6-ին. Վերցված է 2017 թ․ ապրիլի 17-ին. «(species Cinnamomum zeylanicum), bushy evergreen tree of the laurel family (Lauraceae) native to Malabar Coast of India, Sri Lanka (Ceylon) Bangladesh and Myanmar (Burma).»
  10. ↑ Davis, Michelle (2019 թ․ հունվարի 2). «Where Did Those Spices Come From?». University of California Agriculture and Natural Resources. Վերցված է 2025 թ․ հունվարի 9-ին.
  11. 1 2 Burlando, B.; Verotta, L.; Cornara, L.; Bottini-Massa, E. (2010). Herbal principles in cosmetics: properties and mechanisms of action. Boca Raton: CRC Press. էջ 121. ISBN 978-1-4398-1214-3.
  12. ↑ Nguyen, Ngoc (2022 թ․ մարտի 18). «What is cinnamons? Origin, History and Types of Cinnamons». VHB Group. Վերցված է 2025 թ․ հունվարի 9-ին.
  13. ↑ Mallick, Anurag; Ganapathy, Priya (2021 թ․ մայիսի 8). «Sweet wood». Deccan Herald. Վերցված է 2025 թ․ հունվարի 9-ին.
  14. ↑ Greek inscription (in English translation), «RC 5». Վերցված է 2025 թ․ օգոստոսի 30-ին.
  15. ↑ Herodotus, «Book 3, sections 107-113». Վերցված է 2025 թ․ օգոստոսի 30-ին.
  16. ↑ Wheeler, James Talboys (1852). An Analysis and Summary of Herodotus: With a Synchronistical Table of Principal Events; Tables of Weights, Measures, Money, and Distances; an Outline of the History and Geography; and the Dates Completed from Gaisford, Baehr, Etc. H. G. Bohn. էջ 110. Վերցված է 2019 թ․ հունվարի 9-ին. «The incense trees are guarded by winged serpents[...] The cassia trees, which grow by a shallow lake, are guarded by fierce winged animals like bats»
  17. ↑ Pliny the Elder, Natural History, «Book 12, chapter 42, section 87». Վերցված է 2025 թ․ օգոստոսի 30-ին.
  18. ↑ Pliny the Elder (1938). Natural History. Harvard University Press. էջ 14. ISBN 978-0-674-99433-1.
  19. ↑ Manuel Philes repeated the tale in a treatise of 1310 prepared for emperor Michael IX Palaiologos: Ceylon: an account of the island. Vol. 1. London: Longman. 1860. էջ 600.
  20. ↑ Pliny the Elder, Natural History, «Book 12, chapter 42, section 93». Վերցված է 2025 թ․ օգոստոսի 30-ին.
  21. ↑ Graser, E. R. (1940). «A text and translation of the Edict of Diocletian». In Frank, Tenney (ed.). An Economic Survey of Ancient Rome. Vol. V: Rome and Italy of the Empire. Johns Hopkins Press. ISBN 978-0-374-92848-3.
  22. ↑ Pliny the Elder, Natural History, «Book 12, chapter 41, section 83». Վերցված է 2025 թ․ օգոստոսի 30-ին.
  23. ↑ Toussaint-Samat 2009, p. 437f.
  24. ↑ Hosington, Brenda; Butler, Sharon (1996) [1976]. Pleyn Delit: Medieval Cookery for Modern Cooks (2nd ed.). Toronto, Ontario, Buffalo, New York, and London: University of Toronto Press. էջ 49. ISBN 0802076327. {{cite book}}: Missing |author1= (օգնություն)
  25. ↑ Toussaint-Samat 2009, p. 438 discusses cinnamon's hidden origins and Joinville's report.
  26. ↑ «Mishneh Torah». Վերցված է 2024 թ․ հուլիսի 13-ին.
  27. ↑ Tennent, James Emerson (1860). Account of the Island of Ceylon. Vol. 1. Longman, Green, Longman, and Roberts. Արխիվացված օրիգինալից 2023 թ․ սեպտեմբերի 26-ին. Վերցված է 2014 թ․ նոյեմբերի 8-ին.
  28. ↑ Yule, Henry. «Cathay and the Way Thither». Արխիվացված օրիգինալից 2009 թ․ փետրվարի 5-ին. Վերցված է 2008 թ․ հուլիսի 15-ին.
  29. ↑ «The life of spice; cloves, nutmeg, pepper, cinnamon». UNESCO Courier. Findarticles.com. 1984. Արխիվացված է օրիգինալից 2007-12-10-ին. Վերցված է 2010 թ․ օգոստոսի 18-ին.
  30. ↑ Woods, Sean (2004 թ․ մարտի 4). «Discovery: Sailing the Cinnamon Route». Independent Online. Արխիվացված է օրիգինալից 2005 թ․ ապրիլի 8-ին. Վերցված է 2010 թ․ օգոստոսի 18-ին.
  31. ↑ Gray, E. W.; Miller, J. I. (1970). «The Spice Trade of the Roman Empire 29 B.C. – A.D. 641». The Journal of Roman Studies. 60: 222–224. JSTOR 299440.
  32. ↑ Hess, Andrew C. (1973). «The Ottoman Conquest of Egypt (1517) and the Beginning of the Sixteenth-Century World War». International Journal of Middle East Studies. 4 (1): 55–76. doi:10.1017/S0020743800027276. ISSN 0020-7438. JSTOR 162225. S2CID 162219690. Արխիվացված օրիգինալից 2023 թ․ սեպտեմբերի 13-ին. Վերցված է 2022 թ․ հունիսի 6-ին.
  33. ↑ Mallari, Francisco (1974 թ․ դեկտեմբեր). «The Mindanao Cinnamon». Philippine Quarterly of Culture & Society. 2 (4): 190–194. JSTOR 29791158.
  34. ↑ Braudel, Fernand (1984). The Perspective of the World: Civilization and Capitalism, 15th–18th Century. Vol. 3. University of California Press. էջ 15. ISBN 978-0-520-08116-1.
  35. ↑ Overmeer, Marjolein (2013 թ․ հոկտեմբեր). «The Dutch East India Company in Ceylon». Schaakstukkenmuseum. Վերցված է 2025 թ․ հունվարի 9-ին.
  36. ↑ Klein, Wouter (2021 թ․ փետրվարի 17). «Plant of the Month: Cinnamon». JSTOR Daily. Վերցված է 2025 թ․ հունվարի 9-ին.
  37. ↑ «Cinnamon Valley». Kerala Tourism. Վերցված է 2025 թ․ հունվարի 9-ին.
  38. ↑ «Under a Tropical Sun». Macquarie University. 2011. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ ապրիլի 1-ին. Վերցված է 2025 թ․ հունվարի 9-ին.
  39. ↑ «Cinnamon». Plant Village, Pennsylvania State University. 2017. Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ մարտի 1-ին. Վերցված է 2017 թ․ փետրվարի 28-ին.
  40. ↑ Heath, Henry B. (1981 թ․ սեպտեմբեր). Source Book of Flavors. AVI Sourcebook and Handbook Series (անգլերեն). Springer Science & Business Medi. էջ 233. ISBN 978-0-87055-370-7. Արխիվացված օրիգինալից 2024 թ․ մայիսի 26-ին. Վերցված է 2019 թ․ հունվարի 9-ին.
  41. ↑ «Commission Directive 2010/69/EU of 22 October 2010». Official Journal of the European Union. L (Legislation) (279). 2010 թ․ հոկտեմբերի 22. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հուլիսի 15-ին. Վերցված է 2020 թ․ հուլիսի 13-ին.
  42. ↑ Chen, P.; Sun, J.; Ford, P. (2014 թ․ մարտ). «Differentiation of the four major species of cinnamons (C. burmannii, C. verum, C. cassia, and C. loureiroi) using a flow injection mass spectrometric (FIMS) fingerprinting method». Journal of Agricultural and Food Chemistry. 62 (12): 2516–2521. Bibcode:2014JAFC...62.2516C. doi:10.1021/jf405580c. PMC 3983393. PMID 24628250.
  43. ↑ Grieve, M. «A Modern Herbal – Cassia (Cinnamon)». botanical.com. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ ապրիլի 15-ին. Վերցված է 2017 թ․ ապրիլի 17-ին.
  44. ↑ Pereira, Jonathan (1854). The Elements of materia medica and therapeutics. Vol. 2. էջ 390. Արխիվացված օրիգինալից 2024 թ․ մայիսի 26-ին. Վերցված է 2020 թ․ հոկտեմբերի 6-ին.
  45. ↑ Ananthakrishnan, R.; Chandra, Preeti; Kumar, Brijesh; Rameshkumar, K. B. (2018 թ․ հունվարի 1). «Quantification of coumarin and related phenolics in cinnamon samples from south India using UHPLC-ESI-QqQLIT-MS/MS method». International Journal of Food Properties. 21: 50–57. doi:10.1080/10942912.2018.1437629. S2CID 104289832.
  46. ↑ «Tests Suggest Caution With Cinnamon» (անգլերեն). ConsumerLab.com. 2020 թ․ դեկտեմբերի 11. Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ փետրվարի 7-ին. Վերցված է 2022 թ․ փետրվարի 7-ին.
  47. ↑ Czarra, Fred (2009 թ․ մայիսի 1). Spices: A Global History (անգլերեն). Reaktion Books. էջեր 10–12. ISBN 978-1-86189-682-7.
  48. ↑ Gavin, Paola (2024-07-19). «Old Spice». Tablet Magazine.
  49. ↑ Hariati Azizan (2015 թ․ օգոստոսի 2). «A spicy blend of tradition». Star2. The Star (Malaysia)|The Star. էջ 9.
  50. ↑ Waty, Syahdiana; Suryanto, Dwi (2018 թ․ մարտ). «Antibacterial activity of cinnamon ethanol extract ( cinnamomum burmannii ) and its application as a mouthwash to inhibit streptococcus growth». IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. 130 (1) 012049. Bibcode:2018E&ES..130a2049W. doi:10.1088/1755-1315/130/1/012049. S2CID 103168750.
  51. ↑ Jeong, Yeo-Jin; Kim, Hee-Eun; Han, Su-Jin; Choi, Jun-Seon (2021 թ․ մարտի 15). «Antibacterial and antibiofilm activities of cinnamon essential oil nanoemulsion against multi-species oral biofilms». Scientific Reports (անգլերեն). 11 (1): 5911. Bibcode:2021NatSR..11.5911J. doi:10.1038/s41598-021-85375-3. ISSN 2045-2322. PMC 7971021. PMID 33723345.
  52. 1 2 Fattahi, Reza; Ghanbarzadeh, Babak; Dehghannya, Jalal; Hosseini, Mohammadyar; Falcone, Pasquale M. (2020 թ․ դեկտեմբեր). «The effect of Macro and Nano-emulsions of cinnamon essential oil on the properties of edible active films». Food Science & Nutrition (անգլերեն). 8 (12): 6568–6579. doi:10.1002/fsn3.1946. ISSN 2048-7177. PMC 7723223. PMID 33312541.
  53. ↑ «Ultra-Turrax® T 25». Homogenizers.net. Վերցված է 2023 թ․ մայիսի 19-ին.
  54. ↑ PubChem. «Cinnamaldehyde». pubchem.ncbi.nlm.nih.gov (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հոկտեմբերի 9-ին. Վերցված է 2019-10-18-ին.
  55. ↑ «High daily intakes of cinnamon: Health risk cannot be ruled out» (PDF). Federal Institute for Risk Assessment (BfR). 2006 թ․ օգոստոսի 18. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2022 թ․ մարտի 7-ին. Վերցված է 2022 թ․ մայիսի 20-ին.
  56. ↑ Yokomi, Naoka; Ito, Michiho (2009 թ․ հուլիսի 1). «Influence of composition upon the variety of tastes in Cinnamomi cortex». Journal of Natural Medicines. 63 (3): 261–266. doi:10.1007/s11418-009-0326-8. ISSN 1861-0293. PMID 19291358. S2CID 9792599.
  57. ↑ Jayaprakasha, G. K.; Rao, L. J. (2011). «Chemistry, biogenesis, and biological activities of Cinnamomum zeylanicum». Critical Reviews in Food Science and Nutrition. 51 (6): 547–62. doi:10.1080/10408391003699550. PMID 21929331. S2CID 34530542.
  58. ↑ «Oil of cinnamon». Toxicology Data Network (TOXNET). 2002 թ․ օգոստոսի 6. Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ մարտի 5-ին. Վերցված է 2016 թ․ նոյեմբերի 29-ին.
  59. ↑ Willard, Haley (2013 թ․ դեկտեմբերի 16). «11 Cinnamon-Flavored Liquors for the Holidays». The Daily Meal. Արխիվացված օրիգինալից 2018-01-19-ին. Վերցված է 2017 թ․ ապրիլի 17-ին.
  60. 1 2 «Cinnamon». National Center for Complementary and Integrative Health. National Institutes of Health. 2016. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ մարտի 1-ին. Վերցված է 2017 թ․ փետրվարի 28-ին.
  61. ↑ «Cinnamon: Usefulness and Safety». NCCIH (անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2025-12-19-ին. Վերցված է 2026-01-04-ին.
  62. 1 2 3 Costello, Rebecca B.; Dwyer, Johanna T.; Saldanha, Leila; Bailey, Regan L.; Merkel, Joyce; Wambogo, Edwina (2016). «Do Cinnamon Supplements Have a Role in Glycemic Control in Type 2 Diabetes? A Narrative Review». Journal of the Academy of Nutrition and Dietetics. 116 (11): 1794–1802. doi:10.1016/j.jand.2016.07.015. PMC 5085873. PMID 27618575.
  63. 1 2 Allen, Robert W.; Schwartzman, Emmanuelle; Baker, William L.; Coleman, Craig I.; Phung, Olivia J. (2013). «Cinnamon use in type 2 diabetes: an updated systematic review and meta-analysis». The Annals of Family Medicine. 11 (5): 452–459. doi:10.1370/afm.1517. PMC 3767714. PMID 24019277.
  64. 1 2 3 Akilen, Rajadurai; Tsiami, Amalia; Devendra, Devasenan; Robinson, Nicola (2012 թ․ ապրիլի 20). «Cinnamon in glycaemic control: Systematic review and meta analysis». Clinical Nutrition (journal)|Clinical Nutrition. 31 (5): 609–615. doi:10.1016/j.clnu.2012.04.003. PMID 22579946.
  65. 1 2 3 Leach, Matthew J.; Kumar, Saravana (2012 թ․ սեպտեմբերի 12). «Cinnamon for diabetes mellitus». Cochrane Database of Systematic Reviews. 2012 (9) CD007170. doi:10.1002/14651858.CD007170.pub2. PMC 6486047. PMID 22972104.
  66. 1 2 3 Namazi, Nazli; Khodamoradi, Kajal; Khamechi, Seyed Peyman; Heshmati, Javad; Ayati, Mohammad Hossein; Larijani, Bagher (2019 թ․ ապրիլ). «The impact of cinnamon on anthropometric indices and glycemic status in patients with type 2 diabetes: A systematic review and meta-analysis of clinical trials». Complementary Therapies in Medicine. 43: 92–101. doi:10.1016/j.ctim.2019.01.002. PMID 30935562. S2CID 81727505.
  67. ↑ «Cinnamon». Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հունիսի 25-ին. Վերցված է 2021 թ․ հունիսի 20-ին.
  68. ↑ Maierean SM, Serban MC, Sahebkar A, Ursoniu S, Serban A, Penson P, Banach M (2017). «The effects of cinnamon supplementation on blood lipid concentrations: A systematic review and meta-analysis» (PDF). J Clin Lipidol. 11 (6): 1393–1406. doi:10.1016/j.jacl.2017.08.004. PMID 28887086. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2019 թ․ ապրիլի 28-ին. Վերցված է 2018 թ․ նոյեմբերի 27-ին.
  69. ↑ Hajimonfarednejad, M.; Ostovar, M.; Raee, M. J.; Hashempur, M. H.; Mayer, J. G.; Heydari, M. (2019 թ․ ապրիլի 1). «Cinnamon: A systematic review of adverse events». Clinical Nutrition (journal)|Clinical Nutrition. 38 (2): 594–602. doi:10.1016/j.clnu.2018.03.013. PMID 29661513. S2CID 4942968.
  70. ↑ Harris, Emily. «German Christmas Cookies Pose Health Danger». NPR.org. National Public Radio. Արխիվացված օրիգինալից 2007 թ․ մայիսի 10-ին. Վերցված է 2007 թ․ մայիսի 1-ին.
  71. ↑ «Coumarin in flavourings and other food ingredients with flavouring properties - Scientific Opinion of the Panel on Food Additives, Flavourings, Processing Aids and Materials in Contact with Food (AFC)». EFSA Journal. 6 (10): 793. 2008 թ․ հոկտեմբերի 7. doi:10.2903/j.efsa.2008.793.
  72. ↑ Russell, Helen (2013 թ․ դեկտեմբերի 20). «Cinnamon sparks spicy debate between Danish bakers and food authorities». The Guardian (բրիտանական անգլերեն). ISSN 0261-3077. Արխիվացված օրիգինալից 2024 թ․ մայիսի 26-ին. Վերցված է 2016 թ․ նոյեմբերի 26-ին.
  73. 1 2 Ballin, Nicolai Z.; Sørensen, Ann T. (2014). «Coumarin content in cinnamon containing food products on the Danish market» (PDF). Food Control. 38: 198–203. doi:10.1016/j.foodcont.2013.10.014. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2014 թ․ օգոստոսի 2-ին. Վերցված է 2015 թ․ դեկտեմբերի 9-ին.
  74. ↑ Wang, Yan-Hong; Avula, Bharathi; Nanayakkara, N. P. Dhammika; Zhao, Jianping; Khan, Ikhlas A. (2013). «Cassia cinnamon as a source of coumarin in cinnamon-flavored food and food supplements in the United States» (PDF). Journal of Agricultural and Food Chemistry. 61 (18): 4470–4476. Bibcode:2013JAFC...61.4470W. doi:10.1021/jf4005862. PMID 23627682. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2015 թ․ մայիսի 5-ին. Վերցված է 2019 թ․ ապրիլի 13-ին.
  75. ↑ «FDA Alert Concerning Certain Cinnamon Products Due to Presence of Elevated Levels of Lead». Food and Drug Administration. 2024 թ․ մարտի 6. Վերցված է 2024 թ․ մայիսի 27-ին.
  76. ↑ Aleccia, Jonel (2024 թ․ մարտի 8). «Lead-tainted cinnamon has been recalled. Here's what you should know». Վերցված է 2024 թ․ մայիսի 27-ին.
  77. ↑ «Investigation of Elevated Lead & Chromium Levels: Cinnamon Applesauce Pouches (November 2023)». Food and Drug Administration. 2024 թ․ ապրիլի 16. Վերցված է 2024 թ․ մայիսի 27-ին.
  78. ↑ «Import Alert 99-42». www.accessdata.fda.gov. Վերցված է 2026-01-04-ին.

Գրականություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  • Wijesekera R. O. B., Ponnuchamy S., Jayewardene A. L., "Cinnamon" (1975) monograph published by CISIR, Colombo, Sri Lanka

Արտաքին հղումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Կինամոն&oldid=10897125» էջից