Կիբերհանցագործության մասին Բուդապեշտի կոնվենցիա

Կիբերհանցագործության մասին կոնվենցիա, որը հայտնի է նաև որպես Կիբերհանցագործության մասին Բուդապեշտի կոնվենցիա կամ Բուդապեշտի կոնվենցիա, առաջին միջազգային պայմանագիրն, որը փորձել է անդրադառնալ Ինտերնետային և համակարգչային հանցագործություններին՝ ներդաշնակեցնելով ազգային օրենքները, բարելավելով քննչական մեթոդները և մեծացնելով պետությունների միջև համագործակցությունը^[1]։ Այն մշակել է Եվրոպայի խորհուրդը Ֆրանսիայի Ստրասբուրգ քաղաքում՝ Եվրոպայի խորհրդի դիտորդ կարգավիճակ ունեցող պետությունների՝ Կանադայի, Ճապոնիայի, Ֆիլիպինների, ՀԱՀ-ի և ԱՄՆ-ի ակտիվ մասնակցությամբ:

Կոնվենցիան և դրա բացատրական զեկույցն ընդունել է Եվրոպայի խորհրդի նախարարների կոմիտեն 2001 թվականի նոյեմբերի 8-ին կայացած իր 109-րդ նստաշրջանում: Այն ստորագրման համար բացվել է Բուդապեշտում 2001 թվականի նոյեմբերի 23-ին և ուժի մեջ է մտել 2004 թվականի հուլիսի 1-ին^[2]։ 2025 թվականի օգոստոսի դրությամբ՝ 81 պետություն վավերացրել է կոնվենցիան, մինչդեռ ևս երկու պետություն (Իռլանդիան և ՀԱՀ-ը) ստորագրել, բայց դեռ չեն վավերացրել այն^[3]։

Հնդկաստանը հրաժարվել է ընդունել կոնվենցիան այն հիմնավորմամբ, որ չի մասնակցել դրա մշակմանը: 2018 թվականից ի վեր Հնդկաստանը վերանայել է իր դիրքորոշումը կոնվենցիայի վերաբերյալ կիբերհանցագործությունների կտրուկ աճից հետո, թեև օտարերկրյա գործակալությունների հետ տվյալների փոխանակման վերաբերյալ մտահոգությունները դեռևս պահպանվել են^[4]։ Ռուսաստանը դեմ է արտահայտվել կոնվենցիային՝ հայտարարելով, որ դրա ընդունումը կխախտի Ռուսաստանի ինքնիշխանությունը, և հիմնականում հրաժարվել է համագործակցել կիբերհանցագործություններին առնչվող իրավապահ մարմինների հետաքննություններում: Այն կիբերհանցագործությունը կարգավորող առաջին բազմակողմ իրավաբանորեն պարտադիր գործիքն է եղել:^[5]

2006 թվականի մարտի 1-ին ուժի մեջ է մտել Կիբերհանցագործության մասին կոնվենցիայի լրացուցիչ արձանագրությունը: Այն պետությունները, որոնք վավերացրել են լրացուցիչ արձանագրությունը, պարտավորվել են քրեականացնել համակարգչային համակարգերի միջոցով ռասիստական և քսենոֆոբիկ նյութերի տարածումը, ինչպես նաև ռասիզմով կամ քսենոֆոբիայով դրդված սպառնալիքներն ու վիրավորանքները^[6]։

Նպատակներ

Կոնվենցիան առաջին միջազգային պայմանագիրն է եղել Համացանցի և այլ համակարգչային ցանցերի միջոցով կատարվող հանցագործությունների վերաբերյալ, որը հատկապես առնչվել է հեղինակային իրավունքի խախտումներին, համակարգչային խարդախություններին, մանկական պոռնոգրաֆիային, ատելության հողի վրա կատարված հանցագործություններին և ցանցային անվտանգության խախտումներին^[7]։ Այն ներառել է նաև մի շարք լիազորություններ և ընթացակարգեր, ինչպիսիք են համակարգչային ցանցերի խուզարկությունը և օրինական գաղտնալսումը:

Դրա հիմնական նպատակը, որը շարադրվել է նախաբանում, եղել է միասնական քրեական քաղաքականության վարումը՝ ուղղված հասարակության պաշտպանությանը կիբերհանցագործություններից, հատկապես համապատասխան օրենսդրության ընդունման և համագործակցության խթանման միջոցով:

Կոնվենցիան հիմնականում նպատակադրել է՝

Ներդաշնակեցնել կիբերհանցագործությունների ոլորտում հանցագործությունների նյութական քրեական իրավունքի տարրերը և հարակից դրույթները ներպետական մակարդակում
Նախատեսել ներպետական քրեական դատավարական իրավունքի լիազորություններ, որոնք անհրաժեշտ են այդպիսի հանցագործությունների, ինչպես նաև համակարգչային համակարգի միջոցով կատարված այլ հանցագործությունների հետաքննության և դատական հետապնդման համար, կամ այնպիսի հանցագործությունների համար, որոնց վերաբերյալ ապացույցները էլեկտրոնային տեսքով են
Ստեղծել միջազգային համագործակցության արագ և արդյունավետ համակարգ

Կոնվենցիայով սահմանվել են հետևյալ հանցագործությունները՝ ապօրինի հասանելիություն, ապօրինի գաղտնալսում, տվյալների միջամտություն, համակարգի միջամտություն, սարքերի չարաշահում, համակարգչային կեղծիք, համակարգչային խարդախություն, մանկական պոռնոգրաֆիային առնչվող հանցագործություններ, ինչպես նաև հեղինակային և հարակից իրավունքների խախտումներին առնչվող հանցագործություններ:

Այն սահմանել է նաև դատավարական իրավունքի այնպիսի հարցեր, ինչպիսիք են պահպանված տվյալների արագացված պահպանումը, հոսքերի տվյալների արագացված պահպանումն ու մասնակի բացահայտումը, տվյալների ներկայացման հրամանը, համակարգչային տվյալների խուզարկությունն ու առգրավումը, հոսքերի տվյալների իրական ժամանակում հավաքագրումը և բովանդակային տվյալների գաղտնալսումը: Բացի այդ, Կոնվենցիան պարունակել է դրույթ պահպանված համակարգչային տվյալներին անդրսահմանային հասանելիության հատուկ տեսակի վերաբերյալ, որը չի պահանջել փոխադարձ օգնություն (համաձայնությամբ կամ հանրամատչելի լինելու դեպքում), և նախատեսել է 24/7 ռեժիմով գործող ցանցի ստեղծում՝ ստորագրող կողմերի միջև արագ օգնությունն ապահովելու համար: Որպես պայմաններ և երաշխիքներ՝ Կոնվենցիան պահանջել է մարդու իրավունքների և ազատությունների պատշաճ պաշտպանության ապահովում, ներառյալ այն իրավունքները, որոնք բխում են Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայով, Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային դաշնագրով և մարդու իրավունքների վերաբերյալ կիրառելի այլ միջազգային փաստաթղթերով ստանձնած պարտավորություններից, ինչպես նաև ներառել է համաչափության սկզբունքը^[8]։

Կոնվենցիան եղել է եվրոպական և միջազգային փորձագետների չորս տարվա աշխատանքի արդյունքը: Այն լրացվել է լրացուցիչ արձանագրությամբ, որը քրեականացրել է համակարգչային ցանցերի միջոցով ռասիստական և քսենոֆոբիկ քարոզչության ցանկացած հրապարակում՝ զրպարտության մասին օրենքների նմանությամբ: Ներկայումս կոնվենցիայի շրջանակներում ուսումնասիրվել է նաև կիբերահաբեկչությունը:

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների միացում

2006 թվականի օգոստոսին ԱՄՆ Սենատի կողմից միաձայն համաձայնությամբ դրա վավերացումը թե՛ գովասանքի է արժանացել, թե՛ դատապարտվել^[9]։ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները դարձել է կոնվենցիան վավերացրած 16-րդ պետությունը^[10]^[11]։ Կոնվենցիան ԱՄՆ-ում ուժի մեջ է մտել 2007 թվականի հունվարի 1-ին:

Սենատի մեծամասնության առաջնորդ Բիլ Ֆրիստն ասել է. «Հավասարակշռելով քաղաքացիական ազատությունների և գաղտնիության պահպանման վերաբերյալ մտահոգությունները՝ այս պայմանագիրը խրախուսում է օտարերկրյա պետությունների միջև կարևոր էլեկտրոնային ապացույցների փոխանակումը, որպեսզի իրավապահ մարմինները կարողանան ավելի արդյունավետ կերպով հետաքննել և պայքարել այս հանցագործությունների դեմ»^[12]։

Էլեկտրոնային գաղտնիության տեղեկատվական կենտրոնը հայտարարել է.

Կոնվենցիան ներառել է հանցագործությունների մի ցանկ, որը յուրաքանչյուր ստորագրող պետություն պարտավորվել է ներառել իր սեփական օրենսդրության մեջ: Այն պահանջել է քրեականացնել այնպիսի գործողություններ, ինչպիսիք են հակերությունը (ներառյալ հակերային գործիքների արտադրությունը, վաճառքը կամ տարածումը) և մանկական պոռնոգրաֆիային առնչվող հանցագործությունները, ինչպես նաև ընդլայնել է քրեական պատասխանատվությունը մտավոր սեփականության խախտումների համար: Այն նաև պահանջել է, որ յուրաքանչյուր ստորագրող պետություն իր օրենքներում ներդնի որոշակի դատավարական մեխանիզմներ: Օրինակ՝ իրավապահ մարմիններին պետք է շնորհվի լիազորություն՝ ստիպելու ինտերնետային ծառայություններ մատուցողին իրական ժամանակում հսկել անձի առցանց գործողությունները: Վերջապես, Կոնվենցիան պահանջել է, որ ստորագրող պետությունները հնարավորինս լայն չափով միջազգային համագործակցություն ցուցաբերեն համակարգչային համակարգերին և տվյալներին առնչվող քրեական հանցագործությունների վերաբերյալ հետաքննությունների ու վարույթների ընթացքում, կամ քրեական հանցագործության վերաբերյալ էլեկտրոնային ձևով ապացույցների հավաքագրման հարցում: Իրավապահ մարմինները պարտավորվել են օգնել մասնակից մյուս երկրների ոստիկանությանը՝ համագործակցելով փոխադարձ օգնության հարցումների շրջանակում:^[13]

Թեև ընդհանուր իրավական շրջանակը կվերացներ իրավասության խոչընդոտները՝ հեշտացնելով անդրսահմանային կիբերհանցագործությունների իրավական հետապնդումը, ընդհանուր իրավական շրջանակի ամբողջական իրագործումը կարող է անհնարին լինել: Կոնվենցիայի դրույթները ներպետական օրենսդրության մեջ ներառելը դժվար է եղել, հատկապես, եթե այն պահանջել է նյութական իրավունքի այնպիսի ընդլայնումներ, որոնք հակասում են սահմանադրական սկզբունքներին: Օրինակ՝ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները չի կարողացել քրեականացնել կոնվենցիայում նշված մանկական պոռնոգրաֆիային առնչվող բոլոր հանցագործությունները, մասնավորապես՝ վիրտուալ մանկական պոռնոգրաֆիայի արգելքը, քանի որ դա հակասում է ԱՄՆ Սահմանադրության առաջին փոփոխությամբ երաշխավորված խոսքի ազատության սկզբունքներին: Կոնվենցիայի 9-րդ հոդվածի 2-րդ կետի «գ» ենթակետի համաձայն՝ մանկական պոռնոգրաֆիայի արգելքը ներառել է ցանկացած «իրատեսական պատկեր, որը ներկայացնում է անչափահասի՝ սեքսուալ բնույթի բացահայտ վարքագծում ներգրավվածությունը»: Կոնվենցիայի համաձայն՝ Միացյալ Նահանգները ստիպված է եղել ընդունել նաև վիրտուալ մանկական պոռնոգրաֆիայի այս արգելքը, սակայն ԱՄՆ Գերագույն դատարանը «Աշքրոֆթն ընդդեմ Խոսքի ազատության կոալիցիայի» գործով հակասահմանադրական է ճանաչել օրենքի այն դրույթը, որն արգելել է «ցանկացած տեսողական պատկերում», որը «հանդիսացել է կամ թվացել է անչափահասի ներգրավվածություն սեքսուալ բնույթի բացահայտ վարքագծում»: Ի պատասխան այդ մերժման՝ ԱՄՆ Կոնգրեսն ընդունել է 2003 թվականի PROTECT ակտը՝ դրույթը փոփոխելու համար, ինչով արգելքը սահմանափակել է միայն այնպիսի տեսողական պատկերմամբ, որը «հանդիսացել է կամ անտարբերելի է եղել անչափահասի՝ սեքսուալ բնույթի բացահայտ վարքագծում ներգրավվածության պատկերից»:

Եվրոպայի խորհրդի անդամ չհանդիսացող այլ պետությունների միացում

Կոնվենցիան 2001 թվականի նոյեմբերի 23-ին Բուդապեշտում ստորագրել են Կանադան, Ճապոնիան, Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները և Հարավաֆրիկյան Հանրապետությունը: 2025 թվականի օգոստոսի դրությամբ՝ Եվրոպայի խորհրդի անդամ չհանդիսացող այն պետությունները, որոնք վավերացրել են պայմանագիրը, եղել են Արգենտինան, Ավստրալիան, Բենինը, Բրազիլիան, Կաբո Վերդեն, Կամերունը, Կանադան, Չիլին, Կոլումբիան, Կոստա Ռիկան, Կոտ դ'Իվուարը, Դոմինիկյան Հանրապետությունը, Էկվադորը, Ֆիջին, Գանան, Գրենադան, Գվատեմալան, Իսրայելը, Ճապոնիան, Ղազախստանը, Քենիան, Կիրիբատին, Մալավին, Մավրիկիոսը, Մեքսիկան, Մարոկկոն, Մոզամբիկը, Նոր Զելանդիան, Նիգերիան, Պանաման, Պապուա Նոր Գվինեան, Պարագվայը, Պերուն, Ֆիլիպինները, Հարավային Կորեան, Ռուանդան, Սան Տոմե և Պրինսիպին, Սենեգալը, Սիերա Լեոնեն, Շրի Լանկան, Արևելյան Թիմորը, Տոնգան, Տրինիդադ և Տոբագոն, Թունիսը, Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները, Ուրուգվայը և Վանուատուն:

Թեև Եգիպտոսը չի ստորագրել կոնվենցիան, Եգիպտոսի նախագահ էլ-Սիսիի կառավարությունը 2018 թվականին օրենսդրորեն ընդունել է համակարգչային հանցագործությունների հետ կապված երկու հիմնական օրենք: Թիրախավորելով այնպիսի սոցիալական ցանցեր, ինչպիսիք են Ֆեյսբուքն ու Թվիթերը, օրենսդրությունը քրեականացրել է կեղծ լուրերն ու ահաբեկչությունը՝ հատուկ նշում դնելով այն հաշիվների վրա, որոնք ունեցել են ավելի քան 5000 բաժանորդ կամ հետևորդ: Այդ վաղ օրենսդրությունը քննադատության է արժանացել Ամնեսթի Ինթերնեշնլ կազմակերպության կողմից, ուստի կայքերը կարողացել են բողոքարկել դատարաններում սև ցուցակում հայտնվելուց հետո 7 օրվա ընթացքում^[14]^[15]^[16]։

Իրականում Հնդկաստանը նույնպես վերանայել է իր դիրքորոշումը Բուդապեշտի կոնվենցիայի անդամ դառնալու վերաբերյալ՝ կիբերհանցագործությունների աճի պատճառով, հատկապես թվային Հնդկաստանի զարգացման խթանումից հետո^[4]։

Ծանոթագրություններ

↑ Convention on Cybercrime, Budapest, 23 November 2001.
↑ Staff. The COE International Convention On Cybercrime Before Its Entry Into Force Արխիվացված 2016-09-25 Wayback Machine, ՅՈՒՆԵՍԿՕ, January–March 2004
↑ «Chart of signatures and ratifications of Treaty 185». CoE Treaty Office. Վերցված է 2025 թ․ սեպտեմբերի 2-ին.
1 2 «Home Ministry pitches for Budapest Convention on cyber security». 2018 թ․ հունվարի 18.
↑ «Assets» (PDF). 2016 թ․ ապրիլի 30. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2016-04-30-ին.
↑ «cybercrime.gov». www.usdoj.gov. Արխիվացված է օրիգինալից 2009-07-22-ին. Վերցված է 2025-05-02-ին.
↑ «INTERNET LAW European Union Criminalizes Acts Racism Xen | IBLS». www.ibls.com (անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2016-04-22-ին. Վերցված է 2025-05-02-ին.
↑ Convention on Cybercrime, Article 15, 1
↑ McCullagh, Declan; Anne Broache (2006 թ․ օգոստոսի 4). «Senate Ratifies Controversial Cybercrime Treaty». Cnet.
↑ Anderson, Nate (2006 թ․ օգոստոսի 4). «"World's Worst Internet Law" ratified by Senate». Ars Technica.
↑ Kaplan, Dan (2006 թ․ օգոստոսի 4). «Senate Ratification of Cybercrime Treaty Praised». SC Magazine.
↑ «US ratifies treaty on cybercrime». Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ նոյեմբերի 14-ին.
↑ Electronic Privacy Information Center The Council of Europe's Convention on Cybercrime
↑ «Egypt president ratifies law imposing internet controls». www.dailyjournal.net. Արխիվացված է օրիգինալից 2018-08-18-ին.
↑ «StackPath». www.dailynewsegypt.com. 2018 թ․ օգոստոսի 18.
↑ «Egypt president ratifies law imposing internet controls | FOX13». www.fox13memphis.com. Արխիվացված է օրիգինալից 2018-08-18-ին.

Գրականություն

Dennis Jlussi: Handle with care, but don't panic - Criminalisation of hacker tools in German criminal law and its effect on IT security professionals, Hanover 2007. View online or Download as pdf file.
Center for Democracy and Technology
United States Department of Justice - Computer Crime & Intellectual Property Section Council of Europe Convention on Cybercrime

Արտաքին հղումներ

Convention on Cybercrime homepage from the Council of Europe

[1] Convention on Cybercrime, Budapest, 23 November 2001.

[2] Staff. The COE International Convention On Cybercrime Before Its Entry Into Force Արխիվացված 2016-09-25 Wayback Machine, ՅՈՒՆԵՍԿՕ, January–March 2004

[3] «Chart of signatures and ratifications of Treaty 185». CoE Treaty Office. Վերցված է 2025 թ․ սեպտեմբերի 2-ին.

[auto-4] 1 2 «Home Ministry pitches for Budapest Convention on cyber security». 2018 թ․ հունվարի 18.

[5] «Assets» (PDF). 2016 թ․ ապրիլի 30. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2016-04-30-ին.

[6] «cybercrime.gov». www.usdoj.gov. Արխիվացված է օրիգինալից 2009-07-22-ին. Վերցված է 2025-05-02-ին.

[7] «INTERNET LAW European Union Criminalizes Acts Racism Xen | IBLS». www.ibls.com (անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2016-04-22-ին. Վերցված է 2025-05-02-ին.

[8] Convention on Cybercrime, Article 15, 1

[cnet-9] McCullagh, Declan; Anne Broache (2006 թ․ օգոստոսի 4). «Senate Ratifies Controversial Cybercrime Treaty». Cnet.

[arst-10] Anderson, Nate (2006 թ․ օգոստոսի 4). «"World's Worst Internet Law" ratified by Senate». Ars Technica.

[scmag-11] Kaplan, Dan (2006 թ․ օգոստոսի 4). «Senate Ratification of Cybercrime Treaty Praised». SC Magazine.

[12] «US ratifies treaty on cybercrime». Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ նոյեմբերի 14-ին.

[13] Electronic Privacy Information Center The Council of Europe's Convention on Cybercrime

[14] «Egypt president ratifies law imposing internet controls». www.dailyjournal.net. Արխիվացված է օրիգինալից 2018-08-18-ին.

[15] «StackPath». www.dailynewsegypt.com. 2018 թ․ օգոստոսի 18.

[16] «Egypt president ratifies law imposing internet controls | FOX13». www.fox13memphis.com. Արխիվացված է օրիգինալից 2018-08-18-ին.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]