Կզաքիսով տիկինը

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Picto infobox artiste.png
Կզաքիսով տիկինը
իտալ.՝ Dama con l'ermellino
Leonardo da Vinci 046.jpg
տեսակ գեղանկար
նկարիչ Լեոնարդո դա Վինչի
տարի 1489-1490
բարձրություն 54 սանտիմետր սմ
լայնություն 39 սանտիմետր սմ
ուղղություն Իտալական Վերածնունդ
ժանր դիմանկար
նյութ յուղաներկ, փայտ
գտնվում է Լեհաստան Լեհաստան
հավաքածու Չարտորիսկիների թանգարան
քաղաք Կրակով
Lady with an Ermine Վիքիպահեստում

Կզաքիսով տիկինը (իտալ.՝ Dama con l'ermellino), Լեոնարդո դա Վինչիի վրձնին պատկանող կտավ։ Շատ հետազոտողների կարծիքով այն Միլանի դուքս Լյուդովիկո Սֆորզայի սիրուհու` Չեչիլիա Գալերանիի դիմանկարն է, ինչը հաստատվում է կտավի խորհրդանշական բարդ համակարգով։ «Մոնա Լիզա», «Ջինևրա դե Բենչիի դիմանկար», «Չքնաղ Ֆերոնիերան» կտավների հետ «Կզաքիսով տիկինը» Դա Վինչիի` կանանց պատկերող չորս կտավներից մեկն է։

Կտավի ենթադրյալ բնորդուհին[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ավանդաբար համարվում է, որ նկարի բնորդուհին Միլանի դուքսի սիրուհի Չեչիլիա Գալերանին է։ Նախկինում կար վարկած, համաձայն որի` այս նույն կինն է պատկերված «Չքնաղ Ֆերոնիերան» կտավում։ Սակայն այժմ ենթադրվում է, որ այդ կտավում պատկերված է դուքսի մեկ այլ սիրուհին` Լուկրեցիա Կրիվելին։

Կտավի նույնացումը Գալերանիի կերպարին կատարվել է նոր ժամանակներում։ Դեռևս 1877 թվականին Լեոնարդո դա Վինչիի արվեստը հետազոտողները գրում էին. «Բանաստեղծների փառաբանած այս նկարից մնացել են մի քանի վիճելի կրկնօրինակներ և Բելինչոնիի սոնետները: Մատնանշում են, որ գեղեցկուհի Չեչիլիայի կտավի բնօրինակը 18-րդ դարում պատկանել է Միլանի մարքիզին: Բայց ու՞ր է այն այսօր[Ն 1]: Նախկինում դրա հին կրկնօրինակը գտնվում էր Ամբրոզիանի գրադարանում, Մյունխենի պատկերասրահում էլ գտնվել է «Սուրբ Չեչիլիա» կտավը, որը Լեոնարդոյի աշակերտների կրկնօրինակն է ամենևին էլ ոչ այնքան սուրբ Չեչիլիա Գալերանիի։ Կա նաև երկրորդ բնօրինակ դիմանկարը, որը գտնվում է իտալական Պալավիչինո ֆեոդալական ընտանիքի մոտ և նկարվել է նկարչի փառքի գագաթնակետին»[1]:

Ստեղծման պատմություն և տարեթիվ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Չքնաղ Ֆերոնիերան». Լեոնարդո դա Վինչիի կտավը, ուր պատկերված է Լյուդովիկոյի մեկ այլ սիրուհին` Լուկրեցիա Կրիվելին

Ենթադրվում է, որ Լեոնարդոն, ով աշխատում էր Միլանի պալատում, դիմանկարը ստեղծել է այն ժամանակ, երբ Չեչիլիան դուքսի սիրուհին էր` 1489-1490 թվականներին։ Գրականության մեջ ընդունված է այն կարծիքը, որ դիմանկարը պատկերում է 17-ամյա Չեչիլիային, ինչը այլևս ապացուցման ենթակա չէ։ Մյուս կողմից` հանդիպում է թվագրում, որը վերաբերում է նկարչի` Միլանում աշխատելու վաղ շրջանին` 1482-1483 թվականներին։ Այդ դեպքում նկարում պատկերված չէ Չեչիլիան, քանի որ այդ ժամանակ վերջինս ընդամենը 10 տարեկան էր։ Ուրիշ աղբյուրներով կտավը ստեղծվել է 1487 թվականին, ինչի ապացույցն է Չեչիլիայի` իսպանական նորաձևությամբ սանրվածքը, որը Միլան է ներմուծել Իզաբել Արագոնցին. վերջինիս ամուսնության տարեթիվը Լյուդովիկո Սֆորզայի զարմիկի հետ հայտնի է[2]:

Կան Չեչիլիայի և Դա Վինչիի ծանոթության անուղղակի վկայություններ։ Նրանք հանդիպել են Սֆորզայի ամրոցում։ Ամենայն հավանականությամբ 1489 թվականին նկարիչը սկսել է նկարել դիմանկարը։ Չեչիլիան հրավիրել է նկարչին միլանյան մտավորականության հավաքույթներին, որոնց ժամանակ քննարկվել են փիլիսոփայական և տարբեր այլ գիտություններին վերաբերող հարցեր։ Չեչիլիան անձամբ գլխավորում էր այդ հավաքույթները։

Պահպանվել է Լեոնարդոյի նամակի սևագրությունը, որը ենթադրաբար ուղղված է Չեչիլիային։ Նամակը սկսվում է հետևյալ կերպ. «Սիրելի'դ իմ աստվածուհի (amantissima mia diva)...»: Կա ենթադրություն, որ նրանք մտերիմներ են եղել, սակայն այդ տեսակետը հիմնավորված չէ, քանի որ այսպիսի դիմելաձևը սիրային նամակագրությանը բնորոշ չի եղել։ Չկան նաև վկայություններ, որ Լեոնարդոն հետաքրքրված է եղել կանանցով[3]:

Ասում են, որ իտալացի բանաստեղծ Բերնարդո Բելինչիոնեն (1452—1492), տեսնելով Չեչիլիայի դիմանկարը, ասել է. «Լոմբարդյան բիրտ որկրամոլներին տրվել է փայլուն դաս. անասնակերով լեցուն ախոռում տոսկանացուն հաջողվել է գտնել մաքուր գոհար»: Բանաստեղծը գրել է նաև սոնետ, որ տպագրվել է նրա մահից մեկ տարի անց (բանաստեղծն ու նկարիչը ծանոթ են եղել)[4]:

Ենթադրաբար «Կզաքիսով տիկինը» կտավն է հիշատակված Չեչիլիա Գալերիանիի` Իզաբել դե Էստեեին ուղղված նամակում (1489 թվական, ապրիլի 29)։ Իզաբելը խնդրում է ուղարկել նկարը, որպեսզի համեմատի այն Ջովաննի Բելլինիի աշխատանքի հետ. «Իմանալով, որ Լեոնարդոն նկարել է Ձեր դիմանկարը, խնդրում ենք մեծահոգի լինել և ուղարկել այն, որպեսզի մենք ոչ միայն համեմատենք երկու նկարիչների գործերը, այլև մեկ անգամ ևս առիթ ունենանք Ձեր վեհասքանչ դեմքը տեսնելու»[5]:

Չեչիլիան պատասխանում է, որ դիմանկարը բնորդուհուն արդեն այնքան էլ նման չէ, քանի որ կտավը ստեղծելու ժամանակ ինքը շատ երիտասարդ է եղել. իր կերպարանքը բավական փոխվել է (per esser fatto esso ritratto in una eta sм imperfecta che io ho poi cambiata tutta quella effigie)։ Դիմանկարը ուղարկվել է Իզաբելին[6]:

Հեղինակային պատկանելություն և պահպանվածություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ամբրոջիո դե Պրեդիս, Լյուդովիկո Սֆորզայի օրինական կնոջ` Բեատրիչե դ'Էստեի դիմանկարը

Կտավը բազմիցս վերանկարվել է, ինչը թույլ չի տալիս հաստատապես պնդել, որ կտավի հեղինակը Լեոնարդո դա Վինչին է։ Ամեն դեպքում բավական լավ են պահպանվել նկարի` կնոջն ու կզաքիսը պատկերող մասերը, ինչն էլ վկայում է, որ նկարը ստեղծված է մեծ վարպետությամբ[7]:

Նկարը ավելի վաղ վերագրվել է տարբեր նկարիչների` Մարկո դ'Օջոնոյին, Բոլտրաֆիոյին, Ամբրոջիո դի Պրեդիսուին։

Նկարի ճառագայթային հետազոտությունը ցույց է տվել, որ այն բազմիցս վերանկարվել է։ Կտավի ֆոնը մգացել է (սկզբում հավանաբար եղել է մուգ կապույտ), աջակողմյան վերին հատվածում պատկերված դուռը հեռացվել է։ Նկարի ֆոնը փոփոխվել է 1830-70 թվականներին. հնարավոր է, որ այն արել է Էժեն Դելակրուան:

Բնագիր օրինակում կնոջ գլուխը զարդարել է թափանցիկ քողը, որն ուղղված էր վարսերով։ Փոխված են մազերի բացվածքի գիծը, աջ ձեռքի երկու մատերը[8]: Ձախակողմյան վերին անկյունի գրությունը` «LA BELE FERONIERE LEONARD D’AWINCI», ավելացված է ավելի ուշ։ Ամեն դեպքում գրությունը արված չէ Իտալիայում, այլապես Լեոնարդ անունը վերջում կգրվեր «О»-ով և չէր օգտագործվի «W» տառը։

Հետազոտությունները բացահայտել են spolvere տեխնիկայի կիրառումը կերպարների ուրվագծերում։ Կնոջ ձեռքերի հետքերը, որոնք սովորաբար հանդիպում են Լեոնարդոյի` այդ շրջանի կտավներում, հայտնաբերվել են Չեչիլիայի դեմքին և կենդանու գլխին[Ն 2]: Ռենտգենյան հետազոտություննեը ցույց են տվել, որ Լեոնարդոն սկզբում ցանկացել է կերպարը շրջապատել կամարով կամ կամարաձև պատուհանով, սակայն հետո մտափոխվել է։

Կտավի նկարագրություն և խորհրդանշանների համակարգ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կնոջ ճակատը զարդարում է նուրբ ֆերոնիերկան (ֆր.՝ ferronnière)։ Գլխին թափանցիկ ապարոշ է, որն ամրացված է ծնոտի տակ[10]: Վզին մուգ մարգարիտներով վզնոց է` վիզն ընդգրկող և երկրորդ շարքով կրծքին իջնող, ուր այն կորչում է վզի քառանկյուն բացվածքում։

Չեչիլիա Գալերանին պատկերված է գլուխը փոքր-ինչ թեքած, ինչը, չնայած գլխի` ձախ ուսին խիստ թեքված լինելուն, շատ բնական է նայվում։ Այդ տպավորությունը լրացնում են երիտասարդ դեմքի նուրբ ու փափուկ գծերը, որոնք ընդգծված են ծնոտի տակ խնամքով հավաքված մազերով։ Սանրվածքի խստությունը և հանդիսատեսին չուղղված հայացքը ստեղծում են զուսպ կերպարի տպավորություն. Չեչիլիայի կերպարում զգացվում է անավարտ լինելու ինչ-որ զգացողություն, ինչը հատուկ գրավչություն է հաղորդում նրան։

Կտավում Չեչիլիան ձախ է թեքված. կարծես լսում է աներևույթ ինչ-որ մեկին (սա առաջին անգամ նշել է բանաստեղծ Բեռնարդո Բելինչիոնեն)։ Երեք քառորդով թեքված այսպիսի դիմանկարները Լեոնարդո դա Վինչիի բացահայտումներից են։

Aquote1.png Դիմանկարում օրիորդ Չեչիլիայի ուսերը թեքված են այնպես, ինչքանով որ նրանց դիրքից կախված են ձեռքերի դիրքը և գլխի թեքությունը: Եթե ուսերը շարժվեն, կշարժվի և գլուխը, միայն թե հակառակ ուղղությամբ` համաձայն կոնտրապոստի սկզբունքի: Չեչիլիայի նիհարավուն կազմվածքին համապատասխանում են կլորավուն դաստակները. մեջտեղի մատները առանձնացված են: Կլորավուն է նաև վախից կնոջը սեղմված կենդանին` կզաքիսը: Կզաքիսի կերպարը երկակի բացատրություն ունի. այն խորհրդանշում է կուսությունն ու իշխանությունը: Առաջինն այս պարագայում հարմար չէ, մնում է երկրորդը. կզաքիսը դեռ կարող է աճել, իսկ Լոդովիկո Մորոն` դառնալ Միլանի դուքս[4]:
- Ա. Գաստև
Aquote2.png


Կ. Պեդրետին կարծում էր, որ «....կտավը Լեոնարդո դա Վինչիի ամենագեղեցիկ նկարն է: Դրա օգտին են խոսում կերպարի դիրքի առանձնահատկությունը, վառ արտահայտչականությունը, որը հաստատվում է կնոջ ազնվականական դեմքի և կենդանու խորհրդանշանով: Այս կտավով Դա Վինչին հիմնում է 15-րդ դարի դիմանկարի սկզբունքը. կերպարը չի նկարվում ուղիղ դիրքով, այլ երեք քառորդով, ինչը հատուկ է կիսանդրիներին: Առկա է պահի ճիշտ պատկերումը, բնականությունը, ինչը կինոյի ժապավենի կադր է հիշեցնում»[11]:

Ռուս արվեստագետ Վ. Գրաշչենկովը գրել է.

Aquote1.png Լեոնարդոն կերպարը պատկերել է մինչև գոտին` դրանով ձեռքերը պատկերելու հնարավորություն ստանալով: Հոգեբանական ճշգրտությամբ է տրված ձեռքերի շարժումը, ինչը թույլ է տալիս բացահայտելու հոգեկան գաղտնի մղումները: Չեչիլիայի մատները զգուշավոր քնքշությամբ հպված են վախկոտ կենդանու մորթուն: Արտահայտիչ է դիմանկարում առկա ուժեղ կոնտրապոստը. երիտասարդ կնոջ ուսերը թեքված են ձախ, իսկ անմեղ հայացքով դեմքը` աջ: Սա նկարին կենդանություն է հաղորդում: Բավական համարձակ է Չեչիլիա Գալերանիի կերպարի պատկերումը կտավում:
- Վ. Գրաշչենկով
Aquote2.png

Կզաքիս[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կզաքիս. համարվել է մաքրության և իմաստության խորհրդանիշ

Կնոջ արտահայտիչ թեքությունը ընդգծվում է կզաքիսով: Կենդանու ներկայությունը կտավում բացատրվում է մի շարք հանգանաքներով։

  • Կզաքիսի հունարեն անվանումը` հունարեն՝ γαλῆ (գալե), ստուգաբանորեն կապվում է Գալերանի ազգանվանը։ Այն ժամանակներում նման բառախաղը շատ տարածված էր Իտալիայի ազնվականության շրջանում։
  • Սպիտակ մորթու շնորհիվ` կզաքիսը համարվել է մաքրության և իմաստության խորհրդանիշ։ Այս մասին գիտեր նաև նկարիչը։ Պահպանվել է նրա ստեղծած նկարը` Allegory of the Ermine (Քեմբրիջ, Ֆիցուլյամա թանգարան), ուր պատկերված է այնպիսի տեսարան, որտեղ կզաքիսը նախընտրում է բռնվել որսորդի կողմից, քան կեղտոտել սպիտակ մորթին[12]: Կզաքիսը կարող էր ընդգծել դուքսի սիրուհու համապատասխանությունը պալատական բարոյականությանը. կինը պետք է լինի մի կողմից խոհեմ, մյուս կողմից` հրաշալի սիրուհի։ Այսինքն` չնայած կինը ամուսնացած չէ, բայց դա չի կարող արատավորել նրան։ Մի գիտնական ենթադրել է, որ Չեչիլիան նկարը ստեղծելու ժամանակ պետք է որ հղի լիներ։ Այդ դեպքում կզաքիսը ոչ միայն հատուկ գործառույթ ունի` ծածկել կնոջ որովայնը, այլև ցույց է տալիս, որ ապօրինի զավակ կրելը ամոթալի չէ[13]:
  • Մյուս կողմից` կզաքիսը կարող է վերաբերել Լյուդովիկո Սֆորզային, քանի որ նա 1488 թվականից եղել է Կզաքիսների օրդենի անդամ` կենդանու պատկերը դարձնելով անձնական խորհրդանիշ[14]:

Կենսաբանական տեսանկյունից կենդանու ճշգրիտ պատկերումը (հատկապես` թաթերը ճանկերով) հակասում է նկարչի բարոյահոգեբանական կարգավիճակին` իր մեջ կրելով սեքսուալ երանգավորում։ Դա է վկայում նաև Չեչիլիայի թևքի բացվածքը։ Սակայն սեքսուալության արտահայտումը Վերածննդի շրջանում նորություն չէր[15]:

Կա տեսակետ, որ հայտնել է արվեստի գերմանացի հայտնի տեսաբան Վիլհելմ ֆոն Բոդեն, համաձայն որի` կտավում պատկերված կենդանին ոչ թե կզաքիս է, այլ ժանտաքիսի ալբինոս տեսակ[16][17]:

2011-2014 թվականներին կտավը մուլտիսպեկտրալ տեսախցիկով ուսումնասիրել է ֆրանսիացի գիտնական Պասկալ Կոտը և հայտնաբերել շերտ, որում կենդանին ավելի փոքր չափեր և մոխրագույն երանգավորում ունի[14][18]:

Կտավի պատմությունը նոր ժամանակներում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ալեքսանդր Ռոսլին «Իզաբելա Չարտորիսկու դիմանկարը»

Կտավի մասին գրավոր հավաստի տեղեկությունները սկսվում են 18-րդ դարի վերջից։ 1798 թվականին կտավն Իտալիայից Կրակով է բերում լեհ իշխան Ադամ Չարտորիսկին: Նրա մայրը` Իզաբելան, ում իշխանը նվիրել էր կտավը, նկարը հանձնում է 1802 թվականին իր իսկ կողմից հիմնված թանգարանին։

1830 թվականի լեհական ապստամբությունից հետո Չարտորիսկիների ունեցվածքը բռնագրավվում է Ռուսական կայսրության կողմից, սակայն Չարտորիսկին կտավը հասցնում է ուղարկել Փարիզ, որտեղ բնակություն է հաստատում նաև իշխանը։ Իզաբելայի թոռ Վլադիսլավը, փրկվելով ֆրանս-պրուսական պատերազմից, լքում է Ֆրանսիան և 1876 թվականին հավաքածուն վերադարձնում Լեհաստան, որտեղ Կրակովում բացում է թանգարան` Չարտորիսկիների թանգարանը. հենց այնտեղ էլ իր տեղն է գտնում «Կզաքիսով տիկինը»: Կտավի նույնականացումը Լեոնարդոյի վրձնին կատարվել է ավելի ուշ։ Լեոնարդո դա Վինչիի գործերի` 19-րդ դարի կատալոգներում կտավը չի հիշատակվել, իսկ գրավոր վկայություններից հայտնի կտավը` Չեչիլիայի պատկերով, չի պահպանվել։ Կտավի կրկնօրինակը հրատարակվել է 1889 թվականին արվեստի գերմանացի տեսաբան Մյուլեր-Վալդեի կողմից։ Կտավը նույնականացվել է Լեոնարդոյի գործին 1900 թվականին Յան Բոլոժ-Անտոնևիչի կողմից[6]:

Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին կտավը ապահովության համար տեղափոխվել է Դրեզդենի պատկերասրահ: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից քիչ առաջ այն կրկին թաքցվել է, սակայն 1939 թվականին կտավը հայտնվել է նացիստների ձեռքում։

Գերմանիայի կողմից Լեհաստանի օկուպացումից հետո 1939 թվականին նկարը տարհանվել է Լինց` Հիտլերի թանգարան և շուտով հայտնվել կայզեր Ֆրիդրիխի բեռլինյան թանգարանում (այժմ` Բոդե թանգարան1940 թվականին Լեհաստանի գեներալ-նահանգապետ Հանս Ֆրանկը հրամայում է կտավը վերադարձնել Կրակով։ Պատերազմի վերջում լեհ-ամերիկյան հանձնաժողովը կտավը հայտնաբերում է Ֆրանկի` Բավարիայում գտնվող տանը։ 1946 թվականին «Կզաքիսով տիկինը» վերադարձվում է Լեհաստան[19]:

Կտավը Լեոնարդո դա Վինչիի գործերից միակն է, որ գտնվում է Լեհաստանում։ Այդ փաստը ազգային հպարտության տեղիք է տալիս լեհերի շրջանում։ «Վա-բանկ 3» (լեհ.՝ Vinci) ֆիլմի սյուժեի հիմքում ընկած է կտավի առևանգման մտացածին պատմությունը. առևանգիչն անգամ չի ուզում կատարել այդ քայլը` հայրենիքից դուրս բերել համաշխարհային կարևորության գանձը։

Նշումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Հնարավոր է՝ այն գնել է Ադամ Չարտորացին:
  2. ««Ֆրանսիացի ինժեներ և գյուտարար Պասկալ Կոտտը լուսանկարեց Լեոնարդո դա Վինչիի մատնահետքերը, որոնք նկարիչը թողել է «Կզաքիսով տիկինը» նկարի վրա, որն էլ այժմ պահվում է Կրակովի Չարտորացիների թանգարանում: Արվեստաբանները կասկածներ ունեին, որ այս կտավի վրա աշխատել են դա Վինչիի աշակերտներն ու օգնականները, բայց Կոտտի հետազոտություններն ապացուցում են, որ նկարիչը համարյա ամբողջությամբ տիկնոջը նկարել է ինքը: Կոտտի այս և այլ եզրահանգումների մասին գրում է France Presse գործակալությունը: Պասկալ Կոտտն ուսումնասիրում է դա Վինչիի և այլ նկարիչների կտավները՝ օգտագործելով հատուկ 240 մեգափիքսել թույլտվությամբ հատուկ ֆոտոապարատ: Նկարներն այնուհետև դիտարկվում են տարբեր օպտիկական սպեկտներում, որը թույլ է տալիս տեսնել ներկի շերտերը, նախապատրաստական ներկերը և անզեն աչքի համար անտեսանելի այլ դետալներ: Շնորհիվ այս տեխնոլոգիայի՝ հնարավոր եղավ պարզել, որ նկարի սկզբնական ֆոնը ոչ թե սև է եղել, այլ մուգ կապույտ, հնարավոր է երկու գունանյութերի՝ ազուրիտի և հողի խառնուրդ: Այսինքն՝ նկարի ժամանակակից տեսքը տուժել է անհաջող վերականգնումների արդյունքում: Բացի այդ, կզաքիսին ի սկզբանե Լեոնարդոն նկարել է այլ կերպ՝ ավելի անմիջական դիրքով»:[9]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Leonardo da Vinci A Treatise on Painting by Leonardo Da Vinci. — Kessinger Publishing (репринт издания 1877 года), 2004. — P. 226. — 340 p. — ISBN 9781417948352
  2. Михайлов, Б. П. Леонардо да Винчи Архитектор. — Կաղապար:М: Государственное издательство литературы по строительству и архитектуре, 1952.
  3. Leo Calvin Rosten The story behind the painting. — Cowles Magazines & book trade distribution by Doubleday, Garden City, 1962. — P. 32. — 165 p.
  4. 4,0 4,1 Гастев, А. А. Глава 16 // Леонардо да Винчи. — Կաղապար:М: Молодая Гвардия, 1982. — (Жизнь замечательных людей).
  5. Gaia Servadio Renaissance woman. — I.B.Tauris, 2005. — P. 52. — 274 p. — ISBN 9781850434214
  6. 6,0 6,1 Cecilia Gallerani: Leonardo’s Lady with an Ermine, by Janice Shell and Grazioso Sironi
  7. Italian home galleries։ «Lady with an Ermine: PRESERVATION AND SCIENTIFIC EXAMINATIONS» (English)։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2012-01-28-ին։ Վերցված է 2011-12-13 
  8. «Lady with the Ermine»։ BBC։ 2006։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2012-01-28-ին։ Վերցված է 2011-10-20 
  9. Руку Леонардо разглядели с помощью фотокамеры
  10. CECILIA O LA DAMA CON L’ERMELLINO. ABBIGLIAMENTO E ICONOGRAFIA: NUOVE SCOPERTE - PARTE I. di Elisabetta Gnignera
  11. Д. К. Самин Леонардо да Винчи // Сто великих художников. — Вече, 2005. — ISBN 5-9533-0862-0
  12. Frank Zöllner Leonardo da Vinci, 1452-1519. — Taschen, 2000. — P. 45. — 96 p. — ISBN 9783822859797
  13. James Hall The sinister side: how left-right symbolism shaped Western art. — Oxford University Press. — P. 225. — 489 p. — ISBN 9780199230860
  14. 14,0 14,1 «На картине да Винчи «Дама с горностаем» изначально не было животного»։ Газета.Ru։ 2014-09-30։ Վերցված է 2014-09-30 
  15. Norbert Schneider The art of the portrait: masterpieces of European portrait-painting, 1420-1670. — Taschen, 2002. — P. 55. — 240 p. — ISBN 9783822819951
  16. Giorgio Vasari Leonardo da Vinci / Ludwig Goldscheider. — Phaidon Press, 1948. — P. 26. — 44 p.
  17. Clive Roots Domestification. — Greenwood Publishing Group, 2007. — P. 183. — 199 p. — ISBN 9780313339875
  18. Chris Johnston (2014-09-30)։ «Secrets of Leonardo da Vinci painting laid bare by new scanning technique» (անգլերեն)։ The Guardian։ Վերցված է 2014-09-30 
  19. Lady with an Ermine (Portrait of Cecilia Gallerani)/ Exibition in the Museum of Fine Arts, Houston

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]