Կենդանիների գիտակցություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Կենդանիների գիտակցություն, կենդանիների ինքնագիտակցության վիճակ կամ արտաքին օբյեկտի կամ իր ներսում ինչ-որ բանի մասին տեղեկացվածություն[1][2]։ Մարդկանց մոտ գիտակցությունը որոշվում է զգայունության միջոցով՝ սուբյեկտիվություն, որակավորում, զգայնության կամ զգալու ունակություն, արթնություն, ինքնագնահատական և մտքի գիտակցված վերահսկողության համակարգ[3]։ Չնայած սահմանման դժվարություններին, շատ փիլիսոփաներ կարծում են, որ կա լայնորեն տարածված ընդհանուր պատկերացում այն մասին, թե ինչ է գիտակցությունը[4]։

Կենդանիների գիտակցության թեման բախվում է մի շարք դժվարությունների։ Այն վեր է հանում այլ գաղափարների խնդիրը, քանի որ կենդանիները, որոնք զրկված են բանականությունից և չեն կարող մեզ պատմել իրենց փորձի մասին[5]։ Բացի այդ, դժվար է օբյեկտիվորեն տրամաբանել այս հարցի շուրջ, և ժխտել, որ կենդանին գիտակցություն չունի, ենթադրում է, որ նա չի զգում, նրա կյանքը արժեք չունի, և որ նրան վնասելը բարոյապես սխալ չէ։ Այնուամենայնիվ, դա չի նշանակում, որ կենդանին գիտակցություն ունի:17-րդ դարի ֆրանսիացի փիլիսոփա Ռենե Դեկարտին երբեմն մեղադրում էին կենդանիների նկատմամբ դաժան վերաբերմունքի մեջ, քանի որ նա պնդում էր, որ միայն մարդիկ գիտակցություն ունեն[6]։

Փիլիսոփաները, ովքեր սուբյեկտիվ են համարում կենդանիների գիտակցության էությունը, սովորաբար կարծում են, որ անհնար է իմանալ, կենդանիների մոտ գիտկցություն գոյություն ունի արդյոք և որն է դրա բնույթը։ Ամերիկացի փիլիսոփա Թոմաս Նագելը այս տեսակետը ներկայացրել է հայտնի՝ «Ինչպիսին է չղջիկ լինելը»էսսեում, որտեղ ասվում է, որ մկիայն ճղջիկը կարող է գիտակցել, գիտակցություն ունի, թե՞ ոչ։ Եվ նա պնդում էր, որ անկախ նրանից, թե որքան բան գիտենք կենդանու ուղեղի և վարքի մասին, մենք երբեք իսկապես չենք կարող ընկղմվել կենդանու մտքի մեջ և զգալ նրա աշխարհը այնպես, ինչպես անում է ինքը[7]։ Իսկ օրինակ հայտնի գիտնական գիտնական Դուգլաս Հոֆշտադտերը, համաձայն չէ այս փաստարկի հետ՝ համարելով այն անիրական[8]։

Կենդանիների գիտակցության ուսումնասիրությամբ զբաղվում են արդեն երկար տարիներ[9]։1927թ ամերիկացի հոգեբան Հարվի Կարրը պնդում է, որ կենդանիների գիտակցությունը ուսումնասիրելու համար կարելի է փորձեր կատարել երեխաների հետ՝ օնտոգենեզի վաղ փուլերում[10]։

2012 թվականին մի խումբ նյարդաբաններ ստորագրեցին Քեմբրիջյան հռչակագիրը, որը միանշանակ պնդում էր, որ միայն մարդիկ չեն, որ ունեն գիտակցություն։ Կենդանիները, հատկապես կաթնասուններն ու թռչունները, նույնպես օժտված են գիտակցությամբ[8]։

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Robert van Gulick. «Consciousness». Stanford Encyclopedia of Philosophy. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ դեկտեմբերի 27-ին. Վերցված է 2020 թ․ փետրվարի 19-ին.
  2. «consciousness». Merriam-Webster. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ դեկտեմբերի 24-ին. Վերցված է 2014 թ․ ապրիլի 22-ին.
  3. Farthing G. The Psychology of Consciousness. — Prentice Hall, 1992. — ISBN 978-0-13-728668-3
  4. John Searle Consciousness // The Oxford companion to philosophy / Honderich T.. — Oxford University Press, 2005. — ISBN 978-0-19-926479-7
  5. Colin Allen. Edward N. Zalta (ed.). «Animal consciousness». Stanford Encyclopedia of Philosophy (Summer 2011 Edition). Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ հուլիսի 31-ին. Վերցված է 2020 թ․ փետրվարի 19-ին.
  6. Peter Carruthers Sympathy and subjectivity(անգլ.) // Australasian Journal of Philosophy : journal. — 1999. — Т. 77. — № 4. — С. 465—482. — doi:10.1080/00048409912349231
  7. англ. «if and only if there is something that it is like to be that organism—something it is like for the organism»
  8. 8,0 8,1 Douglas Hofstadter Reflections on What Is It Like to Be a Bat? // The Mind's I / Douglas Hofstadter; Daniel Dennett. — Basic Books, 1981. — С. 403—414. — ISBN 978-0-7108-0352-8
  9. Burghardt, Gordon M. Animal awareness: Current perceptions and historical perspective(անգլ.) // American Psychologist : journal. — 1985. — Т. 40. — № 8. — С. 905—919. — doi:10.1037/0003-066X.40.8.905 Архивировано из первоисточника 16 Սեպտեմբերի 2012.
  10. Carr, H. The interpretation of the animal mind(անգլ.) // Psychological Review : journal. — 1927. — Т. 34. — № 2. — С. 87—106 [94]. — doi:10.1037/h0072244