Կատվալեզու եռաբաժակ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Կատվալեզու եռաբաժան
Bidens tripartita1 eF.jpg
Գիտական դասակարգում
Թագավորություն Բույսեր
Ընտանիք Աստղածաղկավոր
Ցեղ Կատվալեզու
Տեսակ Կատվալեզու եռաբաժան
Լատիներեն անվանում
Bidens tripartita L.[1]
Հատուկ պահպանություն

Wikispecies-logo.svg
Դասակարգումը
Վիքիցեղերում

Commons-logo.svg
Պատկերների որոնում
Վիքիպահեստում




Կատվալեզու եռաբաժան, լատ.՝ Bidens tripartitus Հայկական տարանունները՝ երկատամնակ, կատվալեզվիկ։

Նկարագրությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աստղածաղկավորների կամ բարդածաղկավորների ընտանիքին պատկանող, 15-100 սմ բարձրության միամյա խոտաբույս է։ Բազմաթիվ տեսակներից միայն 8-ն են, որ հանդիպում են մեր հանրապետությունում և նրանցից միայն եռաբաժան տեսակն է, որ ունի բուժական նշանակություն։ Դեղաբույսն ունի կանաչ կամ բաց կարմրավուն, մերկ կամ նոսր թավիկներով, ուղղաձիգ ցողուն, մուգ կանաչ, հակադիր դասավորված, կարճ կոթուններով, եռամաս, երբեմն հանգամաս տերևներ, ծաղկաբույսերում հավաքած ծաղիկներ, տափակ սերմեր, որոնք կենսունակությունը պահպանում են 5-7 տարի։ Արմատը ճյուղավորված է։ Ծաղկում է հուլիս-սեպտեմբեր ամիսներին, իսկ պտուղները օգոստոս-սեպտեմբեր ամիսներին։ Աճում է ջրառատ վայրերում, ճահճուտներում, աղբուտներում, խոնավ մարգագետիններում, գետեզրերին, բանջարանոցներում, ջրովի դաշտերում։ Մեր հանրապետությունում, գրեթե ամենուր։ Ցեղի «Բիդենս» անունը լատիներեն է, որը նշանակում է երկատամ, ելնելով այն բանից, որ սերմերն ունեն 2 սրածայր, ատամնավոր ելուներ, որոնց միջոցով կպչում են մարդկանց և կենդանիներին ու տարածվում։ Բույսը արտահայտված մեզոֆիլ է և ցրտադիմացկուն։ Պտղակալում է կանոնավոր։

Քիմիական բաղադրությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ոչ լրիվ տվյալներով, կատվալեզվի մեջ հայտնաբերված են ֆլավոնոիդներ, կումարիններ (ումբելիֆերոն, սկոպոլետին), C վիտամին (60-70 մգ%), մոտ 50մգ % կարոտին, մինչև 4,5% դաբաղանյութեր, պիգմենտ, դառը նյութեր, լորձ, ամիններ, ալկալոիդների և եթերայուղի հետքեր, մանգան, իսկ պտուղներում՝ մինչև 11% ճարպայուղ։

Բուժական նշանակությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բուժական նպատակող օգտագործվում են բույսի վերգետնյա մասը, որը հավաքում են մինչև ծաղկելը կամ ծաղկման ընթացքում։ Հումքը չորացնում են թիթեղյա ծածկ ունեցող տանիքում՝ թղթի կամ խսիրի վրա, 5-7 սմ հաստությամբ փռված, իսկ ավելի լավ է կախված վիճակում։ Չոր հումքի ցողունը ծալելուց պետք է դյուրաբեկ լինի։ Այն տրորելուց տալիս է յուրահատուկ հոտ, տիպ, քիչ կծու համ։ Պիտանելիությունը մինչև 3 տարի է։ Դեղաբույսը լավ ծանոթ է ժողովրդական բժշկությանը։ Այն Չինաստանում օգտագործվում է դիզենտերիայի, ջերմային վիճակի, թոքային պալարախտի և էկզեմայի, իսկ տիբեթական բժշկության մեջ՝ հոդային ախտահարումների, սակավարյունության, աթերոսկլերոզի և սիբիրախոցի ժամանակ։ Ռուսական ժողովրդական բժշկության մեջ դեղաբույսը ճանաչվում է որպես միզամուղ, քրտնամուղ, նյութափոխանակությունը և մարսողությունը կանոնավորող միջոց և լայնորեն կիրառվում է շնչական օրգանների ու արյան հիվանդությունների, C ավիտամինոզի, դեղնուիկի, մկնատամի և ատամնացավի ժամանակ, իսկ արմատի շփոթը դնում են կարիճի կծածի վրա։ Կան երկրներ որտեղ կատվալեզուն օգտագործում են քոսի, ֆուրունկուլյոզի, էքսուդատիվ պլերիտների, հիպերտոնիկ և խոցային հիվանդությունների ժամանակ, իսկ տերևները տրորված վիճակում դնում են դժվար ապաքինվող վերքերի և օձի կծածի վրա։ Փորձով պարզվել է, որ բույսի պատրաստուկները, ներերակային կիրառման դեպքում, առաջ են բերվում հանգստացնող ազդեցություն, իջեցնում կենդանիների արյան ճնշումը, որոշ չափով մեծացնում սրտամկանի կծկման ամպլիդուտը, ուժեղացնում արգանդի կծկումները։

Կիրառման եղանակները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բույսից ջրաթուրմ պատրաստելու համար 6-8 գ հումքը 200 մլ ջրում 30 րոպե թրմելուց հետո ըմպում են մեկական ճաշի գդալ՝ օրական 3-4 անգամ, կամ 4 ճաշի գդալ հումքը 1լ եռման ջրում 30 րոպե թրմելուց հետո ըմպում են 1/2 բաժակ՝ օրական 3-4 անգամ, կամ 10 գ հումքը 1 ժամ 200 մլ եռման ջրում տաքացնում (չեն եռացնում) 15 րոպե, ապա հովացնում ու քամում, 45 րոպե հետո ավելացնում նորից 200 մլ ջուր ու ըմպում մեկական ճաշի գդալ՝ օրական 2-3 անգամ։ Ավերինի թեյը, որ օգտագործում են գեղձախտի ժամանակ, պարունակում է կատվալեզու, եռագույն մանուշակ և դառնանուշ մորմի ցողուն՝ 2։2։1-ի հարաբերությամբ։ Այն օգտագործվում է վերոհիշյալ թուրմերի նման։ Եփուկ պատրաստելու համար 3 ճաշի գդալ հումքը 2 բաժակ ջրում եռացնում են 10գ հումքից պատրաստում են ջրաթուրմ և այն 100 գ կերակրի աղի ծովաղի հետ խառնում են ընդհանուր լողարանի ջրին, իսկ ջրիկ մզվածքը օգտագործում են 20-ական կաթիլ, օրական 3 անգամ, ուտելուց առաջ։ Միխաիլ Նոսալը մաշկային հիվանդությունների, ռախիտի և գեղձախտի ժամանակ առաջարկում է իր դեղատոմսը, որի մեջ մտնում են՝ 10 գ կատվախոտ, 5 գ ընկույզի տերև, 20 գ եռագույն մանուշակ, 15 գ կռատուկի արմատ, 10 գ խուլ եղինջի ծաղիկ, 10 գ հազարատերևուկ, 10 գ սև հաղարջի տերև և 15 գ գետնամորու տերև։ Այս խառնուրդից վերցնում են 20 գ, 10 րոպե թույլ կրակի վրա եռացնում են 1լ ջրում, հովացնում ապա ըմպում մեկական ճաշի գդալ՝ յուրաքանչյուր ժամը 1 անգամ։

Օգտակար հատկանիշները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կատվալեզուն թույլ նեկտարատու է։ Նրա չեզոք և թթու քամուկները մետաքսը և բուրդը ներկում են տարբեր գույների՝ կրեմագույն, դարչնագույն։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Species Plantarum 2: 831 (1753)