Կատվալեզու

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Կատվալեզու
Bidens tripartita 003.jpg
Գիտական դասակարգում
Թագավորություն Բույսեր
Տիպ Ծածկասերմեր
Դաս Երկշաքիլավորներ
Կարգ Աստղածաղկավորներ
Ընտանիք Բարդածաղկավորներ
Ցեղ Կատվալեզու
Լատիներեն անվանում
Bidens
L. (1753)
Հոմանիշներ

Wikispecies-logo.svg
Դասակարգումը
Վիքիցեղերում

Commons-logo.svg
Պատկերներ
Վիքիպահեստում

ITIS 35705
NCBI 42336
EOL 59550

IPNI60433909-2

Կատվալեզու (լատ.՝ Bidens), բարդածաղկավորների ընտանիքի միամյա խոտաբույսերի ցեղ։ Հայտնի է մոտ 130 տեսակ։ Առավել տարածված է B. tripartita տեսակը, որը դեղաբույս է։

Կենսաբանական նկարագիր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Bidens gardneri flower.jpg

Ցողունը կանաչ է կամ բաց կարմրավուն, ուղիղ, մերկ կամ նոսր թավիկներով։ Տերևները հակադիր են, կարճ կոթունով, եռամաս։ Ծաղիկները երկսեռ են, դեղին, հավաքված զամբյուղ ծաղկաբույլում։ Ծաղկում է հուլիս-օգոստոսին։

Էկոլոգիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աճում է շրառատ վայրերում, ճահճուտներում, խոնավ մարգագետիններում։ Հայաստանում տարածված է Մարտունու շրջանում, Սևանի ավազանում, Գորիսի, Կապանի անտառային գոտում։ Պարունակում է եթերային յուղեր, լորձ, դաբաղանյութեր, սոսնձանյութ և այլն։

Կիրառություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դեղագործության համար պիտանի են բույսի վերգետնյա մասերը, որոնք պետք է հավաքել մինչև ծաղկելը կամ ծաղկման շրջանում։

Բուժիչ նշանակություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բժշկության մեջ օգտագործում են կատվալեզվի վերին ծաղկող գագաթները։

Բույսի մեջ կան ֆլավոնոիդներ, կումարիններ, եթերայուղ, ասկորբինաթթու, կարոտին, լորձ, մանգանի, երկաթի, քրոմի, պղնձի աղեր, աղաղանյութեր, մեծ քանակով պոլիֆենոլներ, պարունակության, որոնք ունեն հականեխիչ ազդեցություններ։

Կատվալեզվի եփուկները և թուրմերն ունեն հակաբորբոքային, հանգստացնող, հակամանրէային ազդեցություն։

Օգտագործում են դիաթեզի, պզուկների, հոդատապի, հոդաբորբի բուժման ժամանակ։ Յոդային դեղամզվածքները խորհուրդ են տրվում դժվար ապաքինվող վերքերի բուժման ժամանակ՝ որպես հյուսվածքների վերականգմանը նպաստող միջոց։

Հազվադեպ կատվալեզվի պատրաստուկները խմում են որպես միզամուղ, քրտնաբեր և մարսողությունը կանոնավորող միջոց։ Իջեցնում է արյան ճնշումը և ցուցաբերում թեթև հանգստացնող ազդեցություն։

Ջրային լոգանքները նշանակում են նաև ճարպահոսության ժամանակ։ Թարմ ծեծած տերևները և տերևների փոշին դնում են թարախային վերքերի և խոցեր վրա։ Արմատների եփուկն օգտագործում են որպես հակաթույն մեղուների, իշամեղուների և այլ միջատների խայթոցի դեպքում։ Ախորժակի բացակայության, վատ մարսողության, լյարդի հիվանդությունների, մրսածության, շաքարային դիաբետի ժամանակ ևս խորհուրդ են տալիս կատվալեզվից պատրաստած եփուկներ և թուրմեր։

Բույսի գագաթները կտրում են կոկոնման և ծաղկման սկզբնական շրջանում մինչև 15 սմ երկարությամբ։ Չորացնում են բարակ շերտով, լավ օդափոխվող և արևից պաշտպանված տեղերում[1]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Բուսաբուժության փոքր հանրագիտարան, Բնությունը՝ հարուստ դեղատուն, Չինար հրատարակչություն, Երևան-2007


Տեսակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կատվալեզվի դասը ընդգրկում է 247 տեսակ[1], նրանցից մի քանիսը՝[2]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Список видов рода Череда на сайте The Plant List(անգլ.)
  2. «GRIN Species Records of Bidens»։ Germplasm Resources Information Network։ United States Department of Agriculture։ Վերցված է 2011 թ․ փետրվարի 12 

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Васильченко И. Т. Род 1511. Череда — Bidens L. // Флора СССР. В 30 т. / Начато при руководстве и под главной редакцией акад. В. Л. Комарова; Ред. тома Б. К. Шишкин. — М.—Л.։ Изд-во АН СССР, 1959. — Т. XXV. — С. 551—561. — 630 с. — 2500 экз.
  • Протопопова В. В. Род Череда — Bidens L. // Флора европейской части СССР / Отв. ред. и ред. тома Н. Н. Цвелёв. — Л.։ Наука, 1994. — Т. VII. — С. 37—38. — 317 с. — 920 экз.
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 290 CC-BY-SA-icon-80x15.png